وتار
پەروەردە و جیهانگیری روبەروبوونەوە.. یان خۆگونجاندن؟!

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ


( بەشی چوارەم)


كاریگەری جیهانگیری لە بواری فێركردن و پەروەردە
سەرهەڵدانی دیاردەی جیهانگیریی كاریگەری بەسەر كایەی پەروەردەییەوە هاوشێوەی بوارەكانی ئابووری و سیاسی و كولتوریەوە دەبێت بەوەی سیستمی پەروەردەیی پەیوەستە بە جیهانگیری لە رێی كارتێكردنی راستەوخۆی بە ژینگەوە تا دەگاتە كاریگەری سیتسمی جیهانی بەسەر رێسای تاكە كۆمەڵگەیەك كە لە رێگەی گۆڕانكاریە جیهانیەكان لە كایەكانی سیاسی و ئابووری و پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژی و بوارەكانی تری شارستانیەتەوە.  
هەر وەك سیستمی پەروەردەیی و فێرخوازی سیستمێكی بەربڵاوەو تێكڕای گۆڕانكاریە جیاجیاكانی جیهان كاری تێ دەكەن و رەنگدانەوەیان بەسەر هەموو رەگەزەكانی سیستمەكەو پڕۆسەكانی كارگێڕییەوە دەبێت و دەبێتە هۆكارێك بۆ باشتركردنی سیستمی پەروەردەیی و ئامانجی سەرەكیشی گونجاندنی سەرجەم پرۆسەكانی خوێندنە لەگەڵ ویستەكانی سەردەمەكە، بێگومان جیهانگیری كۆمەڵێك كاریگەری لەگەڵ خۆیدا هێناوەو دوارۆژیش خەرمانێكی تر دەخاتە سەر ئەو كاریگەریانەو لە رێگەیەوە روخساری دوارۆژو رەنگدانەوەكانی چ بە پۆزەتیف و چ بە نێگەتێف سەرلەنوێ دادەرێژێت، بەڵام ئێمە تا ئێستا ئەو كاریگەریانەمان بە روونی درك پێ نەكردووە چونكە بزووتنەوەی جیهانگیری تا ئێستا لە قۆناغی ئاوڵەمەدایەو قاڵبێكی سەربەخۆو تەواوی بەخۆیەوە نەبینیوە.  
زۆربەی لێكۆڵینەوەكان جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە ئەركی دامودەزگاكانی پەروەردەیی و زانستی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی لە بواری ئامادەكردنی مامۆستایان و گەنجان و كچاندا لەرووی پەروەردەیی و كولتووریەوە لاوازەو هەر بەو هۆیەوە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی سیستمی پەروەردەیی و گۆڕانكاریی لە پرۆگرامەكانی خوێندن تا هاوشانی پێشكەوتنی زانستی و شارستانی و ژیاری جیهانگیری و گۆڕانكارییە خێراكانیدا بگونجێت، وەك ئاشكرایە لەم سەردەمەدا فێركردنی ئاسایی تاكە سەرچاوەی زانست و ماریفەت نییەو هەر وەك مامۆستاش تاقە گوێزەرەوەی زانستەكان نییە؛ بەڵكو چەندین سەرچاوەو كەرەستەی مەعریفی هەن كە دەكرێت خۆمان و مامۆستایان و فێرخوازانی بۆ ئامادە بكەین.
جیهانگیریی بەتەنها واتایەكی هەیە ئەویش باڵادەستی، بالادەستییە كە رەهەندەكانی لەبۆچوونی كلاسیكی ئەوروپی زۆر دوورترن بەوەی مێژوو لە مێژووی ئەوروپا كۆتایی دێت و شارستانیەتی ئەوروپی سەرترۆپكەی پێشكەوتنی رۆژاواو سەرجەم مرۆڤایەتییە لە جیهاندا، جیهانگیری ئەمڕۆ باڵادەستی ئەمریكاو چۆنیەتی ژیانی ئەمریكیەكانە بە تایبەت لە جلوبەرگ و كەرەستەی ناوماڵەو پێویستیەكان و خواردنی خێرای هامبۆرگەرو چێشتخانەكانی ماكدۆناڵد و خوانی ئامادەو بیبسی كۆلاو كابۆی و جینز و چەندین كەرەستەی سادەی تر كە لە ژیانی رۆژانەا بەكاردێن. بەمەش جیهانگیری دەبێتە پەیڕەو و پرۆگرامی پەروەردەیی ئەمریكی لە روخسارو ناوەڕۆك و لە سایەی جیهانگیریدا سەرچاوەو كەرەستە مەعریفیەكان روو لە زیادبوون دەكەن و لەسەر فێرخوازە لە رووی عەقڵی و درەروونیەوە ئامادەبكرێت بۆ پێشوازیكردن لەو سەرچاوە زانستیانە كە دوارۆژ ئەم رەهەندانەی خوارەوە لە خۆیان دەگرن.     
(1)  پێكهێنانی مرۆڤی سەردەمیانەی كامڵ و ئەوەی كە پڕۆسەی پەروەردەیی كاری لەسەر دەكات دیاریكردن و روونكردنەوەی تواناو ئامادەگیەكانی فێرخوازە لە رووی جەستەیی و دەروونی و كۆمەڵایەتی و عەقڵیەوەیە.
(2) هەمەلایەنی لە فێركردن: مەبەست لێرە زانینی ناوەڕۆك و چەمكەكانی زانستە مرۆییەكانە كە پەروەردەی رۆحی و رەوشتی و زمان و پەروەردەی كۆمەڵایەتی و تەكنیكی دەگرێتەوە،  هەمەلایەنی مەعریفی پێویستی بە تیشك خستنەسەر بەهای هەر سیستمێكی مەعریفی وپرۆگرامە زانستیەكانە كە لەلایەن دەستەی دانانی پرۆگرامەكانەوە ئەنجامدەدرێت و لە بەرامبەریشدا دەبێت هەموو ئەو چەمك و پرۆگرامە زانستی و لۆژیكانە دابنرێت كە عەقڵی زانستیانەو پێگەیشتنی زانستی بە مەبەستی روانینە گەردوون و ژیان و سروسشت و تاوتوێكردنیان.
(3) پەرەپێدان بە بیركردنەوەو توانا عەقڵیەكان:  زانست لەسایەی جیهانگیری و بزووتنەوەی خێرای داتاكاندا كار بۆ گەشەكردنی بیركردنەوە دەكات بە هەموو ئاراستەو پرۆگرام و كاریگەریەكانیەوە، پەرەپێدان كۆدی سەرەكی مامەڵەی زانستیە لەگەڵ ژیان ئەوەش بە دەسكەوتە زانستی و تەكنەلۆژیەكان شارستانیەت بەرەو پێش دەبات و روویەكی گەشتری پێ دەبەخشێت.
(4) وەگەڕخستنی شێواز و سەرچاوەكانی زانست: پڕۆسەی پەروەردەیی لەسایەی جیهانگیریدا داوامان لێ ناكات زۆر بە رووتی و بە تەنها زانیارییەكان بپارێزین و وەبیری خۆمانی بهێنینەوە، بەڵكو پرۆسەی فێركردن سەر بە كارایی زانستییە لە چۆنیەتی وانەوتنەوەو گەیاندنی زانست و كارلێكەرەكانیەتی لەگەڵ تێگەیشتن و پرسیاركردن، وەك دەتوانێت زانیاریەكان رێكبخات و راڤەیان بكات و شیكردنەوەیان بۆ بكات وەك پۆلینكرن و رامان و رەخنەگرتن و دروستكردنی رۆحی سەركێشی و ئەزموونی تازەو فێركردن لە رێگەی ئینتەرنێتەوە بۆ بناغەدانانی شێوەی زەینی زانستی بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەكانی زانست لە دەوروبەری خوێندنگەو زانكۆو سەنتەرەكانی لێكۆڵینەوەو كایەكانی تریش.
جیهانگیریی كاریگەری كولتووری و كۆمەڵایەتی نەخوازراویشی لێدەكەوێتەوە، چونكە هەموو رەهەندە مرۆیی وكۆمەڵایەتیەكان پشتگوێ دەخات و كۆمەڵگە لێكهەڵدەوەشێنێتەوەو كولتوورێكی جیهانی یەكتایی دادەرێژێتەوە ئەویش كولتووری بازاڕ و بازرگانییەو روو دكاتە تایبەتمەندیەكانی تاكە میللەتێك لە كۆی گەلانی جیهان و بەمەش پردی پەیوەندیەكانی نێوان نەوەی كۆن و نەوەی نوێ دەپچرێت و كولتورو ریشەی شارستانیەت دەروخێندرێت، زۆرترین شت تیشك دەخاتە سەر سەركەوتنی تاكە كەسی و لاوازكردنی كولتووری نەتەوەیی چونكە رۆڵی زانستیانەی جیهانگیری باس لە پشكداریكردنەكانی شارستانیەتی نوێی زانستی دەكات و بەمەش بایەخدان بە نیشتمان و كایەكانی كۆمەڵگە پەراوێز دەخات.
كولتووری جیهانگیریی لەسەر بنەمای هێڕشكردن و فشارخستنەسەرو بە ملكەچیكردنی لایەنی لاواز بونیاد نراوە، ئەمەش دواجار بەهۆی باڵادەستی رۆژاواوە كە ئامانجی سەرەكی تواندنەوەی هەموو كولتوورەكانە لە تاكە قاڵبێكدا كارەساتی گەورەی كۆمەڵایەتی و مرۆیی لێدەكەوێتەوە، هەمەرەنگی كولتووری و پەروەردەیی بەڵگەن لەسەر تواناكانی مرۆڤ بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ بارودوخی ژینگە جیاجیاكان، هاوكات پێشكەوتن و خۆشگوزەرانی ئەگەر بە پاراستنی هەمەرەنگی لە داهێنان و دەوڵەمەندكردنی نەبێت  مەحاڵە دەستەبەر بكرێت، هەروەها بەردەوامی لە پاراستنی جۆری زێند و گەشەكردنی مرۆییش بەبێ هەمەرەنگی كولتووری بوونی نابێت، هاوكات بیرۆكەی تاك و باڵادەستی جیهانگیری كە بە بازاڕەوە بەستراوەتەوە دواجار بە جیهانگیرییەكی لیبرالی بازرگانیمان دەبەستێتەوە كە بە زۆری پشت بە سێ بنەواشەی سەرەكی دەبەستێت كە:
(1) دەسەڵاتی بازاڕ و بازرگانی
(2) دەسەڵاتی دەزگاكانی بەرهەمهێنلن و وەبەرهێنان
(3) دەسەڵاتی سەرمایە
بناغەی هاوبەشی ئەم دەسەڵاتانە بە تەنها قازانجی دارایی و بڕی ئەو پارەیەی كە كاری پێدەكرێت  كە پشت ئەستوورە بە هێز و پاڵپشتیكردنی یاسا یەكدەگرنەوە؛ بەمەش لاوازەكان لە داهاتی مادی بێبەش دەكرێن و هەمیشە دژایەتی ساماندارەكان دەكەن بۆ ئەوەی بەردەوام داهاتەكان و دەسكەوتەكان بە دادپەروەری بەسەریاندا دابەشبكرێت، بێگومان جیهانگیری لیبرال هەمیشە سەر بە بازاڕەو لەسەر بنەواشەی قازانج دەگوزەرێت.. هەر بۆیە هەموو شتەكان  وەك كاڵایەك بۆ كرین و فرۆشتن دەبینێت هەر لە كاڵاو كەرەستەو ئامێرەكان و تەنانەت بیرۆكەو تیۆرەكانیش، جا ئەمەش وامان لێدەكات كە هۆشداریمان بخەینە سەر دەزگا خزمەتگوزاری و بەرهەمە كولتووریەكان بەوەی بەهیچ شێوەیەك كاڵای بەكاربردنی بەرهەمی بیركردنەوكان نین، ئەم رەهەندەش بەهاو مەبەستی خۆی لەلای خاوەنەكانی دەبینرێت چونكە ئەم جۆری بەرهەمانە دەكەونە بەر كایەی ویژدانی و رۆحی، هەر بۆیە پێویستە ئەم رەهەندانە لە رێگەی سیاسەتی كولتووری و داهێنان و نوێكردنەوە بپارێزرێت كە دەكەونە سۆنگەی ئازادی تەواوی گواستنەوەی چەمك و بەرهەمە كولتوریی و هونەری و ئەدەبیەكان، هەر وەك ئاشكرایە بەرهەمی كولتووری بە سەرجەم كلۆجەكانیەوە هیچ یاساو رێسایەكی بازڕگانی نایگرێتەوە؛ چونكە لە ناوەڕۆكدا كۆمەڵێك بەهای رەمزی و مۆركی ژیانێك لەخۆدەگرێت كە خاوەنی ناسنامەی كۆمەڵایەتی و ژینگەی شارستانی دیاریكراوەو كاریگەری بەسەر جێبەجێكردن و كاریگەری كولتووریەوە دەردەكەوێت، لەم بۆچوونەشەوە رێكخراوی نەتەوەیی پەروەردەو كولتوورو زانستەكان (ئەلیكسۆ) هەردوو كەرتی تەندروستی و پەروەردەو دەزگا خزمەتگوزاریەكانی تر كە ناكرێت بە هێچ شێوازێك كار لەسەر بنەمای قازانجی مادی بكات روبەروی رێكەوتنەكانی (GATS) رێكخراوی جیهانی بازرگانی و خزمەتگوزاریەكان بوەوە چونكە هەردوو كەرتی پەروەردەو تەندروستییان خستە بەر كەرتی تایبەت و بەمەش ئەلیكسۆ هۆشداری دوارۆژە نەخوازراوەكانی ئەم هەنگاوە دەدات بەوەی پەروەردە و تەندروستی دەبن بە كاڵاو دەكەونە بەر تیۆری قازانجی مادی زیاتر وەك لە رێچكەی مرۆیی و ئەوسا ناتوانین یارمەتی مرۆڤەكانی سەر گۆی زەوی بدەین تا رووبەروی نەزانی و نەخوێندەواری و نەخۆشیەكان ببنەوە.
ئێستا ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لە رێی سەرەتاكانی جیهانگیرییەوە باڵادەستتترین وڵاتە بەوەی خاوەن هێز و دەسەڵات و تەكنیك و ژێرخانی ئابووری بتەوە، جیهانگیریش خۆی لە خۆیدا بەشێكی گەورەی باڵادەستی و قۆرخكردنە بۆ ئەوەی مرۆڤەكان بە مەسەلەی قازانج و زیانی مادیەوە سەرقاڵ بكات و لە زەمینەی بەها مرۆیی و باڵاكانی دوربخاتەوە، كۆمەڵگەی جیهانگیری سەرمایەداری دەكارێت بیرۆكەی پەروەردەیی نوێ لە هزری نەوەكاندا بە جۆرێكی تر بچەسپێنێت كە هەموو جومگەكانی ژیان بە قازانج و زیان دەبەستێتەوە بەوەی داهاتی مادی و پوول و پارە سەرچاوەی بەختەوەرین.. ئەمەش وا لەتاك و كۆمەڵگە دەكات هەموو بیركردنەوەكانی بكەوێتە سەر داهاتی مادی و دواجار پارە پەرستی دەبێتە ئاكارێكی بەربڵاو و مرۆڤەكان لەناو خۆیدا قەتیس دەكات، بەمەش ئاكارو كولتووری سەرمایەداری بە ئاشكرا دزە دەكاتە ناو كایەكانی پەروەردەو هەرچی زانست و تەكنیكی نوێ و میدیاو كایەكانی تریشە لە رێگای كۆمپانیا زەبەلاحەكانەوە قۆرخ دەكرێت و كلۆجێكی دوور لە نەریتیمرۆیی بەسەریدا دەسەپێت و ئیتر ژیانی تاك و كۆمەڵگە تەنانەت لە جلوبەرگ و نانخواردن و یاریكردن و هونەرو شوێنی نیشتەجێبوون و پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانیش لە تاكە قاڵبێكدا دادەرێژرێن و هەمەرەنگی نامێنێت، هەروەك ئاشكرایە كە كاركردن بۆ داهات دەبێت بەرجەستەو بینراو بێت ئیتر جیهانگیری لە بواری پەروەردە كار لە كایە غەیبیەكان ناكات كە مرۆڤ بە هۆی ئایینەكانەوە هەزاران ساڵە پێوەی بەندە، هاوكات هەر بەو هۆیەوە بۆشاییەكی بەرفراوان دەكەوێتە نێوان كۆمەڵگە هەژارو كۆمەڵگە دەوڵەمەندەكان.. كۆمەڵگەی پێشكەوتوو و كۆمەڵگەی تازە گەشەكردوو، كە لە ئاكامدا بێكاری و كۆچی ناشەرعی و تاوانەكانی دزین و كوشتن و دەستدرێژی بۆسەرموڵكی خەڵك و تەكەتولی ئابووری و دواجار جەنگی خوێناوی كارەساتباری لێ دەكەوێتەوە، لە ئاكامی ئەم كارەساتانەشەوە نەخوێندەواری بە شێوەیەكی بەربڵاو روو لە هەموو كۆمەڵگەكان دەكات كە دەبێتە هۆی لاوازكردنی فەلسەفەی پەروەردەیی، كە هەر نەتەوەو كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو فەلسەفەی تایبەت بەخۆی هەیەو فەلسەفەی پەروەردەییش زادەی هەمان فەلسەفەی كولتووری وكۆمەڵایەتی كۆمەڵگەیە، بەمەش كارگەریەكانی جیهانگیری لەسەر كایەی پەروەردەیی یەكێكە لە سامناكترین بوارە نەگەتیفەكان چونكە لە وڵاتانی رۆژهەڵات و كۆمەڵگە ئایینیەكان بە گشتی و كۆمەڵگەی ئیسلامی بەتایبەت بە هیچ شێوەیەك مایەی قبوڵكردن نییە.  
ئەم مەسەلەیە مایەی مشتومڕێكە لەسەر بنەمای ئەدەبیاتی جیهانگیری و كرالنەوەی بەسەر كۆمەڵگەكان و دواجار كاۆریگەریەكانی بەسەر كاروانی پەروەردەییدا، هاوكات لە رێگەی رەوینەوە لە رووی پاساوەكان و داتا بەردەسیتەكانەوە باس لە كایەی جیهانگیری دەكات تا دزاجار جۆرێك لە سازان لە نێوان بۆچوونە جیاجیاكان و ماهیەتی كاریگەری جیهانگیریی بەسەر پەروەردەوە دادەرێژێت، واتا لێرەوە هەوڵدەدین رۆشنایی بخەینە سەر دەرهاویشتەكانی جیهانگیری لە رێرەوی پەروەردەیی، ئەوەشی ئەم لێكۆڵینەوەیە لە لێكۆڵینەوەكانی تری جیهانگیری جیادەكاتەوە وێرای ئەوەی كە جیهانگیری بە پۆزەتیف یان نەگەتیف كار دەكاتە سەر پەروەردە، ئەوەیە كە بایەخمان خستۆتە سەر ناوەڕۆكی پەروەردە لە سیستم و پرۆسەو فەلسەفەوە تا دەگاتە ئامانجەكان و بەدەر لە هەمەلایەنی دەستێەردانی جیهانگیری لە بوارەكانی تواناو زانست و ئامادەیی و كاریگەری نوێرەان و كارگێڕانی لە پڕۆسە جیاجیاو هاوبەشەكان، جا ئەگەر هەژموون هەبێت لەسر ئاستی تاك یان دەزگا كۆمەڵایەتی و پەروەردەییەكان بۆ دۆزینەوەی شێوەازەكانی كاریگەری پەروەردە بەسەر دوا رۆژ بە واقعیانەو بە بێ پشتبەستن بە تیۆرو ئەگەرو پێشهاتەكانەوە، دەتوانین زۆر بە ئاسانی خۆمان لە ئاكامە نەخوازراوەكان دوور بخەینەوەو هاوكات جیهانگیری بەلای بەرژەوەندی خۆماندا رابكێشین بونیای زانست و پەروەردەی دروست لە بۆتەیەكدا بپارێزین؛ ئەوەش دوا ئامانجی پڕۆسەی پەروەردەییە.


‌ 2498 جار بینراوه‌
09/11/2015
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved