وتار
پەروەردە و جیهانگیری روبەروبوونەوە.. یان خۆگونجاندن؟!

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ


(بەشی پینجەم و كۆتایی)


پەروەردە لە سایەی گۆڕانكاریی جیهانگیریدا

ئەو گۆڕانكاریە خێرایانەی چ تاك و چ كۆمەڵگە ئەمرۆ دەیگوزەرێنن وێرای جیاوازی پسپۆری و بواری و كارو  بایەخدان بۆتە پێشبینی و مایەی بیركردنەوەی سەرجەم چین و توێژەكان، نە مرۆڤە میتۆلۆژیەكان و نە سیكولارستەكان و نە ئەوانەی لەكایە رۆحیەكان و یاسا ئاسمانیەكان كار دەكەن، لەمەڕ ئەم بابەتەوە هاوشێوەی پسپۆرانی كۆمەڵناسی و ئابووریناسان و سیاسەتمەداران بە پێشهاتەكانی گۆڕانكاریەكانی جیهانگیرییەوە گیریان نەخواردووە، چونكە ئەم شەپۆلە بە تەنها نەتەوەیەك و ئاینێك و تایفەیەك و چینێك ناگرێتەوە، بەڵكو هەموو مرۆڤەكان دەكاتە ئامانج و دواجار هەر هەموو خۆیان بۆ دەستەبەركردنی ئامانجە پڕ لە دەسكەوتەكان و روبەروبونەوەی ئاكامە نەخوازراوەكانی ئامادەكردووە.
بۆ ئەوەی لە چۆنیەتی روبەروبونەوەی جیهانگیری لەبواری پەروەردە بگەین دەبێت باس لە چەند لایەنێك بكرێت كە پەیوەندی بە خودی پەروەردەوە هەیە، لە سەرەتادا كۆمەڵگەكان وێرای جیاوازی ئیتن و بیروبۆچوون و توانای دارایی و ئابوورییان بەسەر هەموو كولتوورەكانی جیهاندا دەكرێنەوە؛ هەندێك كۆمەڵگە خێراو هەندێكی تر بەكاوەخۆ پێشوازی لەو گۆڕانكاریانە دەكات و هاوبار هەندێك تاك لە خێزانێكدا خێراو ئەوی تر درەنگ قبووڵی دەرەنجامەكانی دەكات، جا ئەمڕۆ كولتووری باڵادەست كولتووری ئەو وڵاتانەیە كە لە رووی ئابووری و توانا كولتوریەكانەوە پێشكەوتوون كە ئەمە لە هەندێك كۆمەڵگەدا مایەی قبووڵ كردن نییەو دەبێتە هۆی پێكدادانی ئایدۆلۆژیاكان لە كۆمەڵگەیەك و دەرهاویشتەكانی وەك بیری توندڕەوی نەتەوەیی و ئیتنی و تەنانەت ئایینیشی لێ دەكەوێتەوە، ئینجا هەر بەو هۆیەوە هەندێك لە كۆمەڵگەكان تایبەتمەندی خۆیان لەدەستدەدەن، هەروەك هاوكێشەیەكی كۆمەڵایەتییش تا كرانەوەی كۆمەڵگەكان بەرووی یەكتردا زۆرتر بێت.. تایبەتمەندیەكان كەمتر دەبن و دواجار هەموو جیهان یەكجۆر كولتوور و هەمان بیركردنەوە داگیری دەكات ئەویش بیركردنەوە دەبێت لە قازانجەكان و داهاتەكان و پێشخستنی ئابووری لە سایەی جیهانگیریدا، ئەوەی روون و ئاشكرایە دەرهاویشتەكانی ئەم دۆخە هەر لە ئێستاو لە سەرەتاوە هەنگاوە بەراییەكانی جیهانگیریی دەركەوتوون، هەر كوڕو كچێكی هەرزەكار لە خێزانێكی نەریتیدا دەتوانێت لە رێگەی كیبۆردێكەوە یان موبایلێكەوە بەسەر هەموو جیهاندا بكرێتەوە، كە ئەمەش لە كۆمەڵگەی نەریتخوازدا بە تاوان دادەنرێت و ئاكامی نەخوازراوی لێدەكەوێتەوە، جا ئەو كۆمەڵگەیە هەر چەندە سوودمەند بووبێت لە بوارە ئابوووریەكەو داهاتەكانی جیهانگیری ناتوانێت بە تەواوەتی لەگەڵ هەموو رووەكانی جیهانگیریدا خۆی بگونجێنێت.
لایەنی ئابووری لەبواری جیهانگیریدا گەورەترین كایەی ژیاری دادەپۆشێت و تەنانەت بەبۆچوونی زۆربەی بیرمەندان و سیاسەتمەداران جیهانگیری لە میهرەندی مەسەلە ئابووریەكاندا خوڵقاوە، ئەمەش كاریگەری زۆری ئابووری بەسەر كۆمەڵگە دواكەوتووەكاندا جێ دەهێڵێت وەك زۆربوونی بێكاری و نەمانی هەلی كارو قۆرغكردنی داهاتی ئەو كۆمەڵگانەی دەكەونە ژێر ركێفی وڵاتە زلهێزەكانەوە، چونكە كرانەوەیەكی بەرفراوان بەرووی كۆمپانیا گەورەكاندا دەكرێتەوەو بەو هۆیەشەوە شێوازی داگیركاری لە ئیمپریالیزمی سەربازی و نیشتەجێبوونەوە دەگۆڕدرێت بۆ ئیمپریالیزمی ئابووری، هەر ئەم كرانەوە ئابوورییە دەبێتە هۆی ئەوەی كۆمەڵگەكان زیاتر و بەشێوەیەكی بەرفراوانتر لە سنووری ئاسایی تێكەڵ بە یەكتری ببن و بەمەش ژنان زیاتر بەشداری لە ژیانی گشتی دەكەن.
لە وڵاتە نەریتپارێزەكان رێگە بەژنان دراوە بەپێی هەندێك رێسای كۆمەڵایەتی و سیستمی كولتووری كار بكەن بەڵام لە سایەی جیهانگیریدا ئەو سیستم و ریێسایانە هەڵدەوەشێنەوەو دەبێت كۆمەڵگە بیەوێت یان نەیەوێت ئەو گۆڕانكارییە قبووڵ بكات و هەر لە ئێستاوە خۆی بۆ ئامادە بكات بۆ ئەوەی دوارۆژ باجی قورسی سەرسەختی و كۆنخوازییەكەی نەدات، چونكە هەر بە هۆی كرانەوەمان بەرووی جیهانگیری و لە رێگەی چۆنیەتیەكانی چالاكی ئابووریەوە پەیوەندی نێوان تاك بە تاكی كۆمەڵگە جیاجیاكان دەكرێنەوەو سنووری سیاسی نێوان وڵاتان هەڵدەوەشێتەوەو سنوری ئابووری و كولتووری بەشێوازێكی تر و بە كلۆجێكی نوێتر جێی دەگرێتەوە.
جا لێرەوە روبەروبونەوە ئابوری و كولتوری و فیكریەكان چۆنیەتیەكانی رووكردنەوەمان بۆ پەروەردەیەكی تەندروست و گونجاو لەگەڵ سەردەمەكە دیاریدەكات، هەر فێربوونێك ئیتر ئەو فێربوونانەن كە كۆمپانیا گەورەكان دەیانەوێت و هەلی كاری تیا دەرەخسێنن، واتا كرانەوەی ئابووری و گۆڕانكارییە ئابووریەكان دواجار چۆنیەتی ئامانجە پەروەردەییەكان و پڕۆسەكانی فێركرن دیاری دەكەن هەر وەك چۆن لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەسازی فێربوونە ئایینیەكان روویان لە ئاوابوون كردو زانستەكانی سروشت و مەسەلە مادیەكان جێیان گرتەوە، بەمەش ئەركی فێرگە وەرچەرخانی بەسەردا دێت و مۆدێلێكی نوێی تەكنیك و پسپۆری لە كایەكانی هاندیمان بە مەبەستی گوزەرانی خۆشترو ژیانی فەراهەمتر دێتە مەیدانە سەرمایەداری و ئابووریەكەوەو پێگەكانی فیكری و هونەری و ئەدەبیات و مەسەلە رۆحی و كۆمەڵایەتییەكان روو لە كزی دەكەن، جا وێرای ئەوەی هەلی داهێنان لەم بوارانە بەرتەسك دەبێتەوە.. بەڵام داهێنەران لەم بوارەدا خێراتر لە جاران دەناسرێنەوە، هەر بۆیە دەبێت پەروەردە خەمخۆری بەهرەمەندان بێت و كار بۆ پێگەیاندنیان بكات بۆ ئەوەی لە كێبركێ خێراكاندا جێی و پێگەی خۆی بدۆزێتەوە، چونكە كولتوور وبواری رۆشنبیری لەسایەی گۆڕانكارییە خێراكانی سەردەمی جیهانگیریدا لە رووی رووكەشی و كرانەوەی ئاسۆییەوە بەرفراوان دەبێت و لە روویی ستوونی و گەیشتن بە لوتكە روو لە بەرتەسكبوونەوە دەكات بە تایبەت كە ئێستا دەزگاكانی راگەیاندن و گەیاندن و ماڵپەڕەكان رۆڵ لەو بوارە دەگێڕن، كە بۆتە سەرچاوەی رۆشنبیری توێژێكی گەورەی كۆمەڵگە؛ بە تایبەت گەنجان، ئەمەش جۆرێك لە گشتگیری و كرانەوە لەسەر ئاستی ئاسۆیی و جۆرێك لە رووكەشی لەسەر ئاستی ستونی پێوە دیار دەبێت، ئینجا دەبێتە كولتوورێكی لێوانلێو لە رابوورین و كات بەسەربردن زیاتر لەوەی كە كولتوورێكی بابەتیانە بێت و بیرۆكەی كێشە مرۆییەكان لەخۆ بگرێت، چونكە هەموو سەرچاوەكانی زانیاری تایبەت بە كۆمپانیاكان و داهاتەكانیان هەیە زیاتر بیر لەوە دەكەنەوە كە چۆن بوارەكانی خزمەتكردنیان بە بازاڕ داهاتی گەورەتری لێ بكەوێتەوەو خزمەتی زیاتر بەبەرژەوەندی ئابووری كۆمەڵگەی خۆیان بدەن كە كۆمەڵگەی بێ سنووری باڵادەستی چینی سەرمایەدارە، بەمەش خوێندنەوە روو لە كزی دەكات و دەبینە خاوەن نەوەیەكی نوێ كە لە رووی كولتوورییەوە زۆر رووكەشیانە بیردەكەنەوەو زیاتر پشت بە زانیاریەكانی ناو ماڵپەڕەكان دەبەستن كە كۆمەڵێك زانیاری ئامادەكراوە بەمەبەستی خزمەتكردن بە كایە بازرگانی و پیشەسازی و ئابووریەكانەوە، واتا دەبینە خاوەن نەوەیەك كە بیركردنەوەی مادی تەواوی بوونی داگیردەكات، سەرهەڵدانی ئەو نەوەیەش گۆڕانكاری گەورە بەسەر خێزاندا دێنێت و رۆڵی لە كایە پەروەردەییەكان كەمتر دەكاتەوە، واتا وەك چۆن پێش شۆڕشی پیشەسازی باوك پیشەدەستیەكانی لە باوانیەوە بۆ دەمایەوەو ئەویش وەك ئەركێكی مرۆیی منداڵەكانی خۆی فێردەكرد، بەڵام كرانەوەی شارستانیی نوێ كوڕی دوكاندارێكی نەداری لە رێگەی پڕۆسەی پەروەردەوە دەكردە پزیشك یان ئەندازیار و هتد.. گەنج بەهۆی ئەو پڕۆسە قورسەوە وەك پێویستیەكی كۆمەڵایەتی ئابووری ئاسایشی دەروونی ماوەیەكی زیاتر لەگەڵ خانەوادەكەی دەمایەوە، بەڵام بەهۆی دوو فاكتەرەوە گۆڕانكاری لە ژیانی زۆربەی تاكەكانی جیهاند بەرپایبوو، یەكەم شۆڕشی پیشەسازی و دووەم دۆزینەوەی نەوت رۆلێ خێزانیان لە پێگەیاندنی نەوەكان كەمتر كردەوە، ئێستا بەهۆی جیهانگیرییەوە رۆڵی خێزان بەرتەسكتر دەبێتەوە. بەكورتی جیهانگیری كاریگەری بەسەر هەرسێ رەهەندە ئاسایی و سروشتییەكەی پەروەردەوە (خێزان، گرۆی پێر، پرۆسەی پەروەردەیی ئەكادیمی)یەوە دەبێت، بەوەی سەرچاوەكانی زانیاری روو لە كرانەوەی بەربڵاو دەكەن و پێگەی ئاسایی پەروەردە روو لە بەرتەسكبوونەوە دەكات، جا بۆ روبەروبوونەوەی ئەم شەپۆلی جیهانگیرییە دەبێت جومگەكانی دەوڵەت لەمڕۆوە داهاتی گەورە بۆ ئەو مەبەستە تەرخان بكەن بۆ ئەوەی بتوانن لە رێگەی دامەزراندنی كاری دامودەزگاییەوە روبەروی جیهانگیری ببنەوە كە خۆی لەخۆیدا جۆرێكە لە خۆگونجاندن لەگەڵ ئەزموونێكی نوێ و بەربڵاوی سیاسی و كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی.
ئێمە كە باس لە پەیوەندی راستەوخۆی پەروەردە دەكەین بەو گۆڕانكارییانەی لە بواری جیهانگیریدا روودەدەن دەبێ رۆشنایی بخەینە سەر كاریگەری و كاردانەوەكانی جیهانگیری لەو بوارە هەستیارەی كە هەموو جومگەكانی كۆمەڵگە دەگرێتەوە، هەربۆیە دەبێت بە بەردەوامی پێداچوونەوەی هەمەلایەن و بەرفراوان بۆ سیستم و فەلسەفەی پەروەردەیی و پرۆگرامەكان و كەرەستەو دواجار ئامانجە پەروەردەییەكاندا بكرێتەوە، وێرای ئەم هەمووەش پێویستە میدیای پەروەردەیی كارا بكرێت و كەسانی پسپۆر لەوبوارەدا دەستبەكار بن و هاوكات بە ئازادی چاودێری دۆخی پەروەردەیی بكەن كە لە باڵاترین نووسینگەی وەزارەتەكانەوە دەست پێدەكات تا دەگاتەناو بچوكترین قوتابخانە لە گوندێك كە ئەگەری هەیە بەهۆی پەراوێزخستنیەوە لە كاڕوانی ژیانی سەردەمیانە داببرێت و دواجار ببێتە دەسكەلایەكی زۆر سانا بەدەست نەیارانی مرۆڤایەتییەوە، پەروەردەییەكان بە هەموو باڵەكانیانەوە چ باوكانی رۆشبیرو چ مامۆستایان و بە تایبەت پسپۆران بەوەی كڕۆكی سەرەكی و راگری پڕۆسەكەن بەرپرسن بەرامبەر بەژینگەو سیستمی خوێندن، ئەوسا پەروەردە لە رێگەی كۆمەڵەو دەزگا پەروەردەییەكان و رێكخراوەكانەوە باڵێكی تری بۆ دەكرێتەوە كە لەسایەی گۆڕانكاریەكان و پێشهاتەكانی جیهانگیریدا ئەركی سەرەكی رۆشنگەری پەروەردەیی دەبێت و كار لەسەر رۆشنبیركردنەوەی تاك و كۆمەڵگە دەكات، ئێستا بۆ خۆئامادەكردن لەو پێشهاتە نەبینراوانەی كە دواجار لە رێگەی جیهانگیرییەوە روومان تێدەكەن دەبێت جڵەوی روبەروبونەوە لەمەیدانەكە بگرینە دەست و هاوكات زەمینەی خۆگونجاندن بۆ ژیانێكی كارامەترو جوانتر خۆش بكەین.
 



‌ 1828 جار بینراوه‌
17/11/2015
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved