نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
سیاسەتی وزە و گۆڕانی ئیقلیمی و جیهانی - بەشی هەشتەم

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا


1.وزە و ئابووری نیشتمانی
دەتوانین بڵێن زۆربوونی دانیشتوان لە ئاستی جیهاندا، یەكێكە لە كێشە گەورەكان چ بۆ ژینگە، چ بۆ ئاسایشی ئابووری و ئاسایشی خۆراك، لە ساڵی ٢٠٠٦ دا ٣/١ یەك لەسەر سێی دانیشتوانی جیهان لە وڵاتی چین و هیندستان بوون، ئەمەش بەردەوام دەبێ، لە ساڵی ٢٠٣٠ دا، لە پێنج وڵاتی جیهانیدا، زۆربەی دانیشتوان لە چوار وڵاتی ئاسیاییدا داژین ئەوانیش چین و هیندستان و پاكستان و ئیندونیزیان، پێنجەمیش ئەمریكا دەبێت كە دەكەوێتە ڕیزبەندی سێیەمەوە، پاش چین و هیندستان، دیارە ئەمە خۆی لە خۆیدا دەلالەتی داواكاری زۆرترە بۆ وزە، بۆ خۆراك، بۆ ئاوو بۆ هاتووچۆ و بۆ ڕووبەری زەوی، بۆیە ئێستا جیهان سەرقاڵە بە دابینكردنی پێداویستییەكانی مرۆڤ، كە ڕۆژ بەڕۆژ بەهۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانەوە زیاتر دەبێ، بەڵام زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان لە هەموو كات و لە هەموو شوێنێك نابێتە گرفت، بۆ نمونە لە ئەفریقیا كە ژمارەی دانیشتوانی بە چڕی لە زیادبووندایە و زۆربەی وڵاتەكانی ئەو كیشوەرەش خاوەنی سامانی سروشتین، لە نەوت و دینامێنت  و كانزا و زۆریتر، ڕێژەیەكی زۆریش كە دەگاتە ٦٠% ی دانیشتوانی گەنجن بەڵام بێ كار و بێزار و زۆریشیان پەناهەندەی وڵاتانی دەرەوەن، ئەفریقاش وەكو كیشوەر دەوڵەمەندە، بەڵام زۆربەی زۆری وڵاتەكانی ئەو كیشوەرە خاوەن دانیشتوانێكی هەژارن، هەر ئەم كیشوەرە لە ١٠% ی ڕێژەی نەوتی جیهان و ٨% ی ڕێژەی گازی سروشتی جیهان پێك دێنێت، بەڵام ئەم هەبوونییەی ئەفریقا دیموكراتی ناچێنێ، بەڵكو سیاسەتی نەخوازراویان كۆمەڵگای لە داهاتی دەوڵەت دابڕیوەو جەماوەریان كردووەتە سواڵكەری دونیا و هەرچی دەرامەتی سروشتی و كەرەستەی خاوە لە لایەن ئەمریكا و چینەوە تاڵان دەكرێت، دیارە ئەمانە هەموو نیشانەی سیاسەتی هەڵەی ئەو وڵاتانەیە، بۆ كوردستانیش نەبوونی ژێرخانێكی پتەو و جێگیر و نەبوونی فەرمانڕەواییەكی دیموكرات و دادپەروەر و نەبوونی پلان و بەرنامەی ئابووری خوازراو و ناڕوونی سیاسەتی وزە و كێشەی سەرەكی كورسی و دەسەڵات، ئەم كۆمەڵگایەی لەق و ڕاڕا و دودڵ و بێ بڕوا كردووە، ئەگەرچی كوردستان گرفتی گەورەی ئاسایش و سنور و بڕیاردانی هەیە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ سامانەكەی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەندەی ئەو بڕە وزەیەی كە بەرهەم هێنراوە و داهاتەكەی چووەتە نێو كاسەی حكومەتەوە، بەشێكی زۆر كەمی بۆ خزمەتی چینی خوارەوە بووە، و هێشتاش نەیتوانیوە جەماوەرە تۆراوەكەی، بەخزمەت و پلانی تۆكمەی دواڕۆژ ئاشت بكاتەوە، لەوانیش زیاتر ژنان بەدەستی ئەم ژێرخانە وێرانەوە دەناڵێنن، چونكە لە مافە سەرەتاییەكانی هەر مرۆڤێك لە دونیای شارستانیدا ئاو و كارەبایە، كە تا ئێستاش پچڕ پچڕ و هات و نەهاتە، پاشان گەنجەكان كە ژیانیان دەدەنە دەست خەونێكەوە كە نایەتەدی و ناچار لە هەڵاتن و خۆزگەی چوونە دەرەوەن، چوونە دەرەوەی گەنج زیانێكی گەورە لە ناوخۆ دەدات، وڵات لە هێز و توانایەكی گەورەی ناوخۆ بێ بەش دەبێ، ئەم هەرێمە یەكێكی وەكو ( لی كوان یو ) ی سەنغافورەی دەوێ كە ئێستا ٢٠% ی بودجەكەی بۆ بواری پەروەردە و خوێندن و زانست تەرخانكردووە، كە وڵاتەكەی ئەوەندەی نەماوە جێ بە سویسرا لەق بكات، بەبێ هیچ دەرامەتێكی سروشتی، ئەوەی لەم هەرێمە غائیبە كارگە و فابریكی بەرهەمهێنانە، بیرۆكەی پەسەند و سودمەندی گەشەی ئابووریەم، خستنەگەڕی سامانی مرۆیی و ئەو هێزە زەبەلاحەیە كە هیچی لە بوونی وزە كەمتر نیە، دەتوانرێ توانای گەنج بخرێتە گەڕ و بەرهەمەكەیان ترسی سنور داخستن و ئەم جوگرافیە سەختە بڕەوێنێتەوە، ئەگەر خەمی بەرهەم و شەفافیەت و كاری شیاو بۆ خزمەتی دانیشتوان پێش كورسی و دەسەڵات و هەیمەنەی حزبی بكەوێ، لە هەرێمێكی پێنج ملیۆنی بە بوونی وزەیەكی سروشتی، چۆن دەكرێ گەنج بێ كار بێ؟! ئەگەر بناغەی بەرهەمی ناوخۆ و كارگە و فابریك و كارخانەكان بنیات نەنرێت، وەكو ڤێنزوێللای لێ دێت، كە تەنها نەوت هاناردە دەكات و هەموو پێداویستی ژیانی ڕۆژانە هاوردە دەكات، لەلایەكیترەوە بوونی دەوڵەمەند و پارەدار دەتوانن جوڵەیەك بخەنە نێو ئابووری ناوخۆوە، ئەگەر وابەستەی دەسەڵات نەكرێن و مەرج و ڕێوشوێنی نەگونجاویان نەیاتە پێش، دەتوانن سود لە خاك و خۆڵ و ئاو و زەوی و گەشتوگوزار و كەشوهەوای هەرێم وەربگرن. 
ئەگەر بەراوردێك لە نیوان چێن و ئەفریقا بكەین، دەزانین كە زانست و پلان و توێژینەوە و بەكارخستنی توانای مرۆیی چ كاردانەوەیەكی لەسەر تاك و كۆمەڵ و داهات و خۆشگوزەرانی و بوارەكانی دیكەی ژیاندا هەیە، چین وڵاتێكە ڕوبەرەكەی نزیكەی 9,6 ملیۆن كیلۆمەتر دوجایە و ژمارەی دانیشتوانەكەی 1,4 ملیار كەسە، ئەفریقا ڕوبەرەكەی 30,4 ملیۆن كیلۆمەتر دوجایە و 1,2 ملیار كەسی تێدا دەژی، گەشەی ئابووری چین 8,6% یە و گەشەی ئابووری ئەفریقا 3,8% یە، داهاتی نێوخۆی چین 14,000 ملیار دۆلارە لە ساڵێكدا، لە ئەفریقا 2,400 ملیار دۆلارە، ئەفریقا بۆ چین بووەتە سەرچاوەی هەموو وزە و كەرەستەیەكی خاوی سروشتی، نەوت لە باشوری سودان و كۆنگۆ و گابۆن و ئەنگۆلا هاوردە دەكات، جگە لە سەرجەم میتال و كانزاكان لە زامبیا و نامیبیا و باشوری ئەفریقا و كامیرۆن و موزەمبیقەوە بەرەو چین دەگوێزێتەوە، ئەو پێشكەوتنەی چین بە پشتیوانی وڵاتانی ئەفریقاوەیە، كە ئەفریقا بە هۆی دواكەوتوویی و نەزانینی مامەڵە لەگەڵ ئەو سامانە سروشتیانەوە نەیتوانی ببێتە پێشەنگ و بوارەكانی دیكە زیندوو بكاتەوە. 
داهاتی كەرتی وزە دەبێت ببێتە خۆڵقێنەر و بزوێنەری كەرتەكانی دیكە، زۆر وڵات هەیە كە لەبەر نەبوونی زەوی و زاوی پێویست، دەچن زەوی كشتوكاڵی لە وڵاتانی دیكە بە كرێ دەگرن بۆ چاندن، كوردستان نەك هەر لە سامانی سروشتی دەوڵەمەندە، لە سامانی ئاو و زەوی كشتوكاڵی و دەستی كار و ئاو و هەوای لەباریش، ئەوەی كوردستان لێی هەژارە، ئایدیا و بیر و بۆچوونی تازەگەری و زانست و توێژینەوە و مەرجەكانی دەستپێكی چوونە نێو دونیای پێشكەوتنە، ئێمە ژێرخانێكی وێرانمان هەیە، كە دەبێت و زۆر گرنگە، هاوتەریب لەگەڵ كەرتی وزە و داهاتی وزە ئەو بوارانە زیندوو بكرێنەوە بە و پلان و ستراتیژی نوێ و دیاریكراو بنیاتبنرێ، كشتوكاڵ و گەشتوگوزاری و پەروەردەو خوێندنی باڵا و توێژینەوە و پیشەسازی و زۆریتر لەم بوارانە كاركردنی دەوێ بۆ بنیاتنان و پشتبەستن بە بەرهەمی ناوخۆ و خۆماڵیكردنی ژیان لە سەر خاكی خۆمان، زۆربوونی دانیشتوان خۆی لە خۆیدا یەكێكە لە داهاتەكان ئەگەر بخرێتە كار، و دەبێتە یەكێك لە گرفتەكان ئەگەر بێ بەرنامە و بێ بەرهەم بێت، دەتوانین لەسەر ئەم بابەتە زۆر قسە بكەین.



‌ 260 جار بینراوه‌
13/04/2019
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
?? ?????????? ??????? ???? ?? ??? ???? ??????

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved