وتار
پەروەردە و جیهانگیری روبەروبوونەوە.. یان خۆگونجاندن؟!

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ


( بەشی سێیەم)

ئەم گۆڕانكارییانە رەنگە بەردەوام نەبن و كاریگەری جیهانگیری هەندێكجار زیادەگۆیی تێدا دەكرێت، هەر كەسێك گەر بە جوانی تیشك نەخاتە سەر جیهانیبوون ئەگەری هەیە درك بەوە نەكات كە جیهانگیری كە بە جیهانی ناوبراوە لە بنەڕەتدا بەو پلە باڵایە جیهانی نییە، چونكە بەشێكی زۆر فراوانی گۆی زەوی لە دینامیكیەتی ئەم جیهانگیرییە هەر تێ ناگەن، ئەوەی كە ئێستا دەیبنین شەقكردنی نێوان كولتووری جیهانگیری و ئەو بەشە زۆرەی سەر رووی زەوی كە كەمترین سوود لە بازاڕی جیهانی و شارستانییەتی باڵا دەبینن، هەر وەك پێشتر باسمان كرد ئەم زاراوەی جیهانگیرییە جەخت كردنە لەسەر بەهێزكردنی خودی جیهانگیری و سەركوتكردنی هەر بۆچوونێكە گەر بەرەنگاری بكات. وێرای ئەوەش زۆربەی هەوڵەكان بۆ كۆنترۆڵكردنی پڕۆسەی جیهانگیری لەسەر ئاستی جیهانی روویداوە وەك كارگێڕی ژینگەیی، بەرێوەبردنی داهاتەكان،ئیترلێرەوە پرسیارێك سەرهەڵدەدات ئایا جیهانگیری خێرو خۆشییە یان بەڵاو ناگەهانی؟! بۆ وەلامدانەی ئەم پرسیارە هەركۆمەڵگەو رای تایبەتی خۆی هەیە كە لەگەڵ بەرژەوەندییە كاتری وبانەرۆژییەكانی بگونجێت، هەر بۆیە سێ چەمكی سەرەكی بۆ وەلامدانەوەی پرسیارەكە دەركەوتن:
چەمكی یەكەم: دەڵێت جیهانگیری خێرو خۆشییە، چونكە پابەندە بە دیموكراسیزم و ئازادی و بلاوبوونەوەی چەمكی (مافی مرۆڤ) و گەشەی رێكخراوە مرۆییەكان لە هەوڵدان بۆ چاودێریكردن و پاراستنی مرۆڤ، هاوكات ئاستی بژێوی بەشێك لە كۆمەڵگە بەرەو باشتر دەبات، جیهانگیری هەر بە تەنها ناساندنیجیهان نییە بە كالاو كەرەستە بەرهەمهێنراوەكان بەڵكو بەو هۆیەوە كولتوورەكانی كۆمەڵگەكانیش لێك نزیك دەكاتەوە.
چەمكی دووەم: دەڵێن جیهانگیری بەلاو ناگەهانییە، چونكە دەبێتە هۆی زۆربوونی بێكاری، نەمانی كاری بەرنامەیی، كرانەوەی بۆشایی لە نێوان نەدارەكان و خواپێداوەكان لەسەر ئاستی جیهانی، كە دەبێتە هۆیبەرپكردنی توندوتیژی و نەمانی ئاسایش لە شارستانییە گەورەكان و بەو هۆیەوە لەمپەر دەكەوێتە بەردەم پێشكەوتنی مرۆیی، بەوەش لە رێگەی مافیاو رێكخراوە تیرۆرستییەكان و بازرگانەكانی مادەهۆشبەرەكان و بازرگانی چەكی كۆمەڵكوژەوە هەڕەشە لە تێكرایی شارستانییەت دەكرێت.
چەمكی سێیەم: كە بەرامبەر بە جیهانگیری زۆر نیگەران و بەدگومانن، هەر وەك چین و مالیزیا لە پێشەوەی ئەو چەمكەوەن، كە هەوڵدەدن چارەسەرێك بۆكاریگەرییەكانی جیهانگیری ببیننەوەتا لەگەڵ بوونی نیشتمانی خۆیان بیگونجێنن، هاوكات ئەم ولاتانە هەمیشە دەخوازن سوودی مادی لە بەشداریپێكردنی ئابووری جیهانی ببینن، وەك گۆڕینەوەی كالاو زانیاری، ئایا ئەم وڵاتانە تا چ ئاستێك دەتوانن بەشداری لە داهاتی جیهانی بكەن و دەبێ قەبارەی ئەو بەشدارییە چۆ و چەند بێت؟!
جیهانگیری و خاڵە لاوازو بەهێزەكان:
جیهانگیری بە گشتی بووە هۆی گۆڕانكاری راستەوخۆ لە رووی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە،هەروەك جەنگی سارد لەدوای هەڵوەشاندنەوەی بلۆكی سۆشیالیستیەوە دەستیپێكرد و جیهان ئەوسا تاكە جەمسەرێكی بە هێزری تیا مایەوە كە بلۆكی ئەمریكاو رژاوابوو، ئیجا دیاردەكان لە بوونی سەربازی وكێبركێی فیزیكییەوە گۆڕن بۆ جیهاگیری ئابووری، هاوكێشە ستراتیژیەكەش لە ئیمپریالیزمەوە بەرەو جیهلنگیری هەنگاوی نا. بەوەش كاری كردە سەر دیاردەی كۆمەڵایەتی و كولتوورێكی نوێی جیهانی لەدایكبوو كە پێی دەوترێت كولتووری بەكاربردن؛ وەك زۆربەی بیرمەندان پێی دەڵێن (كولتووری جینز یان كولتووری ماكدۆناڵد) كە زیانی لە داگیركاری زۆرترە، چونكە لەم رووەوە ئێمە بە تەنها دەبینە پێشوازیكەرو وەرگر، لە جیهانگیری ئابووریدا ئەگەر هەوڵبدرێت دەتوانین بەرهەمێكی ناوخۆ بنێرینە دەرەوەی كۆمەڵگەی خۆمان.. ئەگەرچی زۆر وەردەگرین و پەیوەندی زۆرمان دەبێت و مامەڵە لەگەڵ ئەنتەرنێت و باڵەكانی تری گەیاندن دەكەین، بەڵام لە جیهانگیری كۆمەلایەتیدا هەمیشە خۆت لە دۆخی وەرگردا دەبینیتەوە.
بۆ تێگەیشتن لە چەمكی جیهانگیری و مەرامەكانی دوو رووی لێك جیاواز دەبینین یەكەم رۆشن و سودبەخش .. دووەم تەماوی و زیابەخش، بەوەشدەبێت هەر دوو رووی پۆزەتیف و نێگەتیفی جیهانگیری ببینین.
هەندێك لە زانایان ەو بیرمەندان لە جیاتی زاراوەی جیهانگیری وشەی ئەمریكاگیری بەكاردێنن..ئەویش بە پشتبەستن بە لێدوان و پلانی ئەمریكا ە جیهان. تەنانەت هەندێك لە بیرمەندان و فەیلەسوفانی رۆژاوا هۆشداری دەدەن بەوەی “ئەگەر پاكنوودی لە چۆنییەتیەكانی جیهانگیریدا هەبێت ئەوا ئەهریمەنەكان لە گشتییەكانی نوستوون “.
كە باسی ئەو گۆڕانكاری و كێشە كۆمەلایەتیانە دەكرێت كە لە رێی جیهانگیرییەوە روبەرومان دەبنەوە ئەوە ناگەیەنێت كە نەبوونی تەكنەلۆژی رووەو لوتكەمان ببات، چونكە تەكنەلۆژیا ئامانجی زۆر گەورەی مرۆیی پیكاوە كە پێویست وەبیرهێنانەوە ناكات، هەر تەكنەلۆژیایە كە بیابان دەكاتە پێدەشت و هاوبار پێدەشتە سەوزەكان دەگۆڕێتەوە بە بیابان، هەروەك لە بواری تەكنەلۆژیاو پێشكەوتن لە بواری پەروەردەیی پۆڵ ڤێریلیۆ دەڵێت:” ئێمە ئێستا لەبەردەم كۆتایی هاتنی جوگرافیاداین، چونكە نەشوێنێكی لاتەریك و نە وتێكی تەواوی سەربەخۆ كولتوورێكی پارێزراوی رەها نابینین، “
بەمەش لەگەڵ جیهانگیریدا دەبێ لە كایەیەكەوە بۆ كایەیەكی تر بگوازینەوە، لە بەرهەمهێنانی میكانیكی و بەرەو بەرهەمهێنانی ئیلكترۆنی، لە داهاتی قورسەوە بۆداهاتی وۆرد، لەبەڕێوەبردنی كارەكانەوە بۆبەڕێوەبردنی داتاكان. ئەم كێشەو بگرەو بەردەیەی جیهانگیری دەماخاتە بەر پرسیارێك كە بڵێین (پێشكەوتن چییە؟كاریگەری جیهانگیری وپێشكەوتنەكان لەكوێ دەردەكەون؟) هەندێك لە بیرمەندان دەڵێن مرۆڤ كاتی خۆی دەترسا لەوەی كە شوێنی ئامێری پێ پڕبكەنەوە، كەچی ئێستا نیگەرانە لەوەی كە ئامێرەكان خەریكە شوێنی مرۆڤەكان دەگرنەوە!!

جیهانگیری و پەیوەندی بە پەروەردەوە
جیهانگیری بۆئێمە، واقعێكی ئاڵۆز و دوو رووی تاڵە، رابردووی مێژووییمان دەبەستێتەوە بە ئیمرۆی نیگەرانمانەوە، هەستی نەتەوەیی وئایینی تێكەڵ بە یەكتری دەبن، رەگەزەكانی مادەو رۆح.. ئینتمای نیشتمانی و نەتەوەیی لێك جیا ناكرێنەوە، سنووری سیاسی وسنوورەكانی نەتەوەیی تێكدەشكێن، واتا دوارۆژی وڵاتانی ئێمەو دەوروبەرمان لەكۆتایی ئەم سەدەیە چی دەبێت!؟
بەر لە سەرهەڵدانی جیهانگیری رێبازی زانستی (گەڕان و پێشبینیكردنی دوارۆژ) هەبوو، كە هەندێكیان لە رێگەی گرتەو سیناریۆكانەوە بە پشتبەستن بە واقع بەبێ دەستێوەردانی هیچ یەكێك پێشبینی داهاتووی دەكرد، هەندێكی تۆریان لێكۆڵنەوەی لەسەر كاریگەری توانای مرۆیی دەكرد بەسەر ەو سیناریۆیانەوە،واتا تواناكانی ئەمڕۆ چی بۆداهاتوو دەستەبەر دەكەن،ئینجا جیهانگیری هەوڵددەرات بە هەموو تواناكانیەوە كاریگەری بەسەر دوارۆژی گۆی زەوییەوە هەبێت.جا ئایا ئێمە بەچاوپۆشی لە بەهرەو توانا جیهانییەكان دەتوانین دوارۆژی خۆمان بەدەستی خۆمان نەخشەرێژبكەین؟!
بۆ روبەروبونەوەی جیهانگیری و دەرهاویشتەكانی بەسەرمانەوە لەم ساتەوەختەدا بەتایبەت لە رووی پروەردەییەوە دەكرێت درك بەو روبەروبونەوەو كۆسپانە بكەین كە بەردەممان دەگرن.. وەك:
* دووركەوتنەوە لە رەگەزپەرستی و مەزهەبیەت و تایفەگەری، چونكە ئێمە خاوەن رێچكەیەكی مێژوویی شارستانی گەورەین كە هەمەئیتنی و پێكەوە ژیان و كرانەوەی تێدا ئاساییە.
* گەشەپێدانی بیركردنەوە بە رێگەی پەروەردەیی پێشكەوتوو كە لەگەڵ رۆحی زانست و رەخنەو ئازادی دەربڕین بگونجێت و لە خڵتە نەزۆكەكانی رابردوومان رزگار بكات و هاوكات پارێزگاری لە داهات و شارستانییەت و كولتوورمان بكات.
* پێویستیمان بە بیركردنەوەی سەردەمییانەیە كە مێژوویەكی نوێ و یاسایەكی نوێ و پەیرەو وپڕۆگرامێكی بەرهەمبهێنێت، ئەویش لە رێگەی بنەمایەكی كۆمەڵایەتی هاوتاو شارستانی كە وێرای جیاوازی ئیتنی و مەزهەبی و ئایینی توانای بزووتنەوەو كارێكەری لەگەڵ كۆمەڵگەكانی تر هەبێت.
* كاركردن بە سیاسەتی نیشتمانی چەسپاو كە دوور بێت لە دروشمی خەیاڵی و هاوبار نەبێتە هۆی دەمكوتكردن و پێشێلكردنی چینێك بۆ بەرژەوەندی چینێكی تر و لە رووی كولتووری و ئاكارییەوە لە شەڕانگێزی بە دووربێت و رۆحی لێبوردەیی و ئاشتیخوازی تێدا هەبێت.
* كار بۆ گونجاندنی كەلەپووری نەتەوەیی وویستە سەردەمیەكان بكرێت و بە شێوازێكی هێمنانەو زانستیانەو هۆشمەندانەی گەشەكردوو رووەو رێكخراوە پەروەردەییە جیهانەكان بكرێنەوە.
* كاركردن بە سیاسەتی پەروەردەیی هاوچەرخ لەسەر بنەمای كولتووری كۆمپیوتەری كۆمەڵایەتی بەو مەرجەی هاوشانی كولتووری كۆمپیوتەری پەروەردەییدا بگونجێت و پڕو پوخت و هەمەلایەن بێت.
* كاركردن سبۆ كانەوەی ناوخۆیی لە نێوان هەموو لایەنەكان بەپیادەكردنی دیموكراسیزمی راستەقینە و بە هەندوەرگرتنی هەموو ئەو رەوت و لایەنانەی كە خزمەت بە بەرژەوەندی گشتی دەكەن و سازشكردن بۆ واقعی هەنووكەیی لە پێناو چارەنووسی هاوئامانجی كۆمەڵگە.
* بایەخدان بە هزری پەروەردەیی و رێگەگرتن لە كۆچپێكردنیان بەرەو هەندەران لە رێگەی رازیكردن و رەخساندنی هەلی باش و پاڵپشتیكردنیان لە كاری بەردەوام و پێشكەوتن، بایەخدان بە پەرەپێدانی هۆشمەندی داهێنەرانە لە پەروەردە لە رێگەی خوڵقاندنی ناوەندی زانستی و پێشخستنی لێكۆڵینەوەكان لە بوارەكانی (داهاتی مرۆیی، داهاتی مادی و دارایی، كارلێكی پیشەیی “هاندیمان”، پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان).
* تەرخانكردنی بوودجە لە داهاتی نەتەوەیی و نیشتمانی بۆ گەشەپێدانی پەروەردەیی و لێكۆڵینەوەی زانستی و بوژاندنەوەی ئابووری و دواتر چاودێریكردنی پێشكەوتنەكان و داهێنانەكان، چونكە (پەروەردە سامان و وەبەرهێنانە).
*كاركردن بۆپاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، بەوەی هەر نەتەوەیەك كولتوورو ناسنامەی تایبەت بە خۆی هەیە، بەجۆرێك لە جۆرەكان پێشكەوتن بە خۆیەوە دەبینێت كە لەگەڵ رێساكانی گۆڕانكاری بگونجێت.. لەسەر بنەمای دیاریكردنی سیستمی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ئاكاری ومرۆیی گشتی خودی نەتەوە. پەروەردە بەشێكە لە ناسنامەی نەتەوەو كۆمەڵگە كە بەپێی ویست و گونجاندن لە ئامانجە گەورەكانی ژیانی هاوچەرخدا بەرێوە دەبرێت، كار لەگەڵ دۆخی سروشتی دەكات و هاوكات بەهاو نەریت و كلۆجە ئاكارییە دیاریكراوەكان دەپارێزێت.
* جیهانگیری و دیاردەی گونجاندن جودارایی و ناكۆكی هزریی زۆری لە نێوان بیرمەندان و توێژەران لە جیهاندا بەرپاكردووە، هەندێكیان دەڵێن جیهانگیری ئەو خێرو خۆشییە لە بن نەهاتوەیە كە پڕە لە سامان و گەشەی ئابووری و پێشكەوتن و كرانەوەی شارستانی؛ هەندێكی تر هۆشداری دەدەن بەوەی نەهامەتی و فەتارەتە و سامناكی گەورەیە بۆسەر سەقامگیری كۆمەڵایەتی و داەسكەوت و ژینگەی سروشتی، لە نێوانی ئەم دوو بۆچوونەدا كە یەكەمیان پێشوازی لێدەكات و دووەمیان بەرەنگاری دەبێتەوە.. هەڵویستی تر سەریان هەڵدا كە دەكارن ناوەندگیرییەك لە نێوان بەپەلەپەلكردن بۆ كرانەوەی بازاڕ و جوانییەكانی سروشتی شارستانی و داهات لەلایەكو رووكردنە پاراستنی سیفەتی تایبەتی كۆمەڵگەو سیستم و نەریتی كۆمەلایەتی ببیننەوە.
ئێستا جیهانگیری واقعێكە ناكرێ لێی برەوینەوەو مامەڵەی لەگەڵ نەكەین، جیهانگیری نە جورئەیەكی شیرینە تەواوی نۆشبكرێت و نە كاسەیەكی تاڵە بە تەواوی لێی برەوینەوە.. ئەوەی وەك ئەركێك دەكەوێتە سەرشانمان گوزەرانە لەناو كۆتوبەندەكان و هەوڵدانە بۆ دۆزینەوەی هەلەكان، هەر لێرەشەوە واقعی “بازاڕی جیهانگیری” بڵاوەی پێكرد و كاریگەری بازرگانی مەعریفی و پەروەردەیی و فێركردن بەسەر رەوشی شپەروەردەدا دەركەوت، ئێستا رێبازە پەروەردەییەكان لە كێبڕكێدان بۆ ئەوەی پەیرەوو رێبازەكان و بەهای پرۆسەكانیان لە جیهانێكی پەروەردەیی هەمیشە بگۆڕدا بخەنە بازاڕەوە، بازاڕی جیهانگیری بۆتە دێوەرەو سەر بە هەموو كونجێكی جیهاندا دەكێشێت بۆ ئەوەی لەپێناوی ئەوەی بەهاو بەرهەمە پەروەردەییەكانی و جیهانە تایبەتیەكەی خۆی بخاتە بازاڕەوە.
جیهان بۆتە گوندێكی بچووك Global Village یان بە پێی وتەی مارشاڵ مالكۆهان : “جیهان ئەمڕۆ گوندێكی گەردوونییە”، ئیتر دەبێ لەسەر بنەمای پەروەردەیی نەگۆڕو راستەقینە پێكەوە بەستراوو هەڵچنراوبن، هەر بەمەش كاریگەری و لایەنە پۆزەتیف و نێگەتیفەكانی پەروەردە دەبینین، جیانگیرییش بۆ ئەوەی دەستەبەر بكرێت و بە پەروەردەی هاوچەرخ و ژینگەمانەوە ببەسترێت و لە چوارچێوەی (بەخۆوەگرتن و خۆگونجاندن) ADOPT & ADAPT ــدا بێت و هەر یەكەو بەپێی باوەڕو بۆچوونی خۆی.. بێ ئەوەی تیر بەدەست بێت و نیشان لەوی تر بگرێت و هیچ لایەنێك لایەنی لەخۆی بچوكتر نەكاتە پاشكۆی خۆی، بەوەش هەر كۆمەڵگەیەك دەبێتە خاوەن ژینگەی پڕوپوخت و پەروەردەی بەپێزو كەلەپووری نەبەردو داهاتی دەگمەن و خەزێنەی مرۆیی بەهاداری خۆی.


‌ 2696 جار بینراوه‌
01/11/2015
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved