وتار
كەركوك و كریستیانەكانی شارەكە بەرەو كوێ‌؟

ئا/ دڵشاد شەفیق


( بەشی یەكەم )

ڕەنگە زۆرێك بپرسن بۆچی قسەكردن لەئێستادا لەسەر كریستیانەكانی كركوك ببێتە جیێ‌ باس و گرنگی پێدان؟ كەركوكی ئێستا بە هیچ شێوەیەك كەركوك چل یان پەنجا ساڵ لەمەوبەر نیە و هیچكام لە پێكهاتەكانی هەست بە ئارامی تەواو ناكەن، سەرەڕای ئەوەی داهاتووی شارەكە بۆ كەسانی سادە و هاوكات داناش ناڕوون و ڵێڵە، هێشتا پیلانگێڕی لە پێناو نانەوەی ئاشوب و تۆخكردنەوەی ململانێكان لە بەرژەوەندی هەندێ‌ لایەنی هەرێمی و ناوخۆییدا لە ئارادایەو خەڵكەكەی بێ‌ ئومێدە لە زامنكردنی داهاتوی وەچەكانیان لەم شارە، ڕنگە ئەوەی زیاتر نیگەرانمان دەكات لە ئێستادا دوو مەسەلەی زۆر سەرەكی بن: یەكەم: سوودمەند نەبوونی خەڵكەكەی لەو داهاتەی كە لە نێو خاكەكەیدایە، ئەمەش هەندێجار بە هۆی ئەو كێشمە كێشمەی كە لەنێوان لایەنەكاندا هەیە و بەشێكیشی بۆ ئەو ناڕوونیەی كەلە سەرتاپای ئیدارەی وڵاتەكەدا هەیە. دووەم: قڕانكردن و بە زۆر كۆچپێكردنی هەندێ‌ پێكهاتەی سەرەكی لە شارەكە: وەك كریستیانەكان لە ئێستاداو جووەكان لە پێشوودا كە بەشێوەیەكی یەكجارەكی و بۆ هەتاهەتایە بنبڕكران نەك هەر لە شارەكە بەڵكو لە سەر تاپای وڵاتەكە. لە سەردەمی حیزبی بەعسدا ئەم هەوڵە بە شێوەیەكی زۆر سیستماتیكی و پلانبۆڕێژراو لە دژی نەتەوەی كورد پراتیزەكرا. ئەمە جگە لەوەی بەشێك لە توركمانە شیعەكان بە جۆرێك لە جۆرەكان بەر چەشنێك لەم پاكتاوكردنە كەوتنەوە. بۆیە ئێستا قسەكردن لە سەر لە ناوبردن و بە زۆر كۆچپێكردنی زۆرەملێی كریستیانەكانی شارەكە شایەنی هەڵوەستە لەسەركردنە و رەنگە ئاماژەبێت بۆ زۆر مەسەلەی گرنگ كەلەلای كەسانی ئاسایی مایەی خوێندنەوە نەبێت. سەرەتا پێویستە ئاشنا بین بە مێژووی گرنگی ئەم پێكهاتەیەی كە رۆڵی گەورەی بینیوە لەدروستكردنی شارستانیەتی نەك تەنها شارەكە بەڵكو وڵاتەكەو كۆی ناوچەكەش. كەچی تەنها لەیەك هەوڵێكی نامرۆڤانەو ناشارستانیدا چەند چەكدارێكی نەناسراو لە 24 كانونی یەكەمی 2015 كە دەكاتە شەوی جەژنی پێش سەری ساڵی كریستیانەكان چونە سەر گۆڕستانێكی كریستیانەكان و خاپوریانكرد كە دەكەوێتە نێزیك گەڕەكی عەمەل شەعبی كەركوكەوە، ئەم عەقڵیەتە زادەی عەقڵیەتی داعشەو بوونی ئەمجۆرە بیركردنەوانە نەك تەنها شارەكە بگرە ناوچەكەشی تەنیوە. سەرچاوەیەكی ئەمنی شارەكە ئەوەی ڕاگەیاند كە (30) گۆڕ لەو گۆڕستانە لە لایەن گروپێكی چەكداری نەناسراوەوە خاپووركراوە كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ پەنجاكانی سەدەی رابردوو، هەمان سەرچاوە ئەوەی دووپاتكردەوە كە ئەمە دووەم حاڵەتی لەم شێوەیەیە لە شارەكە روودەدات. پێشتر و لە راگەیاندنێكدا لە بەرواری 17-ی كانوونی یەكەمی هەمان ساڵدا بەتریركی كلدانەكان لە عێراق و لە جیهان ڕایگەیاند :"كەوا جەژنەكانی لە دایكبوونی ئەم ساڵمان كورت دەكەینەوە تەنها بۆ ( بێدەنگی و فرمێسك) لە پێناو رەچاوكردنی ئەم بارودۆخەی ئێستا كە پێیدا تێدەپەڕین". پێشوازی كردن لە جەژن لەلایەن پێكهاتەیەكی سەرەكی شارەكە بەبێدەنگی و فرمێسكەوە كە لە مێژووی كۆن و ڕابردودا گەورەتری پێكهاتەی وڵاتەكە بوون بە پێی سەرچاوە مێژووییەكان دەلالەتە لە زۆر مەسەلەی چارەنووسساز بۆ سەرجەم پێكهاتەكانی تری وڵاتەكە بە گشتی و شارەكە بە تایبەتی. لە بچوكترین گریمانەداو لە كەمترین خوێندنەوەدا بە تایبەت لە پاش پێداچوونەوەمان بە مێژووی ناوچەكە ئەوەمان بۆ دەردەخات كە ئەگەری قڕكردنی پێكهاتەو ڕەگەزی تر نەك تەنها لە شارەكە بەڵكو لە سەرتاپای وڵاتەكە لە ئارادایە. لە لایەكی ترەوە ئەوەمان نیشان دەدات كە عەقڵیەتی سڕینەوەی یەكتر لەم ناوچەیە نەك تەنها لەنێوان دوو ڕەگەزی جیاوازدا بەڵكو لە ناو ئەندامانی یەك تایەفەدا ئامادەگی هەیە. لە پاش چوونەوەمان بە بەڵگە مێژوویەكاندا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە هۆكارەكانی سڕینەوەی یەكتر لەم دەڤەرە وەحشیگرایە هیچ گۆڕانگاریەكی بە سەردا نەهاتووە و مرۆڤەكان تا ئێستا لە پێناو خودی خۆیان نامرن و تا ئێستاش لە بەرژەوەندی گشتی نەگەیشتون. سەرچاوە مێژووییەكان جەخت لە سەر بوونی ڕگەزەكانی ئەم پێكهاتەیە دەكەنەوە لە پێش هاتنی ئایینی مەسیحی و سەرهەڵدانی لەم ناوچەیە كە ناسراوە بە ناوچەی میزوپۆتامیا. ئەمەش ئەوە دەردەخات كە ئەوان وەكو نەتەوە پێش ئایین بوونیان هەبووە وكۆنترین نەتەوەی ناوچەكەن. سەرەتا كلد وئاشوریەكان دوو پێكهاتەی هەرە سەرەكی و كۆنترین رەگەزی ئەم ناوچەیەن كە ئێستا بە عێراق ناسراوە. زمانی سەرەكی ئەم نەتەوانە سریانی و ئەرمەنیە، ئەگەر چی هەندێك لە سەرچاوە مێژووییەكان پێیان وایە كە ئەم دوو پێكهاتەیە لە كۆتایی سەدەی دووەم و سەرەتای سەدەی سێیەم چوونەتە ناو ئایینی مەسیحیەوە، بەڵام سەرچاوەی تر هەیە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئایینی مەسیحییەوە لە سەدەی یەكەمی زاینی كلدو ئاشوریەكان چوونەتە نیو ئەم ئایینەوە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە زۆربەی دانیشتووانی عێراق لەو سەردەمەدا مەسیحی بوونەو بەشێكی كەمیان جوو یان مەجوسی و مانویی و بت پرست بوونە تا هاتنی ئاینی ئیسلام. لە سەدەی شەشی پێش زایینەوە تا سەدەی حەوتی زایینی كە دەكاتە نزیكەی زیاتر لە هەزار ساڵ، وڵاتی عێراق وەك پاشكۆی وڵاتانی بیانی مایەوە ببوە خاكی ململانێ‌ لە نێوان دوو هێزی سەرەكی ناوچەكە كە ئەویش هێزی فارسی ساسانی و هێزی گریكی ئەوروپی و دواتر رۆمانی و دواتر بێزەنتی بوون، بەڵام قەڵەمڕەوی فارسی بەهێزترو جێگیرتربوو تا هاتنی ئیسلام. هەندێك لە مێژونوسان ئەو دەمە لە مێژوو دەشوبهێنن بە سەردمی ململانێكانی عوسمانی وسەفەوی لە دوای كەوتنی بەغدا تا هاتنی دەسەڵاتی ئینگلیز بۆ ناوچەكە. هەروەها دەوترێت ڕێژەی ڕێبەرانی ئایینی مەسیحی هەر لە رۆژگاری یەكەمی هاتنی ئایینی ئیسلام بۆ ناو خاكی عێراق روو لە كەمی بووە بە ڕێژەیەكی زۆر و بە درێژایی چەند سەدەیەك، ئەمەش لەپای چەند هۆكارێك دیارترینیان سەپاندنی (جزیە) بووە. لە ساڵی 224 ی زایینی ئەردەشیری یەكەمی ساسانی كە هاتە سەر حوكم و دەسەڵاتی گرتەدەست و دەوڵەتی فارسی ساسانی درووست كرد، بۆ ماوەی چوار سەدە حوكمڕانی ناوچەی میزۆپۆتامیایان كرد. دواتر ساسانیەكان سەرسام بوون بە دەركەوتنی مەسیحیەكانی ناوچەكە لە زۆربەی بوارەكانی ژیان، كە ئەمە بۆخۆی ساسانیەكان بە مەترسیەكی گەورەیان لە قەڵەم دەداو پێیان وابوو ئەمە دژایەتی كردنی باوەڕەكانی ئەوانە كە بە بت پەرستی و ئاگر پەرستی ناسراوە. لە ئاكامدا ململانێی كریستیانی و فارسی سەری هەڵداو ئەمەش لە مێژووی سەعەردی و لە دوو كتێبی شابووری یەكەم و موبیر كریتیردا هاتووەو لەسەر نەخشی رۆستەمدا پارێزراوە كە نێزیكی پرسە پۆلیسی ئێرانیە كە دەكەوێتە دووری پەنجا كیلۆمەترلە شاری شیرازی ئێستاوە. ئەمەش لە بەدواداچوونیەكی دكتۆر مۆفەق فەتووحی یەوە هاتووە كەلە موحازەرەیەكدا و لە میانی كۆڕێكدا پێشكەشكراوە لە پراگی پایتەختی وڵاتی چیك لە بەرواری 18- 12-2008 دا. شایەنی ڕوونكردنەوەیە كە دكتۆر مۆفەق پشتی بە كۆمەڵێك سەرچاوە بەستووەو ئەوەی ڕوونكردووەتەوە كەچی وایلیكردووە ئەم بابەتە بورژێنێت، ئەو بە هیچ شێوەیەك ناچێتە سەر لایەنی ئیمانی و مەسەلەی باوەڕبوون یان لاهوت، چونكە خۆی بە شایستە نازانێت و باوەڕی بە بڕوای ڕەها نییە، بۆیە ئەوتەنها تیشك دەخاتە سەر لایەنی مێژوویی كریستیانەكان وەك پێكهاتەیەكی دێرینی ناوچەكە. ئەو دەپرسێت وروژاندنی ئەم بابەتە لە پای ئەوەدایە كە كریستانەكان لە ئێستادا روبەڕووی لەناوبردن وكۆچی زۆرەملی بوونەتەوە كە دیاردەیەكە شایەنی هەڵوەستەو هەڵوێست وەرگرتنە، لەئێستادا لەپاش تێكدان و خاپوركردنی پەرستگاكانیان و لەناوبردن و كوشتنی ڕۆڵەكانیان و فڕێدانی لاشەكانیان بۆ نیو زبڵدانەكانی وڵاتەكە، دووەم: دەرچوونی كتابێكی فەرمیە لە لایەن مەكتەبی سەرۆك وەزیرانی وڵاتەوە كە ئاماژە بە ناوی كریستیانەكانی وڵاتەكە دەدات وەك لۆبیەك (جالیە) نەك پێكهاتەیەكی سەرەكی.
لە سەردەمی شاپوری یەكەمدا 241 تا 272 ی زاینی كە گەورەترین پاشای بەرەی ساسانیەكانە لە سەدەی سێی زاینی، كە بە سۆزترین و لێبوردەترین پاشا بووە دەرهەق بە كریستیانەكان لە سەرەتای حوكمڕانی سەردەمی خۆی لەپای ئەو زوڵمە زۆرەی كە بەرامبەریان ئەنجام دەدرێت لە لایەن ساسانیەكانەوە كە (هەندیك لە سەرچاوەكان پێیان وایە پەیڕەوی ئاینی زەردەشتی بوونە). بەڵام سەرەڕای لێبوردەیی بەرامبەر بەوان لە خێزانەكەی خۆی نابورێت و دەیكوژێت لەبری باوەڕهێنانی بە ئاینی مەسیحی. لە لایەكی ترەوە ئەم پاشایە ڕۆڵێكی گەورەی بینی لە بڵاوكردنەوەی ئاینی مەسیحی لە ناوچەكە بەبێ‌ ویست و پلانی خۆی، ئەویش لە ڕێگای هێنانی كەنیزەیەكی زۆرەوە لە ناوچەكانی ڕۆمان و لە میانی ئەو هەموو شەڕەی كە لەگەڵ وڵاتانی (بێزەنتە) بەرپای كرد، تەنانەت دووجار ناوچەی ئەنتاكیای ئێستای داگیركردو زۆربەی دانیشتوانەكانی هێنا بۆ ناوچەی بابلی ئێستا. لەسەر نەخشی رۆستەمی پارێزراودا هاتووە لە زمانی شاپوری پاشاوە ( ئێمە دەستمان گرت بە سەر هەموو ئەو خەڵكانەو كەنیزەكانیانمان هێناو لە مەملەكەتی بابل و ئێران و وڵاتی فارسدا جێنیشینیانمانكرد كە جێی باو و باپیرانمانە). دواتر پاشاكانی تری ساسانیەكان لە پاش شاپوری یەكەم هورمزی یەكەم (272-273) و بورهانی یەكەم (273-276) و بەهرامی دووەم و سێیەم و تا هورمزی دووەم، لە هەموو ئەم سەردەمانەدا ناوی كریستیانكان هاتووە لە وڵاتی میزۆپۆتامیا، بەڵام لە سەردەمی هورمزی دووەمدا كریستیانەكان دەستیانكرد بە بەهێزكردنی پێگەی خۆیان و شوێنگەو ڕاپەڕاندنی كاروباری كڵێسەی رۆژهەڵات لە مەملەكەتی ساسانیەكان، لە كاتێكدا هەموو ئەم كڵێسانە پەرش وبڵاو بووبونەوە و هیچ شتێك كۆیانی ناكردەوە جگە لە هەندێ‌ پەیوەندی زۆر لاواز لە ئەنتاكیا، بەڵام هەژموون و پێگەی ئەسقەفی مەدائین لە هەڵكشاندابوو تا ئەوەی خۆی بە بەرپرسی یەكەم دائەناو بەرزترین پێگەی بۆ خۆی بە سەر ئەسقەفەكانی كڵێسەی رۆژهەڵات سەپاند، لای هەموانیش ئاشكرایە كە(مەدائین) لەو سەردەمەدا وەكو پایتەختی ساسانیەكان ناسرابوو، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت ئەسقەفی مەدائین خۆی بە حیبری گەورەی كڵێسای رۆژهەڵات دەزانی هاوچەشنی پاپای ئەمڕۆ. ئەمەی وتمان كورتكراوەی مێژووی ئەم پێكهاتەیەیە لە ناوچەكە و هەوڵئەدەم لە بەشەكانی تری بابەتەكە بچمە سەر مێژووی پێكهاتەكە لە شاری كەركوك و داواكارم كەس وا بابەتەكە نەخوێنێتەوە وەك ئەوی هەوڵی داكۆكیكردنبێت لە عەقیدە و فیكری لاهوتی كریستیانەكان، بەڵكو مەبەستم تەنها وروژاندنی بابەتی قڕكردنی پێكهاتەیەكی گرنگ و دێرینی شارەكەیە وەك هەر پێكهاتەیەكی تر كە تایبەتمەندی خۆیان هەیە، لە ناوچوونی هەر پێكهاتەیەكیش لێرە ئاماژەیە بۆ لەناوچوونی ئەوانی تر.

‌ 373 جار بینراوه‌
29/04/2017
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved