وتار
رەهەندەكانی مردن تۆڕێك لە چەمك و تێكست بەناو فەلسەفەو مێژوودا

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ

رەهەندەكانی مردن دوایین كتێبی نووسەر (سمكۆ محمد)ە كە لە دووتوێی كتێبێكی (175) لاپەرەیی قەبارە مامناوەنددا نووسیویەتی و دەزگای رۆسا بۆ چاپەمەنی لە بەڕێوەبەرایەتی گشتی كتێبخانەكان ژمارەی (550)ـی 2016ـی سپاردنی پێدراوەو لە بەرگێكی سادەدا كەوتۆتە كتێبخانەكان.
مردن بەگشتی و لە سادەدترین پێناسە دانانی خاڵی كۆتاییە لەسەر هەستكردن بە دەورو بەرو كردنەوەی دەرگایەكی پەنهان و نەزانراوی دوای هەموو ساتەكانی ژیانە، كە بە هۆیەوە مرۆڤ و بوونەوەرەكانی تر لە رووی هەستی و چالاكیەوە پەكیان دەكەوێت و كۆتاییان پێدێت.
مرۆڤ هەر لە كۆنەوە دركی بە مردن كردووەو مێژوویەكی ئەوتۆ نییە باسی كۆنترین چەمكی مردنی تێدا هەبێت، چونكە لەگەڵ سەرهەڵدانی مرۆییەوە ئەم چەمكە لەلای مرۆڤ بۆتە مەراق و تا ئیمرۆ بە شێوەی جیاجیا كاری لەسەر دەكرێت.
مرۆڤ لە كاتی گواستنەوەی لە ئەفسانەوە بەرەو میتۆلۆجیا شێوەو كلۆجی مردنیشی گۆڕیوەو لە هەندێك بیروباوەری كۆندا مرۆڤ لە دوای مردنەوە دەگوازرێتەوە بۆ جیهانەكانی ئەو دیوی دەریاو ئیتر توانای گەڕانەوەی نابێت، لە بیرو باوەرە ئاینیەكاندا مرۆڤ دوای مردن زیندوو دەبێتەوەو بەپێی كارەكانی پاداشت دەكرێت یان سزا دەدرێت.
لە ئەفسانە كۆنەكاندا گلگامش بەدوای ئاوی زیندەگیدا دەڕاوەو نایدۆزیوەتەوە، گوایا بە هەموو نیازێكەوە مەبەستی ئەوە بووە خۆی و ئەنكیدۆی هاورێی بیخۆنەوەو ئیتر هەتا هەتایە هەر بە نەمری بمێننەوە!! لە ئەفسانەی خدری زیندەدا ئەو كاراكتەرە مێژووییەی كە زۆربەی ئایینەكان باسیان كردووە گوایا حەزرەتی خدر ئاوی زیندەگی لە دۆڵێك لە پاڵ چیای تووڕی پیرۆز دۆزیوەتەوەو خواردوویەتی و هەتا هەتایە بە زیندوویی دەمێنێتەوە، لە داستانە میللیەكاندا هاوبار خدریزیندە دڵۆپێك ئاوی زیندەگی داوەتە چۆلەكەو ئیتر چۆلەكە قەد نامرێت بۆیە تا دێن روو لە زۆربوون دەكەن، كەچی پێشكەوتنی پیشەسازی چۆلەكەی گەیاندۆتە ریزی بوونەوەرە هەڕەشە لەسەرەكان بۆلەناوچوون و بەپێی ئامارێكی 2010ی ژینگەپارێزی جیهانی چۆلەكە بە رێژەی (90%) لە هەموو جیهاندا كەمی كردووە.
لە رووی سایكۆلۆجییەوە مردن پەیوەستە بە غەریزەی ساناتۆس كە لە بنەڕەتەوە خواوەندێكی گریكییەو لە بەرانبەردا خواوەندی ئیرۆس هەیە كە خواوەندی حەزو خولیاكانی ژیان و سێكسكردنە لە پێناو زیادبوون و پاراستنی جۆری بوونەوەری مرۆیی. لەم رووەوە هەریەك لە فرۆید و كارل یۆنگ و سۆرندێیك و بافلۆف هەریەكە بە پێی بۆچوونی خۆی كاری لەسەر رەهەندو چەمكی مردن كردووە، بەڵام ئەوەی زیاتر كاری لەسەر كراوە بیرۆكەكەی فرۆیدە لەسەر هەردوو غەریزەی مەرگ و ژیان كە بە ساناتۆس و ئیرۆس ی دوو خواوەندی گریكی بەستوویانیەتەوە.
لە فەلسەفەی كۆندا مردن چەمكێكی سەیری هەبووەو سزای مردن بەسەر زۆربەی پێشەواو رۆشنگەرەكاندا سەپاوە وەك هێپاتیا (320)ز ژنە زانای بیركاری وفەلەكناس لە ئەسكەندریەی میسر، سەرەتا بەردەباران كراوەو دواتر سوتێنراوەو دەرخواردی قەل و داڵەكان دراوە، سۆكرات لە رێگەی دەرمانخواردكرنەوە كۆتایی بە ژیانی هاتوەو هەر یەك لە مەسیح و سپارتاكۆس یەكەمیان بە تەنهاو دووەمیان بە كۆمەڵ لەگەڵ یاوەرەكانی لە خاچ دراون، ئینجا لەدوای هاتنی ئایینی ئیسلامەوە كۆمەڵێكی تر بوونەتە قوربانی بە هەڵە تێگەیشتن و لەناوبرداون وەك مەنسوری حەلاج، سورەوەردی، ئەحمەدی حەنبەل، جەعفەری سادق و هتد..
لە فەلسەفەی نوێدا چەمكی مردن زۆر بە زەقی لەلای شۆپنهاوەر دەردەكەوێت و دواتر جمكانەی فەلسەفەی گریكی دێت كە لە ئەڵمانیاوە سەرهەڵدەدات و هەر یەك لە هیگڵ و نێچا زۆر بە وردی كار لەسەر فەلسەفەی بوون (ژیان و مەرگ) دەكەن.
لەسەدەكانی ناوەڕاست زۆربەی زانایان كە بە هەژمار نایەن بە سزای مردن گەیشتوون بە تایبەت لەلایەن داگای كڵێساكانەوە چەندین بیرمەند و فەلەكناس و پزیشك و فەیلەسوف تەنانەت شاعیرو هونەرمەند و پەیكەرتاش و شێوەكاریش لە ساكارترین دۆخدا راوەدونراون یان لەناوبراون. جگە لە جەنگەكان و داگیركارییەكان كە زۆربەیان بوونەتە هۆی كەوتنەوەی قوربانی بێ بڕستەو هاوبار بەهۆی جیاوازی بیروباوەڕەوە زۆرترین مرۆڤ لەناوبراون.
چەمكێكی تری مردن پەیوەستە بە لەناودانی كۆمەڵگە لە هەر رێیەكەوە بێت و دەستگرتن بووە بەسەر خاك و سەروەت و سامانەكەی، وەك لە جەنگەكانی فتوحاتی ئیسلامی و هێڕشەكانی جەنگیزخان و دروستكردنی ئیمپراتۆریە گەورەكاندا دەبینرێن جگە لە داگیركردنی خاك و بە تاڵانبردنی سەروەت و سامانەكەی هەوڵی سرینەوەی كولتووری و ئیتنی لە پاڵ ئەو پرۆسەیەوە مایەی شۆك بووە.
ئاكتێكی تری مردن كە كایەیەكی باڵاو پیرۆزییەكی تایبەتی پێدراوە شەهید بوونە، واتا پاكبوونەوەی مرۆڤ لە رێگەی مردنێكەوە كە سور دەزانێت چاوەڕوانی دەكات لەهەموو گوناه و خەتاو تاوانێك بە درێژایی ژیانی ئەنجامی دابێت پاكی دەكاتەوە، ئەم زاراوەیە لەناو مرۆڤدا زۆر باوو بڵاوە چ لە كایە رۆحیەكان یان لە پێناوی نەتەوەو خاك و نیشتمان و هەرچیەكی تری پەیوەست بە شكۆمەندیەوە بێت، شەهیدبوون لەناو كۆمەڵگە بە گشتی و لەخودی مرۆڤە میتۆلییەكان پایەیەكی پیرۆزەو لە رێگەیەوە جگە لەو ئاسەوارە دەروونیەی لەناو خەڵكا بەجێی دەهێڵێت هاوبار دونیایەكی تری بەدەر لە ژیانی واقیعی كە ژیانێكی سەرووترە دابینی دەكات و بەم هۆیەوە دەبینین شەهادەت لەناو ئەدەبی كوردیشدا بەزۆر شوێنی خۆی كردۆتەوە وەك پیرەمێردی مەزن دەڵێت
 پێی ناوێ بۆ شەهیدانی وەتەن شیوەن گرین.. نامرن ئەوان وا لە ناو جەرگی میللەتا دەژین.
رەهەندێكی تری مردن مەسەلەی تەمەنە، تەمەن ئەو بڕە ساڵانەیە كە مرۆڤ تیایدا هەست بە بوونی خۆی و دەوروبەری دەكات و كاتێكی كەم و دیاریكراوە بە بەراورد ئەو زەمەنە بەرفراوان و درێژە گەردوونییە ئەزەلییەی كە لە بووندا هەیە، لەگەڵ ئەوەش مرۆڤ بایەخێكی زۆر بە تەمەنی مردوو دەدات تا لەتەمەن گەنجترو جوانتر بێت ئازاری رۆح و سوتانی جەرگ بۆی زیاتر دەبێت، گەرچی مردنی مرۆڤ هەر دەبێتە مایەی خەم و پەژارەیی؛ بەڵام تەمەنی پیری ئەو كاریگەرییە كارەساتبارە زەقەی بەسەر خانەوادەكەیەوە جێ ناهێلێت.
ئەوەی كە مردنی لێ داماڵراوەو تا ئەبەد هەر بە زیندوویی دەمێنێتەوە بە پێی بۆچوونە ئایینیەكان خوای پەروەردگارە كە هەمیشە هەر زیندوو بووە و هەر زیندووش دەبێت، ئەم هێشتنەوەی یەزدانە بەوەی خوڵقێنەری گەردوونەو بەسەر زەمەندا زاڵە جۆرێكە لە جۆرەكانی روبەروبونەوەی مەرگ وەك تراژیدیایەك كە دەبێت لە هزری مرۆڤدا بە گشتی مەرگ بەزێنێك هەبێت و دواجار ئەو سیفەتە گەورەیە لە خوای پەروەردگاردا بەرجەستە كراوە.
دەرەنجام لە رووی كۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژییەوە مردن كارەسات و لێقەومان و دەستبەرداربونی ناچارییە لە كەسان و ئازیزان و خۆشەویستان كە جارێكی تر نابینرێنەوە، ئەمانەو چەندین تێزی تری وەك خۆكوشتن و كۆمەڵكوژی و رەهەندەكانی تری مردن بە پشت بەستن بەچەندین فەلسەفەو بیرورای ئایدیاڵی و میتۆلۆجی و ئەدەب و چیرۆك و ئەفسانە لەكتێبی رەهەندەكانی مردن لە نووسینی سمكۆ محمد دەبینین.

‌ 672 جار بینراوه‌
21/01/2017
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved