وتار
كورد لە قۆناغی سیاسەتی دەرگا داخراوەكاندا

خضر حسن (ابو ابراهيم)


لە ئێستادا بوونی كورد لە چوارچێوەی هەرێمایەتی خۆی تۆكمەیە، لە هاوكێشە سیاسییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەیارو دۆستەكانی ناتوانن كورد نەخوێننەوە، لەگەڵ ئەوەشدا خودی دەسەڵاتی كورد مەرجەكانی بەردەوامبوونی خۆی نەهێشتووە بەهۆی ئەوەی بەشێوەیەكی چڕ لە ناوەندی دەسەڵاتی كوردیدا كاركراوە، تا دیموكراسیەت لە هەرێمی كوردستانی بەرتەسك بكرێت، ئەمەش لە رووی بابەتیەوە ئەزموونی نوێی هەرێمی كوردستان وەكو شێوازێك لە شێوازەكانی دەسەڵاتی خستۆتە بەر پرسیارو گومانەوە.
پاش نیسانی (2003) جوڵانەوەی كوردایەتی لە عێراق پەرەسەندنێكی ئاشكراو دیاری بەخۆیەوە بینیوە، كورد بوو بە بەشێكی دیاری هاوكێشەی سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێران و توركیاو سوریا كە خاكی كوردستان و خەڵكی كورد بەشێكی دیاری خودی ئەو وڵاتانە پێكدێنن، بەشێوازی جۆراوجۆر كەوتنە بەرفراوانكردنی مامەڵەكانیان لەگەڵ هەرێمی كوردستان، بزووتنەوەی رزگاریخوازی شۆڕشگێری كوردایەتی قۆناغی گەشەكردنی بەخۆیەوە بینی، قۆناغی بەڕێوەبردنی خۆی، بەڕێوەبردنی دەوڵەتداری دەستیپێكرد لە نێوان (1991 ــ 2003)و تا ئێستاش، بەڵام سیستمی بەڕێوەبەرایەتی كە لە حكومەتی هەرێم بەرجەستە بووە، لەم دوو ساڵەی رابردوودا شكستیهێناو پێویستی بە هەڵوەستەی هەمەلایەنە هەیە.. كورد دوای (2003) بوو بە بەشێكی سەرەكی بەڕێوەبردنی وڵاتێكی گرنگی وەكو عێراق بەشێوەیەكی “ هاوبەش، هاوكار، هاوپەیمان، ركابەر” لەگەڵ پێكهاتەكانی شیعەو سوننەی عێراق و لە هەمان كاتیشدا بەشێوەیەكی سەربەخۆو راستەوخۆ هەرێمی كوردستانی بەڕێوەدەبردو پێداویستی ژێرخان و سەرخانی كوردستانی لە زۆر بواردا بردەپێشەوەو كەسایەتی كوردی بەرەو كامڵبوون دەبرد، بەڵام لە دوای (2003) كێرفی ئاوەدانكردنەوەو گەشەپێدانی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و... هتد كەوتنە بەر پرسیار.
بوونی كورد لە چەمكی جیاوازی هاوتەریب و پێكداچوودا، دوای زیاتر لە سیازدە ساڵ بەرهەمی خەباتی هەرێمی كوردستانی عێراق بەرەو كوێ دەچێت؟! لە كێشمەكێشی دەسەڵات و باڵادەستی لە نێوان هێزە عێراقییەكان.. گەیشتین بەچی؟ بەڕێوەبردنی دۆسێی سەربەخۆی هەرێمی كوردستان لە فیدڕاڵیەوە دەچێتە كۆنفیدڕاڵ، یاخود دەچێتە قۆناغی راگەیاندنی دەوڵەتی كوردی سەربەخۆ؟ تاكی كورد لەكوێی هاوكێشەی مافەكانیدایە لە عێراق و كوردستان؟.. ئەگەر بەراوردی بكەین لەگەڵ هاونیشتمانیانی عێراقی لە سوننەو شیعە، توركمان و مەسیحی و یەزیدی، ئەوە دەبێت بە ویژدانەوە وەڵام بدرێتەوە.
ئێستا كورد لە هەرێمی كوردستان بەدەست كێشەی سیاسی و ئابووریەوە دەناڵێنێت، لە تەنیشت مەترسیەكانی داعش و هێزە نەیارەكانی و قەیرانی سیاسی و ئابووری، خەسڵەتی حكومەتی هەرێمی گۆڕیەوە بۆ شێوازێك دەتوانین پێیبڵێین حوكمڕانانی هەرێمی كوردستان، فۆرمی ئێستای بەڕێوەبردنی كاروباری دامودەزگاكان شێوازێكی قەیراناوی بە خۆیەوە بەستووە، نەبوونی كاری جدی بۆ چارەسەركردنی گرفتە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان، هێمایەكی روونن كە حوكمڕانی هەرێم ئارەزووی بۆ چارەسەر نییەو ئەم پەرشوبڵاوبوونەوەیەی نێو جومگەكانی بەڕێوەبردن كارێكی خوازراوە، باری (نەگەیشتن بەیەك) حاڵەتێكی گوماناوییە لە پرۆسەی بەتاڵانبردنی داهاتی دارایی هەرێم لەپاڵ هەڕاجكردنی سامانی نەوت و گاز و هتد.. چ بە شێوازی گرێبەستی درێژخایەن بێت، یاخود فرۆشتنی بیرە نەوتەكان.
ئەوەی بەدبەختی و نەهامەتی كۆمەڵانی خەڵكی كوردستانی زێدەتر كردووە، نەبوونی بانكێكی نیشتمانی كوردستانە تاكو پارەو سەروەتەكانی كوردستانی تێدا بپارێزرێت، بەڵكو سامانی دارایی میللەتەكەمان لە لایەن بانكی ئەهلی بەڕێوەدەبردرێت و قازانج و داهاتی چالاكی دارایی بۆ بانكەكە دەچێت، ئەم بانكەش سامانی دارایی كوردستان وەكو كەرتێكی دارایی لە حیساباتی گشتی بانكەكە دەبینێتەوە، ئەگەر بانكی نیشتمانی لەبەر چەند هۆیەكی سیاسی قورس بێت، بەڵام ئایا نەدەكرا سندوقی نیشتمانی بۆ بەڕێوەبردنی چالاكییە داراییەكانی كوردستان هەبێت (روون) یاخود (ناڕوون)ـە و ئەم بانكەش پێی دەوترێت بانكی ناوەندی كوردستان رسوم و ئیرادات وەردەگرێت لە ئەنجامی كارەكانی كە پێشكەش بە حكومەتی هەرێمی كوردستانی دەكات؟
سیستمی پاشەكەوتكردنی موچەی بەزۆرەملێ و نایاسایی، كەڵەكەبوونی قەرزەكان ئامانجێكی حوكمڕانانی هەرێمی كوردستانە، لەپاڵ ئەوەشەوە باركردنی دامودەزگاكانی هەرێمی كوردستان كە بگاتە رادەیەك توانای دانەوەو گەڕاندنەوەی بۆ هاوڵاتییان نەبێت.
بەشێوازێكی تەریب حوكمڕانانی هەرێمی كوردستان نەخشەو پلان دادەڕێژن، هەندێك كاتیش لەوە دەچێ كردبێتیان ئەویش سامانی نەوت و گاز وەكو بەبارمتەكردن (رهن) بدرێت بەوانەی بەناو قەرزیان یاخود خزمەتگوزارییان لە بواری بەرهەمهێنان كردووە، بە نێگەتیفكردنی دارایی و توانای ئابووری و دارایی داهاتووی كوردستان مۆنۆپۆڵ دەكات و دەستی نەیار لەبەر نەبوونی شەفافییەت و ئاشكراكردنی قەرزاری حكومەتی هەرێم، یاخود ئاشكراكردنی پرۆسەی قەرزوەرگرتن لە توركیا یان لە ئینگلتەڕا یان كۆمپانیاكانی دەرەوە، كێ زیاتر لە پەیوەندی سیاسی حوكمڕانانی هەرێم و خەڵكی كوردستان دروست دەكات، ئەویش بوونی پارەی حوكمڕانانە لە سعوودیە، قەتەڕ، ئیمارات، توركیا، ئەڵمانیا و ئەمریكا، پرسیارەكە لێرە ئەوەیە: قەرزی دەرەكی دەكرێت پارەی حوكمڕانان ببێتە ئەو پارانەی میدیاو دەزگاكانی نێودەوڵەتی دەیكەن؟
روون و ناڕوونی لە سیاسەتی حوكمڕانانی كوردستان زۆرن لەوانە دەوڵەت یاخود هەرێم، جیابوونەوە لە عێراق یاخود فیدراڵیەت، بەرەو رۆژاوا یاخود رۆژهەڵات، دیموكراسیەت یان دكتاتۆریەت، ئەم هەموو بابەتی پێویستی بە كۆبووەوەی هەموو لایەنە سیاسی و مەدەنیەكانی كوردستان هەیە، لە چالاكی و دیداری جۆراوجۆرو داڕشتنی هەندێك لە ئاراستەكاری نوێ لە نێوەندی بڕیاری كوردایەتی لە هەرێمی كوردستانی عێراق، بەشێوازی نەخشەو پلان نەخشەرێگای جۆراوجۆر بتوانێت لە دوریان و سێ ریان و چواڕیانی ئەم قۆناغە سیاسیەی لەم سەردەم و كاتە توانای بەردەوامی هەبێت.
بە لەبەرچاوگرتنی هەوڵەكانی (ئەردۆگان) و هاوپەیمانەكانی لە حیزبە راستڕەوەكانی توركیا كە دەیانەوێت سیستمی سەرۆكایەتی لەجیاتی سیستمی پەرلەمانی بچەسپێنن كە ئێستا لەتوركیا پەیڕەو دەكرێت، كە ئەگەر سەربگرێت دەبێتە دووەم سیستمی سەرۆكایەتی كە لە دوەوروبەری كوردستانن، مەبەستیش لە سیستمی سەرۆكایەتییە كە لە ئێران كارایە، هەر خۆشمان لە كوردستان ناگەهان بووینە بەسیستمی سەرۆكایەتیەك كە بۆتە هۆی ئیفلیجبوونی ژیانی سیاسی و ئابووری و دارایی میللەتی كورد.
لەم بارەیەوە دەبێت بزانین كێشەكانی هەرێمی كوردستان كێشەو دەردی بەرەو بونیادنانی دیموكراسی و گەشەپێدانەو لەپاڵَ ئەمەش پرۆسەی ئاشكراكردنی دەوڵەتی كوردییە؟.. چارەسەركردنی كێشەی بونیادنانی دیموكراسی و گەشەپێدان بە شێوەی زیادكردنی بڕو رێژەی پەیڕوەو شەفافییەتن بەگرتنەبەری شێوازی ئاسۆیی لە بەڕێوەبردنی كەرتی خزمەتگوزاری لە وڵاتدا، هەروەها بە تەرشیقكردنی داومودەزگای ئیداری دەوڵەت و هاندانی رێكخراوە پیشەیی و مەدەنییەكان.
روخساری سەردەمی دوای داعش جیهان بەرەو بارێكی دژوار دەبات، بەسەركەوتنی دۆناڵد ترامپ قۆناغی ئاشكراكردنی سیاسەتێكی جیهانی دەبێت، سیاسەتی (دەرگا داخراوەكان) هێزە گەورەكانی جیهان و گرووپە ئابوورییەكانی جیهان بەرەو پێداچوونەوەی باری ناوخۆی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی خۆیان دەبن، دەبێت بزانین كە سیاسەتی (دەرگا داخراوەكان)ی ترامپ، پاش دەرگا داخستنی بەریتانیا بوو بە رووی ئەوروپادا، یەكێتی ئەوروپاس بەسەركرداتی ئەڵمان و فەڕەنیسەكان كەوتوونەتە خۆیان، هاوپەیمان و بازرگانی خۆیان لەناو ئەوروپا زیاد دەكەن و ئەگەریش هەیە هاوكارییەكانی ئەڵمانیا بۆ یۆنان زیاتر بكات، باس لەوە دەكرێت لە ئەوروپا بەشێوەیەكی بەرفراوانتر لەجاران هەتاكو كەی ئەوروپا باجی سیاسەتەكانی ئەمریكا بدەن لە رۆژهەڵات و وڵاتانی باشووری جیهان؟ لەهەمان كاتدا (چین) بە شێوەیەكی بەرزتر باسی ئازادی ئابوری دەكات، لە دیداری (داڤۆس) چینییەكان بۆ یەكەمجارە بەشداری دەكەن دەنگی سەرۆكەكیان بەرزو باڵا سەبارەت بە ئازادی و بێ سنووری بازرگانی نێودەوڵەتی، ئەمەش بەهۆی كەمبوونەوەی رێژەی قازانجە لە كاڵا چینییەكان لەم دوو ساڵەی دواییدا، دەوڵەتەكان هێزو گرووپی ئابووری پێكدەهێنن (G8,G20)  هتد پێداچوونەوە دەكەن و چاودێری ترامپ دەكەن لە قۆناغی (دەرگا داخراوەكان) لە سەردەمی جیهانگیری، هەڵسەنگاندن و پێداچوونەوەی ئەو بۆچوونانەی كە لە ئەمریكا و ئەوروپا و چین و روسیا، دەگوزەرێن و پێویستە حوكمڕانانی كوردستان ئەم دوو خاڵەیان لەبیرنەچێت:-
یەكەم: بۆچوونی ئەوان دەربارەی چارەنووسی ئیتنی وەكو خاكو نەتەوەو هەروەها دەربارەی عێراق و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە شێوەیەك تێبگەین كە ئێمە لەناو ئاگرەكەین، ئەوان دوورن و ماشەیان پێیە، لەگەڵ سەركەوتوو پێدەكەنن لەگەڵ دۆڕاویش بۆ دووپاتكردنەوەی هەست پاراوی خۆیان فرمێسك دەڕێژن! چونكە راستییەك هەیە شەڕی سوننەو شیعە بێت یان شەڕی كورد و عەرەب، هەر چ شەڕێك هەبێت كەس لەلایەنە شەڕكەرەكان توخنی رۆیشتنی نەوت ناكات لەم ناوچەیە بۆ بەندەرەكان كە بۆ ئەمریكاو ئەوروپا دەنێردرێت، تەنها ئەگەر تەگەرە هەبێت، لەبەردەم رۆیشتنی نەوتی ئەمریكا كە ئاشتی هەبێت لە رۆژهەڵات.
دووەم: زیاتر لە 25 ساڵە ئەمریكا بە حوكمڕانانی هەرێمی كوردستان دەڵێت:” ئێمە ماسیتان پێ نادەین، بەڵكو فێری ماسی گرتنتان دەكەین”....
پرسیارێك بۆ هەمووان:” ئایا فێری ماسی گرتن بووین؟!”.


‌ 331 جار بینراوه‌
11/02/2017
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
هیچ داتایه‌ک به‌رده‌ست نیه‌ .
Telerik
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved