نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
سیاسه‌تی وزه‌ و گۆڕانی ئیقلیمی و جیهانی - به‌شی یه‌كه‌م

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

 

ئه‌مڕۆ ئابووری پلان و نه‌خشه‌ و بڕیاری سیاسی دیاری ده‌كات، وه‌رچه‌رخانێك ڕوونادات ئه‌گه‌ر ئابووری وزه‌ بڕبڕه‌ی ئه‌و شوێن و كاته‌ نه‌بێت، زۆربه‌ی گۆڕانه‌ ئیقلیمی و جیهانیه‌كان، له‌سه‌ر بوونی سامانی سروشتی به‌ گشتی و وزه‌ به‌ تایبه‌تی بنیات نراوه‌، ته‌نانه‌ت بوونی هه‌ندێ شوێن، وه‌كو شوێنی گرنگی جیۆپۆلیتیك و ستراتیژی، هه‌ر له‌به‌ر تێپه‌ڕبوونی وزه‌ و بوونی وه‌كو ناوه‌ندێك بووه‌ بۆ په‌ڕینه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌ به‌ره‌و شوێنی مه‌به‌ست.

كیشوه‌رێكی وه‌كو ئه‌فریقا، ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ هه‌موو جۆره‌ سامانێكی سروشتی، به‌ناوبانگ له‌ هه‌ژاری، ڕێژه‌ی گه‌شه‌ی ئابووری زۆر له‌ ڕێژه‌ی گه‌شه‌ی ئابووری ئه‌وروپا زیاتره‌، ئه‌و كیشوه‌ره‌ خاوه‌نی بڕێكی زۆری ئاسن و دیامه‌نت و یوڕانیۆم و ئاڵتون و نه‌وت و مس و خه‌ڵوزی به‌رد و زینك و فۆسفات و زۆر كانزای دیكه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام ژماره‌ی 350 ملیۆن له‌ دانیشتوانه‌كه‌ی، ڕۆژانه‌ی بژێویان كه‌متر له‌ یه‌ك دۆلاره‌، ئه‌مه‌ش به‌پێی پێوه‌ری نیوده‌وڵه‌تی ده‌كه‌وێته‌ خوار هێڵی هه‌ژاریه‌وه‌، لیره‌دا مینتالیتێتی حوكمڕانی ده‌رده‌كه‌وێ، كاتێ به‌ گه‌نده‌ڵی و تالانكردنی داهاته‌كه‌ی ده‌ته‌نرێ، ئه‌وه‌ی دنه‌ به‌م جۆره‌ حوكمڕانیه‌ ده‌دات بێ گومان وابه‌سته‌ییه‌ به‌ به‌رده‌وامی حوكمڕانی و گه‌نده‌ڵیه‌، ئابووری سیاسه‌ت ئاراسته‌ ده‌كات، به‌ڵام به‌بێ زانستی مرۆیی و سامانێكی زانستی مرۆیی و به‌بێ خۆشه‌ویستی خاك هه‌موو شوێنێك ئه‌فریقایا، به‌ كوردستانیشه‌وه‌، وڵاته‌ زلهێزه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ گۆڕان و به‌ره‌و ڕیزبه‌ندی سه‌رووتر شه‌ڕی ئابووری ده‌كه‌ن، به‌و شه‌ڕه‌ ئابووریه‌ی ئه‌وان، سیمای هه‌موو بواره‌كانی ناوچه‌ی خاوه‌ن سامانه‌ سروشتیه‌كان ده‌شێوێنن، بۆ نمونه‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕست و به‌تایبه‌تی سوریا و عیڕاق و زۆر تایبه‌تتر كوردستان.

بۆیه‌ سیاسه‌تی ئابووری، سامانی مرۆیی وریا و زانست و ئه‌مه‌ك و په‌روه‌رده‌ی ژینگه‌ و به‌ڕێوه‌بردنی ژینگه‌ و سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ و توانا و خۆشه‌ویستی خاك و له‌به‌رچاوگرتنی ماندووبوونی خه‌باتی ڕابووردووی ده‌وێت وه‌كو كۆڵه‌كه‌ی كاركردن، كه‌ تا ئێستا له‌ باشووری كوردستان نه‌كراوه‌.

كاتێك وشیاری و هه‌ستكردن به‌ دابینكردنی پێداویستییه‌كانی ژیان له‌ ئارادا بن، گۆڕانی بنه‌ڕه‌تی چه‌كه‌ره‌ ده‌كات، بۆ ده‌ستپێكی ئه‌و چه‌كه‌ره‌كردنه‌ش، پێویست به‌ فه‌راهه‌مكردنی بنه‌ماكانی گوڕان هه‌یه‌، له‌ بواری ژینگه‌شدا، هه‌ر له‌ كۆتایی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابووردووه‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌تای حه‌فتاكانه‌وه‌، هه‌ندێ ڕێككه‌وتن و هاوڕایی و به‌دواداچوون بۆ هه‌ندێ بابه‌ت كرا، وه‌كو پاراستنی پاكوخاوێنی كه‌نار و نێوده‌ریاكان و پاراستنی فره‌زینده‌وه‌ر و پاراستنی سروشت به‌گشتی له‌ پیسبوون و تێكدان، له‌وانه‌ ڕێككه‌وتنی واشنتون بۆ پاراستنی فره‌زینده‌وه‌ر و ڕێكه‌وتنی له‌نده‌ن بۆ پاراستنی ده‌ریاكان، پاشان كۆنفرانسی نێوده‌وڵه‌تی بۆ ژینگه‌ و په‌ره‌پێدان له‌ ساڵی ١٩٩٢ له‌ دیۆ دی جانیرۆ، كه‌ ڕۆڵێكی سه‌ره‌كی بینی له‌ خستنه‌ڕووی پێویستی پابه‌ندبوونی ( به‌تایبه‌ت ) ده‌وڵه‌ته‌ پیشه‌سازیییه‌كان له‌ هه‌موو جیهاندا، به‌ مه‌رجه‌كانی پاراستنی ژینگه‌ و ئاشنابوون و گرنگیدان به‌و بواره‌ و هۆشمه‌ندی له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ سروشت و سامان و كه‌ره‌سته‌خاوه‌كه‌ی نێو هه‌ناوی سروشت.

جگه‌ له‌ كاری نێوده‌وڵه‌تی، ڕێكخراوه‌ ناحكومییه‌كان، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای پاراستنی ژینگه‌ و پاراستنی ته‌ندروستی مرۆڤ و مافی مرۆڤ دروستبوون، له‌ ڕوانگه‌ی هه‌ستكردن به‌ لێپرسینه‌وه‌ و زیاتر فشار خستنه‌سه‌ر حكومه‌ته‌كان، كه‌ له‌ بواری ژینگه‌دا ڕۆڵی خۆیان بینی و ڕێنماییه‌كانی كۆنفڕانسه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان به‌هه‌ند وه‌ربگرن.

له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووشه‌وه‌، سیاسه‌تی ژینگه‌ له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپادا، به‌پێی ڕێكه‌وتننامه‌كانی كۆنفرانسی نێوده‌وڵه‌تی ژینگه‌ و په‌ره‌پێدان له‌ ساڵی ١٩٩٢ وه‌، له‌ وڵاته‌كانی ئه‌وروپادا به‌ شێوازێكی باشتر په‌یڕه‌و ده‌كرێن و به‌شداریكردنی حیزبه‌ سه‌وزه‌كانیش له‌ حكومه‌ته‌كاندا، مه‌رج و ئه‌گه‌ری خۆیان سه‌پاند و گۆڕانی زۆریان له‌ سایه‌ی پاراستنی ژینگه‌ و سامانی سروشتیدا كرد.

 ئاشكرایه‌ كه‌ ژینگه‌ سنوری نییه‌، وه‌ ئاشكراشه‌ كه‌ كێشه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی ژینگه‌ وه‌كو گۆڕانی كه‌شوهه‌وا به‌هۆی زیادبوونی ڕێژه‌ی گازه‌زیانبه‌خشه‌كان و فڕێدانی خۆڵ وخاشاك و پاشماوه‌ ژه‌هراوییه‌كان بۆ نێو ده‌ریاكان و به‌ بیابانی بوون و پیسبوونی هه‌وا و ئاو و زۆر كێشه‌ی تری ژینگه‌، سنوری ده‌وڵه‌ته‌كان ده‌بڕن و كاردانه‌وه‌ی نێگه‌تیڤی له‌سه‌ر سه‌راپای گۆی زه‌وی ده‌بێ، له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تی ژینگه‌ی گلۆبال یا نێوده‌وڵه‌تی، ده‌بێته‌ ئه‌ركێكی نێوده‌وڵه‌تی له‌ سه‌ر هه‌ر پارچه‌یه‌كی ئه‌م دونیایه‌دا، ده‌توانین په‌ره‌سه‌ندنی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی بۆ ژینگه‌ دابه‌شی سێ قۆناغی یه‌ك به‌دوای یه‌كدا بكه‌ین كه‌ له‌ كۆتایی ساڵانی شه‌سته‌كان و سه‌ره‌تای حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابووردووه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات، ده‌توانین بڵێین هه‌ر گۆڕانێك له‌ كه‌شوهه‌وا ڕوو بدات یا له‌ شێواندنی ژینگه‌دا، ده‌رئه‌نجامی ناهه‌موار به‌كارهێنانی وزه‌ی ته‌قلیدی و قۆڕخكردنی سامانی سروشتییه‌، بۆیه‌ ده‌توانرێ به‌یاننامه‌ی ( یانه‌ی ڕۆم ) له‌ ساڵی ١٩٧٢ دا به‌سه‌ره‌تای ئه‌و هۆشیداریه‌ دابنرێ كه‌ ئاراسته‌ی جیهانی كرد و جیهانی له‌وه‌ ئاگادار كرده‌وه‌ كه‌ ئابووری كلاسیك و به‌كاربردنی سامانی سروشتی خاو سنووری هه‌یه‌ و ده‌بێ ڕه‌چاوی به‌شی نه‌وه‌ی داهاتوو له‌و سامانه‌ بكرێ كه‌ دوباره‌ نابێته‌وه‌ ، دواتر بۆ په‌یڕه‌وكردنی ئه‌و سیاسه‌ته‌ی فریای ژینگه‌ و سروشت بكه‌وێت، هه‌نگاوه‌كان خۆیان له‌ چه‌ند ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كی ناوچه‌ییدا ده‌بینییه‌وه‌ له‌ باره‌ی ژینگه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی نزیك و دراوسێن، وه‌كو ڕێكه‌وتننامه‌ی ساڵی ١٩٧٢ بۆ پاراستنی ده‌ریای باكور، و ساڵی ١٩٧٤ بۆ پاراستنی ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست و ڕێكه‌وتننامه‌ی جنێفی ساڵی ١٩٧٩ ، بۆ قه‌ده‌غه‌كردنی پیسبوونی هه‌وا، كه‌ سنور ده‌بڕێ و گرفتی ئاڵۆزی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌ ئه‌وروپادا وه‌كو ( ترشه‌ باران و له‌ناوبردنی دارستان ) ، ئه‌و ڕێكه‌وتنامه‌ ناوچه‌ییانه‌ش تا ئێستا چه‌ند جارێك هه‌موار كراونه‌ته‌وه‌ و كاریان له‌سه‌ر كراوه‌، به‌ تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی له‌ ئه‌وروپا ئیمزا كراون و ده‌رباره‌ی پیسبوونی هه‌وا به‌ گازه‌ ژه‌هراوییه‌كانی وه‌كو دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن و ئۆكسیدی گۆگرد و ئۆكسیدی نایترۆجین و پێكهاته‌ ئۆڕگانه‌كان و میتاڵه‌ قورسه‌كان و پێكهاته‌ كیمیاویه‌ زیانبه‌خشه‌كانه‌، وه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ له‌ ناوه‌ندی هه‌شتاكانه‌وه‌، كاركردن له‌سه‌ر سیاسه‌تی ژینگه‌ له‌ ئاستێكی نێوده‌وڵه‌تییدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌.

ئه‌و كاته‌ی زاراوه‌ی ئابوری ژینگه‌یی هاته‌كایه‌وه‌، سیاسه‌تی ژینگه‌ ده‌ستی كرد به‌ په‌یڕه‌وكردنی به‌رنامه‌كانی، ئه‌و خاڵه‌ سه‌ره‌كییانه‌ی له‌و به‌رنامه‌یه‌دا هه‌ن، بۆ پاراستنی ژینگه‌ و كه‌مكردنه‌وه‌ی گازه‌ژه‌هراویه‌كان و ئه‌و گازانه‌ی گه‌رمی قه‌تیس ده‌كه‌ن و كاردانه‌وه‌ی له‌سه‌ر مرۆڤ و زینده‌وه‌ر به‌ گشتی و كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌كاربردنی ده‌رامه‌ته‌ سروشتییه‌كان و فه‌رامۆشنه‌كردنی نه‌وه‌كانی داهاتوو له‌و داهاتانه‌ی موڵكی تایبه‌تی كه‌س نییه‌ و نابێ، ده‌توانین پێناسه‌یه‌كی زاراوه‌ی ئابووری ژینگه‌یی بكه‌ین به‌وه‌ی : ئه‌و وه‌به‌رهه‌مهێنانه‌یه‌ كه‌ ڕه‌چاوی به‌كاربردنی كه‌ره‌سته‌ی خاوی سروشت ده‌كات و هاندانی فابریك و كارگه‌كانه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی سه‌وز و كه‌متر به‌كارهێنانی وزه‌ی ته‌قلیدی كه‌ ( نه‌وت و غاز و خه‌ڵوزی به‌رده‌) و كه‌مكردنه‌وه‌ی ده‌ردانی گازه‌ زیانبه‌خشه‌كانه‌ بۆ نێو هه‌وا و ڕه‌چاوكردنی نه‌وه‌ی داهاتووه‌ بۆ ئه‌و سامان و كه‌ره‌سته‌ خاوه‌ی دوباره‌ نابنه‌وه‌.

‌ 767 جار بینراوه‌
16/02/2019
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved