نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
كورد- ئیسرائیل.. مێژووی پەیوەندییەكان، رەهەندەكانی ئایندە

هه‌وراز شوانی


مەسەلەی پەیوەندی نێوان كوردو ئیسرائیل چەندە بابەتێكی ورووژێنەر بێ ئەوەندەش ئاڵۆزە، لە دیدگای جیاوازەوە زۆری لەسەر وتراوەو نوسراوە، بەڵام تائێستاش لەناو روناكبیرو دەستەبژێری سیاسی كوردستان لێكدانەوەو بۆچوونی جیاواز سەبارەت بەم پرسە هەیە.
ئەگەر لە رابردووداو لە بۆتەی ململانێی ئایدۆلۆژی و گەشەكردنی بیری چەپ و سۆسیالیزم هەندێ لایەنی سیاسی كوردستان دژی هەر لێك نزیكبوونەوەیەك بووبن لەگەڵ ئیسرائیلدا، ئەوا لایەنی دیكە دامەزراندنی پەیوەندییان لەگەڵ دەوڵەتی جولەكە بە پێویست زانیوە، ئێستا بارودۆخەكە جیاوازە، ژینگەیەكی سیاسی جیاوازتر لەناوچەكە لە ئارادایە، دەكرێ هەر پەیوەندییەك لەگەڵ ئیسرائیلدا هەمە لایەنە هەڵبسەنگێنرێ.
ساڵی 1948 لەناوچەیەكی پڕ لە ململانێ و لە بارودۆخێكی ناجێگیردا دەوڵەتی ئیسرائیل دامەزرا.
دێڤید بن گۆریۆن (1886-1973) كاتێ دامەزراندنی دەوڵەتەكەی راگەیاند، داوای ئاشتی لەگەڵ دراوسێ عەرەبەكانی كرد، بەڵام بن گۆریۆن دەیزانی عەرەبەكان ئەو واقیعەیان نەخوێندۆتەوە كە دامەزراندنی دەوڵەتی جولەكە ئیرادەیەكی نێودەوڵەتی لە پشتە، بۆیە وەك قەوارەیەكی نامۆ لێی دەڕوانن و واقیعە تازەكەیان پێ قبوڵ ناكرێ، بەمەش بەدیهێنانی ئاشتی لەگەڵ عەرەب و دابینكردنی ئاسایش بۆ دەوڵەت و هاوڵاتیانی ئیسرائیل كارێكی ئاسان نییە.
بەم پێودانگە پەیوەندی بە كەمینەكانی وڵاتانی عەرەبەوە لەوانەش كورد لەو مەسەلانە بوو لە سەرەتاوە لە بەرنامەی دەوڵەت و دەزگاكانی ئیسرائیلدا بوون. 
لەم بوارەدا بن گۆریۆن بەسەرانی ئیسرائیبل دەڵێت:" چۆن پەیوەندی بەكوردەكانی سوریاو عێراقەوە بكەین"، بەڵام بەهیچ شێوەیەك باسی كوردستانی باكوور و خۆرهەڵات ناكات، لێرەوە مەبەستی ئیسرائیل بە ئاشكرا دەردەكەوێت كە ئامانجی پەیوەندییان لەگەڵ كەمینەكاندا خزمەتی ئاسایشی خۆیان بووە لە پێناوی لانیكەم سەرقاڵكردنی وڵاتانی عەرەب بە كێشە ناوخۆییەكانەوە. 
دوای سەركەوتنی كودەتای ئەفسەرانی ئازادیخواز لە میسڕو دەركەوتنی جەمال عەبدولناسر(1918- 1970)، وەك رێبەری نەتەوەیی عەرەب و هەڕەشەی فڕێدانی ئیسرائیل بۆ ناو دەریا، ئیتر هیچ گومانێك لای ئیسرائیل نەمایەوە بەوەی بەشی هەرە زۆری رژێمە عەرەبەكان توانای خۆیان بۆ شەڕی ئیسرائیل تەرخان دەكەن، ئەمەش وای دەخواست ئیسرائیل خۆی بۆ جەنگی درێژخایەن ئامادەبكات و بە هەر نرخێكیش بوایە سەركەوتن بەدەست بهێنێت. 
موشی دایان(1915 -1981) سیاسەتمەدارو وەزیری بەرگری پێشووی ئیسرائیل دەڵێت:" شكستی ئێمە لە هەر شەڕێكدا تەنانەت ئەگەر سنوورداریش بێت واتا كۆتایی دەوڵەتی ئیسرائیلە"، ئەوان بەم لۆژیكەوە شەڕیان لەگەڵ عەرەبدا كرد.
لە دەرەوەی سنووریشدا دەبوایە ئاسایشی لەرزۆكی ناوخۆی وڵاتانی عەرەب بكرێتە ئامانج، ستراتیژی ئیسرائیل ئەوەبوو عەرەبەكان دووچاری شكستی گەورە بكاتەوەو سەرەنجام تەلئەبیب مەرجی ئاشتییان بەسەردا بسەپێنێت، ئەمەش دوای جەنگی ئۆكتۆبەری ساڵی 1973 هاتەدی.
* * * 
یەكەم پەیوەندی راستەوخۆی كوردو ئیسرائیل دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1959، لە هاوینی ئەوساڵەدا لە شاری زیوریخی سویسرا كامەران بەدرخان (1895- 1978) كەسایەتی ناسراوی كورد لەگەڵ گۆڵدا مائیر (1898- 1978) كە ئەو كاتە وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل بوو كۆبوەوە، لەو كۆبوونەوەیەدا گۆڵدا مائیر بەبەدرخانی راگەیاندبوو وڵاتەكەی ئامادەیە لە رووی مرۆیی و راگەیاندنەوە یارمەتی كورد بدات. 
هەڵگیرسانی شۆڕی ئەیلول هەلێكی باشی بۆ ئیسرائیل رەخساند پەیوەندی بە كوردەوە بكات، ئەگەرچی شای ئێران لەسەرەتاوە هەوڵیدا تەگەرە لەبەردەم ئەو پەیوەندییەدا دروست بكات، بەڵام ئیسرائیلیەكان تۆمەتەكانی شایان بە هەند وەرنەگرت كە شۆڕش و خواڵیخۆشبوو مەلا مەستەفای بە كۆمۆنیست ناودەبرد. 
تا ئێستا ئەو هەواڵانە پشتڕاست نەكراونەتەوە كە گوایە خوالێخۆشبوو مام جەلال ساڵی 1963 لە پاریس و لەسەر داوای كامەران بەدرخان لەگەڵ شیمۆن پیرێز (1923-2015) سیاسەتمەدارو دەوڵەتداری ناسراوی ئیسرائیل كۆ بووبێتەوە. 
مام جەلال هەم لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ رۆژنامەی (السفیر)ـی لوبنانی لە هاوینی ساڵی 1995 هەم لە كتێبی دیداری تەمەن ئەو هەواڵە رەتدەكاتەوە. 
* * * 
ساڵی 1964 سەرەتای پەیوەندی پراكتیكی شۆڕشی كوردو ئیسرائیل بوو، بەڵام لەسەر ئاستی سەربازی و دەزگای هەواڵگری (مۆساد). 
ساڵی 1965 تیمێكی باڵای مۆساد بەسەرۆكایەتی ئەلیازێر تسافرێر لە رێی ئێرانەوە هاتنە كوردستان و لەگەڵ خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا گەیشتنە رێكەوتننامەیەكی جێنتڵمانی (رێكەوتنی زارەكی، نەك نووسراو)، بەپێی رێكەوتنەكە ئیسرائیل لەرووی سەربازی و داراییەوە یارمەتی شۆڕش بدات، هەندێ لە ئەندامانی تیمەكە تا ئاشبەتاڵ ساڵی 1975 لە كوردستان مانەوە. 
شەڕی هەندرێن (مایسی 1966) لە مێژووی شۆڕشی ئەیلولدا بەناوبانگە، لەو شەڕەدا حكومەتی عێراق زیانی زۆری بەركەوت، جگە لە پارتی حیزبی شیوعی لەو شەڕەدا رۆڵی بەرچاوی هەبوو، بەڵام پلاندانەرو نەخشەداڕێژەری شەڕەكە (تسوری تساگی) ئەفسەری مۆسادبوو. 
بۆ زیاتر پتەوكردنی پەیوەندییەكان لە نیسانی ساڵی 1968 خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بە یاوەری مەحمود عوسمان و شەمسەدین موفتی سەردانی ئیسرائیلی كرد، لەو سەردانەدا هەندێك لێپرسراوی ئیسرائیلیان بینی لەوانەش موشی دایان كە ئەوكات وەزیری بەرگری بوو. 
سەردان و بونی ئەفسەرانی ئیسرائیل لەكوردستان بەردەوام بوو تا ئاداری ساڵی 1975، كە شۆڕش كۆتاییهات و تیمەكەش لە رێی ئێرانەوە گەڕانەوە ئیسرائیل. 
گەر بە وردی بڕوانینە مێژوو و ئاستی پەیوەندییەكان دەگەینە چەند ئەنجامێك:
* ئیسرائیلیەكان بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان راسپاردەو پلانەكەی بن گۆریۆنیان جێبەجێكردو بەرژەوەندی وڵاتەكەیان خستە سەرووی هەموو ئیمتیازاتێكەوە. 
* پەیوەندییەكان تەنها لەچوارچێوەی كاری سەربازی و موخابەراتیدا بوون، ئەوەش ئەوەندەی ئیسرائیل لەم پەیوەندیانە سوودمەندبووە كورد هیچی بەرنەكەوتووە، بە واتایەكی دیكە ئیسرائیل بۆ شەڕی حكومەتی عێراق یارمەتی كوردی داوە، نەك بۆ بەدەستهێنانی مافەنەتەوەییەكانی كورد، هینری كێسنجەر راشكاوانە باس لەو مەسەلەیە دەكات و دەڵێت:" مەبەستمان لە یارمەتیدنی كوردەكانی عێراق سەرقاڵكردنی سوپای عێراق بوو بەشەڕی كوردەوە، بۆ ئەوەی لە كاتی هەڵگیرسانی هەر جەنگێك لە نێوان عەرەب و ئیسرائلدا عێراق بەشداری كارا لەبەرەی سوریا نەكات". 
*سەركردایەتی كورد خوێندنەوەیەكی واقیعیانەی بۆ شێوەی پەیوەندییەكان نەبووە، ئایا لە ستراتیژی ئیسرائیل نەگەیشتبوو؟ وەك دەركەوت بە درێژایی ساڵانی پەیوەندی هەردوولا سەركردایەتی كورد نەیتوانی یان نەیویست قەناعەت بە ئیسرائیلیەكان بهێنێت، پەیوەندییەكان لە چوارچێوەی بەرتەسكی سەربازی ــ موخابەراتی دەربكات و سروشتی سیاسی پێبدات، لەكاتێكدا ئیسرائیل خۆی دەسپێشخەربووە بۆ پەیوەندی لەگەڵ كورددا، ئەوە هەلێك بوو سەركردایەتی كورد دەیتوانی بۆ بەرژەوەندی نەتەوەیی بیقۆزێتەوە. 
ئەی ئێستا؟ تا ئەمساڵانەی دواییش ئیسرائیل بە كردەوەو لە رووی سیاسیەوە پشتگیری دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی نەكردووە، یەكێك لەو فاكتەرانەش رەچاوكردنی ئاسایشی دۆستە تەقلیدیەكانی بووە. 
دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان تەرازووی هێزەكان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگۆڕێ و زۆر لایەن لێی سوودمەند دەبن لەوانەش ئیسرائیل، بۆیە دژایەتی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی ناكات. بەڵام وەك ئەوەی كورد بە سۆزەوە دەڕوانێتە ئەو مەسەلەیە.. ئیسرائیل ئەوەندە پەڕۆش نییە. 
لە رۆژگاری ئەمڕۆدا زەمینەیەكی جیاوازتر لە رابردوو بۆ پەیوەندی كوردو ئیسرائیل لە ئارادایە، مەسەلەی كورد لە باشورو خۆراوا سەرەڕای گرفت و كەموكوڕیەكان دوورایی خۆی وەرگرتووە، لەباكورو لە ئایندەیەكی نزیكدا مەسەلەی كورد دەبێتە ژمارەیەكی بەهێز لە هاوكێشەی سیاسی توركیادا. 
ئەمانەش دەبنە هۆكاری یاریدەدەر بۆ ئەوەی كورد و ئیسرائیل پەیوەندییەكی سیاسی لەسەر بنەمای خاڵە هاوبەشەكان دابڕێژن. 

بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:ـــ 
ــ كردە هەرەگرنگەكانی مۆساد، میخائیل بارزۆهارو نەسیم میشال، وەرگێرانی لە ئینگلیزییەوە شەفیقی حاجی خدر. 
ــ الموساد فی العراق ودول الجوار، شلۆمۆ نكریمۆن، ترجمە بدر العقیلی 
ــ كتێبی دیداری تەمەن چاوپێكەوتنی سەڵاح رەشید لەگەڵ مام جەلال.

‌ 569 جار بینراوه‌
09/03/2019
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
?? ?????????? ??????? ???? ?? ??? ???? ??????

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved