وتار
پەروەردە و جیهانگیری روبەروبوونەوە.. یان خۆگونجاندن؟!

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ


( بەشی دووەم)

* كاری خێزانی و پەروەردەیی لە چۆنئیەتی پێگەیاندنی منداڵ لە كۆمەڵگەی نوێی جیهانگیریدا، مرۆڤ روبەروی چەكی تازە دەبێتەوە ئەگەری هەیە كاریگەری بەسەر كەسایەتیەوە هەبێت، گرنگترینیان چۆنیەتی پەروەردەو مامەڵەكردنە لەگەڵ منداڵان كە زۆر بە سەختی روبەروی ئەزموونی نوێ و گۆڕانكارییەكانی دەبنەوە.
* لە گرفتە هەرە گەورەكانی سەدەی بیست و یەكەم كە رووبەرووی بەرپرسان و سەرانی رێكخراوە پەروەردەییەكان دەبێتەوە چۆنیەتی مامەڵەكردنە لەگەڵ چەمكی لێكنزیككردنەوەو هەماهەنگی نێوان تاكەكان و كۆمەڵگەو میللەتان بۆ دروستبوونی روانگەیەكی جیهانی و كارابوونی دەستی كاری ئاكتیف و چاودێریكردنی دوا رۆژ و دۆزینەوەی جێگرەوە بۆ بەریوەبردنی كاروبارەكانی، لێەشەوە دەبێ بە مەبەستی دۆزینەوەی فەلسەفەی خودی و مێژووییمان فەلسەفە هاوچەرخەكان بناسینەوەو كاریان لەسەر بكەین، هەر كەسێكیش هەوڵی گۆشەگیری بدات دواجار لە بلاوكردنەوەی بیروراو ‌وبەها كولتووریەكانیدا تووشی شكست دێت و لە جیهانێكی بەرفراواندا بە لاتەریكی دەمێنێتەوە.
* داننان بە واقعی ئەمڕۆ كە بەشێكە لە گرفتەكانی بونیادنانی كولتووری گشتی و فێربوون و لەنگی لە داهێنانەكان و نەبوونی چاودێری و بەهەند وەرنەگرتنی تواناكان لە ئەدەب و زانست و بوارەكانی هونەرو شلەژان لە تیشك خستنەسەر كێشەی كۆمەڵایەتی؛ كە دواجار بۆتە مایەی ناهاوسەنگی و شڵەژانی دەزگا پەروەردەیی و فێركاریەكان كە یەكێكە لە راگرە بەهێزەكانی بونیادی كولتووری و دەزگا مەعریفیەكانی سەردەمەكە.
روبەروبونەوەی كرانەوە: پێشكەوتنی رێگەكانی پەیوەندیەكان و بەردەوامی .. كرانەوەی كردەی مەسەلەیەكی یەكلاكەرەوە كە هەر دەبێت مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. كرانەوە یارمەتیدەرێكی باشە بۆ كاری هەرەوەزی و هەماهەنگی و زۆربوونی هۆشیاری و گواستنەوەی تەكنەلۆژیا بە شێوەیەكی باشترو ئاسانتر.
* تێپەراندنی نەخۆشیەكانی بیرۆكراسیەت لە رێگەی هەوڵی خودی و داهێنان بەرەو بپێشخستنی تاك و كۆمەڵگە.
* كاری خێزانی و پەروەردەیی لە چۆنئیەتی پێگەیاندنی منداڵ لە كۆمەڵگەی نوێی جیهانگیریدا، مرۆڤ روبەروی چەكی تازە دەبێتەوە ئەگەری هەیە كاریگەری بەسەر كەسایەتیەوە هەبێت، گرنگترینیان چۆنیەتی پەروەردەو مامەڵەكردنە لەگەڵ منداڵان كە زۆر بە سەختی روبەروی ئەزموونی نوێ و گۆڕانكارییەكانی دەبنەوە.
* لە گرفتە هەرە گەورەكانی سەدەی بیست و یەكەم كە رووبەرووی بەرپرسان و سەرانی رێكخراوە پەروەردەییەكان دەبێتەوە چۆنیەتی مامەڵەكردنە لەگەڵ چەمكی لێكنزیككردنەوەو هەماهەنگی نێوان تاكەكان و كۆمەڵگەو میللەتان بۆ دروستبوونی روانگەیەكی جیهانی و كارابوونی دەستی كاری ئاكتیف و چاودێریكردنی دوا رۆژ و دۆزینەوەی جێگرەوە بۆ بەریوەبردنی كاروبارەكانی، لێەشەوە دەبێ بە مەبەستی دۆزینەوەی فەلسەفەی خودی و مێژووییمان فەلسەفە هاوچەرخەكان بناسینەوەو كاریان لەسەر بكەین، هەر كەسێكیش هەوڵی گۆشەگیری بدات دواجار لە بلاوكردنەوەی بیروراو ‌وبەها كولتووریەكانیدا تووشی شكست دێت و لە جیهانێكی بەرفراواندا بە لاتەریكی دەمێنێتەوە.

جیهانگیری لە چوارچێوەی مێژووییدا
سەرەتای سەرهەڵدانی جیهانگیری دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی (1971ــ1973) لەگەڵ سەرهەڵدانی قەیرانی پترۆل كە گۆڕانكاری تەكنەلۆژی و ئابووری بەرپاكردو سەرچاوەكانی كانزاو وزەی بە ئاراستەیەكی نوێدا برد، هاوكات بووە هۆكارێك بۆ گەڕان بەدوای ئەو بەرهەمانەی كە بە كەمترین دەستی كارو وزە دەستەبەر دەكرێن. لە لایەكی ترەوە سەرەتای جیهانگیری دەگەڕێننەوە بۆ سەدەیەك بەرلە ئێستا بەوەی لەو سەردەمەدا گۆڕانكاری لە چۆنیەتی پەیوەندییەكان و دەركەوتنی ئامێری هەمەجۆرو بزووتنەوەی سەرمایەداری و تەشەنەكردنی هێزەكانی ئیمپریالیزم لەو وڵاتانەی كە ئێستا بە وڵاتانی جیهانی سێیەم ناسراون.
ئەگەر ئەم گۆڕانكارییانە مەسەلە یەكی زۆر گرنگی مێژوویی بن، ئایا بە بە بەراورد بە مێژووی سەدەكانی ناوەراست بەراستی گۆڕانكارییەكن لە مێژوودا دەگمەن و بێ هاوتان؟
وێرای ئەوەی ئێستا لە سەردەمێكی مێژوویی نوێ و بەرامبەر بە سیستمێكی جیهانی ئاڵۆز گوزەر دەكەین، بەڵام هێشتا نە شێوە كۆنەكەی گۆڕانكارییەكان بە تەواوەتی بەسەرچووەو نە شێوە تازەكەش كە هێشتا هەر لە قۆناغی ئاوڵەمەدایە بە تەواوی دەقی بەستووە.
دیڤید هێڵد لە گوتەیەكیدا سەبارەت بە هەردوو چەمكی (دیموكراسیزم و جیهانگیری) ئاماژەی كردووە كە ئێمە هێشتا لە سەدەكانی ناوەراستی جیهانگیریدا دەگوزەرێین بە واتای هاوشێوەی ئەو سەردەمە هێشتا دەوڵەت ناتوانێت سنوورەكانی خۆی كۆنترۆڵ بكات.
سیستمی جیهانی نوێ كاریگەری جۆراوجۆری بەپێی ئاستی دەوڵەتان لەسیستمەكەدا دەبینرێت، وڵاتان هەن لە چوارچێوەی هاوپەیمانی هەرێمایەتیدا یەكیان گرتووە، هاوكات وڵاتی تازە گەشەكردوو، دواكەوتوو، سست و لاتەریكیش هەن، بەمەش كاریگەرییەكان لە هەندێك شوێن زۆر و لە هەندێكی تر كەمن و هەر بەو هۆیەشەوە جیهانگیری دیاردەیەكی جیهانی یەكنەگرتووە.
بابەتی سەرهەڵدان و كاریگەری جیهانگیری لە بوارە جیاجیاكانی ژیانی مرۆییداو لە رێگەی بەسەركردنەوەی بۆچوونی بیرمەندان دەربارەی ئەم بابەتە زۆرن و لە هەندێك دۆخدا هاوتەباو لە هەندێكی تردا دژ بەیەك و ناكۆكن.
زاراوەی جیهانگیری لەلای هەندیك لە بیرمەندان كرانەوەی لە رادەبەدەری جومگەكانی دەوڵەتە بۆ پێوانەكردن و دیاریكردنی بڕیارە سیاسەكانی هەر دامودەزگایەكی كارگێڕی، لەلای هەندێكی تر واتا كاریگەری تەواوی پرۆسەی ئابووری جیهانی بەسەر تاك و كۆمەڵگەدا وەك پرۆسەی بەرهەمهێنان و بازرگانی و بەكاربردن و سەرمایەو دراوی بەكارهێنراو. هەر وەك هەندێكیان دەڵێن رابوونی لیبرالیزمی جیهانییە بەوەی سیستمێكی سیاسی پڕوپوختە. یان كرانەوەی شێوەكانی شارستانیەتە بە راگەیاندن و تەكنیكی پەیوەندییەكان و كە ناسنامەو ئینتمای تاك لە پێگەی شارستانیی خۆجێییەوە بەرەو بە جیهانیبوونی دەگوازێتەوە. یان بریتییە لە كۆمەڵە گۆڕانكاری و ئامێرگەلێك بریار بەدەستە سیاسیەكان لە دەوڵەتدا بەمەبەستی پاڵپشتیكردن لە گۆڕانكاری بەكاری دەهێنن. هەر لە میانەی ئەم بۆچوون و پێناسانەوە چەندین پرسیارمان لا گەڵالە دەكات.
ئایا تەواوی پێناسەی جیهانگیری چییە؟ ئایا جیهانگیری واقعێكی سەپاوە یان بە تەنها ئایدیۆلۆژیایەكە بەرەو گەشەكردن؟ ئەگەر جیهانگیری ئاراستەیەكی دەقگرتووبێت، چۆن دەتوانێت كاریگەری بەسەر سیاسەتی ئابووری وڵاتانەوە هەبێت و ئینجا ئەو كاریگەرییە چۆن لە كولتوور و پەروەردەو فێركردندا رەنگ دەداتەوە؟ یان بزووتنەوەكان چۆن لەرێگەی لە سەرلەنوێ دروستبوونی بونیادی ئابوورییەوە كاریگەریی بەسەر سیستمی پەروەردەیی جێ دەهێڵن؟

نوێبوونەوەی ئابووری و رووكردنە جیهانگیری
شێوەكانی نوێبوونەوەی ئابووری جیهانی كە لەكۆتایی حەفتاكانی سەدەی رابردوو سەری هەڵدا هاوكات بوو لەگەڵ جێبەجێكردنی سیاسەتی لیبراڵی لە زۆربەی وڵاتاندا، لەو سەردەمەدا كارگێڕی سەرمایەداری كەوتبووە تەنگژەوە بە تایبەت زۆربەی قازانجەكان لە رێگەی خەرجییە كۆمەڵایەتییەكان دەخرانە گەڕ، بەو هۆیەشەوە ئەوانەی كە باجیان دەدا سوختبوونی خۆیان بەرامبەر بەوانە دەردەبڕی كە زۆرترین قازانجیان لە داهاتەكان بەر دەكەوت، هەر بەم هۆیەشەوە نوێبوونەوەی ئابووری ئاراستەیەكی نوێ تێیدا رەنگی دایەوە.. وەك
(1) جیهانگیری ئابووری لە ژینگەی بەشبەشكردنی نێودەوڵەتی نوێ و تەواوكەری ئابووری جیهانی وەك سەرهەڵدانی بازاڕی هاوبەش و خەرجی بازرگانی.
(2) سەرهەڵدانی پەیوەندی دوولایەنە و رێكخستنی لە نێوان وڵاتان و چین و توێژە كۆمەڵایەتیەكانی ناو هەر وڵاتێك، سەرهەڵدانی لایەنی تری نوێ وەك زانیارییەكان و خزمەتگوزارییەكانی كە ئێستا لە وڵاتە پێشكەوتووەكان تەواوی شوێنی خۆی گرتۆتەوە.
(3) بازرگانی جیهانی كەوتۆتە ژێر ركێفی چاودێری جیهانی كە تواناكان راستەوخۆ دەبەستێتە بازاڕەكان و لە رێگەی سنوورەكانی نیشتمانەوە جووڵە دەخاتە ناو سەرمایەوە (ئێستا 600 دەستەی هەمە رەگەز 20% ئابووری جیهانی و 80%ی بازرگانی جیهانی بەرێوە دەبەن).
(4) دوبارە بونیادنانەوەی بازاڕی لە چوار چێوەی كاركردن و كرێدەستی بە كاتژمێر، كە لە زۆربەی شوێنەكاندا لە رێگەی قەرەبووكردنەوەوە بۆ بەڵێندەرێتی و هێزەكانی یەكە لاوازەكان پیادە دەكرێت.
(5) چڕكردنەوەی ناكۆكیەكان لە چوارچێوەی كاری دارایی كە بە فاكتەری زۆربوونی كرێكارانەوە سەری هەڵداوە(فەرمانبەری فەرمی نین یان بەگرێبەست)كار دەكەن؛ لەگەڵ زۆربوونی كێبڕكێ و دابەزینی پەراوێزی قازانجەكان و گرێبەستی پاراستنی كرێكاران و دامەزراندنی ستراتیژیەتی (چەمكی تیم) كە بە هەماهەنگی پێكەوە كار بۆ هەمان مەبەست دەكەن.
(6) گۆڕانكاری لە شێوەی كاركردن لە نمونەی بەرهەمێنانی یەكلاییەوە بەرەو نمونەی كاركردن لەسەر بنەمای نەرمونیانی نواندن لە بەكارهێنانی هێزی كارو داهێنەران و پڕۆسەی كارو بازاڕو كەمكردنەوەی تێچووەكان و خێرایی لەرادەبەدەر بۆ جووڵەی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی زانیاری سەبارەت بە بازاڕەكان لە هەركونجێكەوە بۆ هەموو جیهان.
(7) سەرهەڵدانی توانای نوێی بەرهەمهێنان كە هاوكات بوو لەگەڵ گۆڕانكاری پیشەسازی ئامێر بەرەو پیشەسازیی ئیلكترۆنی و پەیدابوونی رۆبۆت و ئامێری ئۆتۆماتیكی كە بووە هۆی داهێنانی كۆمەڵگەیەكی نوێی پڕ لە زانیاری تەكنیكی كە زۆربەی هەرە زۆری كارەكانیان بە كۆمپیوتەۆر بەرێوە دەچێت.
(8) بایەخدان بە یەرهەمهێنانی سەرمایە لە رێگەی لێهاتوویی و پسپۆریەكانەوە یان زۆرتركردنی كەرتە گەورەكانی بواری كار بۆ قۆستنەوەی كار لە كەرتە بچووكەكانەوە كە خاوەنی بەهرەی زۆرترو كرێی زیاتر بوون بەرەو كەرتە گەورەو بەربڵاوەكان كە بەهرەیان كەمترو هاوكات كرێیان كەمترە.
(9) بەرفراوانبوونی قەبارەو گرنگیی كەرتی خزمەتگوزاری لەسەر حسێبی كەرتە سەرەكی و ناوەندییەكان.
(10) كرانەوەی بۆشایی دارایی و تەكنیكی شارستانی لەنێوان وڵاتە پێشكەوتووەكان و وڵاتە تازە گەشەكردووەكان؛ بە تەنها وڵاتە پیشەسازییە تازەكان ئەو بۆشاییانەیان بەرنەكەوتووە.
نوێكردنەوەی بونیادی ئابووری هاوكات بووە هۆی قەیرانی دارایی گەورەو دابەزینی بودجەو كاری كردە سەر كەرتی گشتی كە بە هۆیەوە خۆشگوزەرانی كۆمەڵگە رووی لە دابەزین كردو داواكاریەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و كەرتەكانی تەندروستی و نیشتەجێبوون و پەروەردە زیاتر بوون، هەربۆیە كرێدەستەكان كەمییان كرد بۆ پڕكردنەوەی بۆشاییەكان كە پێداویستی گرنگن لەژیانی كۆمەڵایەتی، بەمەش كۆمەڵگە دابەشبووە سەر دوو كەرتی جیاجیا یەكەمیان كەوتە ژێر چاودێری دەوڵەت و كار بۆ گوزەراندنی دەكات و دووەمیشیان هیچ چاودێرییەك لە دەوڵەتەوە وەرناگرێت هەڵپە بۆ ژیانی خۆی دەكات.
هەر لەم روانگەیەوە نوێبوونەوەی بونیادی ئابووری بووە هۆی پشتگوێخستنی چەندین كەرتی وەك نیشتەجێبوون و پەراوێزخستنی ژنان لە وڵاتە تازە گەشەسەندووەكان.
هەر بەم هۆیەشەوە كۆمپانیاكان ئێستا زۆر بەهێزن و زۆربەیان پرۆگرامی تایبەت بە خوێندنی دواناوەندی و خوێندنی پیشەیی دادەرێژن، هەروەك (بەڕگركینگ) چەندین فێرگەی ئەكادیمی لە چواردە وڵاتدا كردۆتەوە، هەرچی كۆمپانیای (ویتڵ)ـی گەیاندنەكانە وەك سەتەلایت و تەلەفزیۆنی پێشكەوتوو..ئێستا سەرقاڵی گۆڕینەوەی زانیارییەكان لەگەڵ دە هەزار فێرگەدا هەیەو لەسەر وبەندی داڕشتنی پلانێكی گەورەدایە بۆ ئەوەی لە دە ساڵی داهاتوودا دوو ملیۆن منداڵ بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خۆی بخاتە بەر خوێندن، جگە لەوەش ئەمریكا ساڵانە چوار ملیۆن دۆلار خەرجی دەداتە راهێنان و مەشقپێكردنی فەرمانبەرەكانی ئێستا.
هەر لەچوارچێوەی جیهانگیریدا پڕۆسەی بەتایبەتكردنی خوێندن چۆتە بواری پەیوەندیەكان و رێكخراوە سەردەمییەكان كە لە نێوان وڵاتاندا روودەدات و دابەشكردنی جیهانی نوێی كاركردن و تەواوكاری ئابووری نیشتمانی بەرێوە دەچێت، وەك بازاڕی هاوبەش و بازرگانی ئازاد و هتد.. و هاوكات چڕكردنەوەی تواناكان لە رێكخراوە نیشتمانیەكان زیادی كردووە كە بە چاودێری نێودەوڵەتی ناودەبرێت. بەكورتی چەندین گۆڕانكاری لەسەر ئاستی ئابووری وسیاسی وكولتووری بۆ كۆمەڵگە روودەدەن كە دەبیتە پاڵپشتی بۆ رای گشتی جیهانی بەسەر سیاسەتی كۆمەڵایەتیەوە، لەسەر ئاستی ئابووری ئەو فاكتەرانە دەگرێتەوە كە سەر بە پەیوەندییەكانی دەروەن و گۆڕانكاری لە بەرهەمهێنان دەكات كە رێگەخۆشكەرێكە بۆ سەرهەڵدانیكارگەی نوێ و دروستبوونی دەستەی جیهانی كە بە هیچ لەمپەر وسیستمێكی نیشتمانییەوە پەیوەست نابێت و جووڵەی كۆمپانیاكان و كاركەكان بەبەربلاوی روو لە فراوانبوون دەكات. ئینجا دەركەونتی تەكنیكی نوێ لە بوارەكانی گواستنەوەی كاڵاو داتاكان پەیوەندییان بە راگەیاندنەكانەوەو شێوازی نوێی بەكاربردن كە پێی دەوترێت “بە ماكدۆناڵزكردنی جیهان”. واتا جیهانێكی پێوانەیی و خێرا لەبەكاربردن و گونجاو لەگەڵكەرەستەكانی بەكاربردن(ماركۆتنگ و بازاڕی گشتی و كڕینی كەناڵی تەلەفزیۆنی و هتد..) بەڵام لەسەر ئاستی سیاسی جومگەكانی دەوڵەت دەبێتە ناوەندگیرێگی دوور لە لاوازی و سستی، بەڵام بە هاوسەنگكردنی چوار كەیسەوە دەبەسترێتەوە :
(1) تێفكرین بەرامبەر بە سەرمایەو داهاتی دەرەوەی وڵات.
(2) تێفكرین بەرامبەر بە چۆنیەتی سیاسەتی جیهانی بە نمونە نەتەوە یەگكرتوەكان، یان رێكخراوە ناحكومیەكانی تری جیهان.
(3) تێفكرین بەرامبەر بە فشاری ناوخۆو ویستی كۆمەڵگە بۆپاراستنی شەرعییەت و سیاسەتی تایبەت بە بەرێوەبردنی وڵات.
(4) تێفكرین بەرامبەر بە ویستی تایبەت و بایەخە خودیەكانی ناو كۆمەڵگە.

‌ 1827 جار بینراوه‌
26/10/2015
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved