وتار
كەركوك و كریستیانەكانی شارەكە بەرەو كوێ‌؟

ئا/ دڵشاد شەفیق


( بەشی سێ‌ یەم وكۆتایی)

كاروانی رۆژگار دەڕوات بەرەو یاسا ئەزەلیەكەی خۆی كە لە سروشت دا نەخشەی بۆ كێشراوە، ئەو گوێگری ئێمە نیە چی دەڵێین و چی ناڵێین، ئایا كاتی خۆمان بە خۆشی بەڕێ‌ دەكەین یان ناخۆشی، چونكە كات بەرهەمی كارە دروستكراوەكانی ئێمەیە، ئەوە ئێمەین سەردەمی باش وخراپ دروست دەكەین، كات هەر لە ساتی سەرهەڵدانی خۆرەوە تا ئاوابوونی شتێكی بێلایەنە، نە شەڕ دەچێنێت و نە رق و كینە، بۆیە ئەوە ئێمەین بڕیارمان داوە بە یەكەوە بژین یان ئاشوپ و ناكۆكی دروستبكەین، بەڵام كات هەڵوێستە جوان و جوامێر و مرۆڤانەیەكانی ئێمە دەكات بە مێژوو ئەگەر چی لەسەر پاشماوە داڕوخاوكانی زەمەنیش بێت. ململانێی كیناوی و پڕ لە رق، ئەو دەردە كوشندەیەیە كە بەشێكە لە رەفتارو خووی هەندێك لە مرۆڤەكان، لە هەمان كاتدا بەدبەختییەكە بۆ ئەو كەسانەی ژیان دۆستن یان مرۆڤدۆستن و بەشێك نین لە ململانێكان یان بە كارێكی عەقڵانی نازانن، كەركوكیش زۆرجار لەپای فرە نەتەوەییەكەی بە عێراقی بچووك ناسراوەو هاوچەشنی عێراقیش شارێكی بێبەش نییە لە ململانێ‌ ئەگەر چی زۆرێك بە شاری برایەتی ناوی دەبەن و لێرەو لەوێش ئەم هەوڵە لەلایەن كەسانی پاك و سادەوە بەدی دەكرێن. هاوكات زۆر جار كریستیانەكانیش بەبێ‌ ویستی خۆیان بوونەتە سووتەمەنی ئەم ناكۆكییانە.
هەمیشە كریستیانەكان بە ژیاندۆست وەسفكراون و بە دوور لە ململانێكان ناسراون. ئەگەر چی ئەوانیش بێبەش نەبوونە لەم سیفەتەی كە بە شێوەیەكی رێژەیی رەفتاری زۆرێك لە مرۆڤەكان و كرداری هەندێك لە نەتەوەكانە، بەڵام لەمەشداو بە تایبەت كریستیانەكانی ئەم ناوچەیە جیاوازی خۆیان نیشانداوە لە جۆرێك ململانێكردن كە دەكرێت بە عەقڵانی ناوی بنێین. ئەگەر بە مێژووی ئەوانیشدا بچینەوە بۆمان دەردەكەوێت كە ململانێیەكی توند هەیە لە نێوان خۆیاندا، بە تایبەت لە نێوان كلد و ئاشووریەكاندا، ئەو ململانێیە هیچی كەمتر نەبووە لەەوی كە لە نێوان ئەوانی ترو كورددا هەبووە یان ئەوەی لەنێوان خودی لایەنە كوردیەكاندا هەبووە، بەڵام ململانێكانی ئەوان هەمیشە ململانێیەكی سارد و عەقڵانی بووەو بە زەقی سیمای شارستانیەتی پێوە دیار بووە، تەنانەت لە پاراستنی پێگەی خۆیان لەسەر ئاستی وڵاتەكە بۆچوون و سیاسەتی خۆیان هەبووە، بۆ نموونە باس لەوە دەكرێت ئەوان لە لایەن كڵێساوە وا پەروەردە كراون كە دەست وەرنەدەنە كاری دەوڵەت و كاری ئایین بە دەوڵەت تێكەڵ نەكەن، هاوكات رازیبن بەوەی دەستیان دەكەوێت لە پێناو پاراستنی دەستكەوتەكانی خۆیان و دیالۆگ بكەنە ستراتیژی خۆیان بۆ دەستەبەركرنی داخوازیەكانیان لەم رێگایەوە. ئەمەش ئەو فەلسەفە نوێیەمان نیشان دەدات كە فیكری سیاسی و مەدەنی هاوچەرخ كردویەتیە رێبازو ئامانجی خۆی، كەچی ئەوان سەدەیەك پێش ئێستا مامەڵەیان پێكردووە لەگەڵ حكومەتەكانی پێشوو تا سەرهەڵدانەوەی فیكری توندڕەوی لەم دەڤەرە.
لە راستیدا هەردوو تایەفەكە واتا كلدو ئاشوور یەكتری بە پێكهاتەیەكی بچووكی خۆیان لە قەڵەمدەدەن، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە ململانێكە قووڵەو یەكتر رەتكردنەوەی تێدایە بەڵام لە فۆرمی شەڕێكی ساردو مەدەنیتردا وەك پێشتر باسمان كرد. ئەگەر بمانەوێت لە زاری خۆیانەوە گوێبیستی راو بۆچوونەكانیانبین، (مەنسوور تۆما یاقو) دەڵێت كلدانیەكان لە پێكهاتە رەسەنەكانی كەركوكن، ناوبراو پشت بە كتێبێك دەبەستێت لە ژێر ناونیشانی ( لە رووداوەكانی كەركوكدا) كە لە لایەن نووسەریكی توركمانەوە نووسراوە بە ناوی (نەجات كەوسەر ئۆغلو)، ئەگەر چی لەم كتێبەدا نووسەر بە روون و ئاشكرا كلدانەكان بە بەشێك لە توركمانەكان لە قەڵەمدەدات، بەڵام ئەوەی لای تۆما گرنگە ئەوەیە كە وەك سەرچاوەیەكی مێژوویی بیسەلمێنێت كە لە ساڵی 1749 وە ئەوان دانیشتووی كەركوكن، (ئۆغڵو) پێیوایە كە لە ساڵی 1749 بەدواوە مەزهەبی كاسۆلیك بە فەرمی لەلایەن لایەنگرانی توركمانەكانی كەركوكەوە قەبووڵكراوە كە دواتر ناوی كلدانیان لێنراوە، ناوبراو پێیوایە ئەم تایەفەیە دەگەڕێنەوە بۆ هۆزەكانی (غەز) كە بە (ئۆغزی) توركمانی ناسراوە، وەك ئەوەی ئەوان خاوەن مێژوویەكی دێرینتر بن بەبەراورد بە كریستیانەكان، ئەمەش نەك تەنها كریستیانەكان، بەڵكو لەو باوەڕەداین هیچ كەسێكی شارەزاو رۆشنبیر بە راستی نازانێت. تۆما دەڵێت ئەوەی گرنگە لامان لەم تێكستە تەنها ئەوەیە كە ئەم تێكستە ئەوە دووپات دەكاتەوە كە كریستیانەكان لە 1749 وە لە كەركوك جێنیشین بوونە، بەبێ‌ گرنگیدان بەوەی كە ئایا ئەم مەسیحیانە توركمان بوونە یان نا، وەك ئەوەی كە (ئۆغلو) ئیدیعای دەكات، چونكە (تۆما) پێی وایە كە زۆرێك لە كلدانی وسریانییەكانیش كاتێك بە عەرەبی دەدوێن كەسانیك بە عەرەب لە قەڵەمیان دەدەن، هەروەها بە نیسبەت ئەو كریستیانانەی بە كوردیش دەدوێن. تۆما پشت بە چەندین سەرچاوەی تر دەبەستێت لە یەكێك لەوانە بەناوی (الاخبار) دا هاتووە لە ساڵی 1903، كە تەنها باس لە بوونی كلدانەكان دەكات وەك پێكهاتەیەكی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی كە لەگەڵ پێكهاتەكانی تری وەك كورد و عەرەب و توركمان و جووەكان لە شاری كەركوك پێكەوە دەژین، لێرەدا باس لە قوتابخانەیەك دەكات بە ناوی (كلدانی مەكتەبی) بە مانای قوتابخانەی كلدانیەكان و ئەو كۆمەڵە كلدانیەی لەوێ‌ دەخوێنن، كە لەو كاتەدا تەنها (55) خوێندكاری بووە و (50) كوڕ و (5) كچ، هەروەها باسی ئەوە دەكات كە قوتابخانەیەكی فەرمی نەبووە لەلایەن دەزگا بەرپرسیارەكانەوە.
(ئۆغڵو) باس لە ئەنجامدانی سەرژمێرییەكی خەمڵێنراو لەلایەن ئینگلیزەوە دەكات لە ساڵی 1920 دا كە رێژەی دانیشتوانی مەسیحی تەنها بە (600) كەس ناودەبات، ئەمەش دیسان لەلایەن (تۆما) وە رەتدەكرێتەوە بە پشتبەستن بە داتاكانی ئۆغڵو خۆی، كە رێژەی مناڵانی كلدانیەكان لە یەك قوتابخانەی سەرەتایی و لە ساڵی 1903 دا، (55) خوێندكار بێت دەبێت لە 1920 دا رێژەی كۆی قوتابیەكانیان لە قوتابخانە فەرەمێكانیان و كۆی دانیشتوانیان چەند بێت؟، ئەمە سەرەڕای ئەوەی دەرەوەی شاری ئەژمێر نەكردووە.
ئەوەی لێرەدا مەبەستمانە تۆما جەخت لەوە دەكاتەوە كە لە كۆی سەرچاوەكان و لە پاش (200) ساڵ لە زنجیرە رووداوێك و چەندین هەواڵی تایبەت بەوان لە ساڵی 1923 دا بۆ یەكەمجار ناوی ئاشووریەكان هاتووە، تۆما دەڵێت ئەوساش وەكو پێكهاتەیەكی سەرەكی شارەكە ناویان نەهاتووە هاوچەشنی كلدانیەكان، بەڵكو وەك كۆمەڵە خەڵكێك یان هێزێكی بەشداربوو لە سوپای ئینگلیز، كە لەو كاتەدا پێیان دەوترا هێزەكانی (لیفی)، تۆما هەر لە زمانی ئۆغڵووەوە باس لەوە دەكات كە نووسەر بۆ پێناسەكردنی پێكهاتەی ئەو هێزانەی كە ئینگلیز ناویانی هێناوە بە ئاشووری، پشتی بەستووە بە مێژووناسی عێراقی عەبدولڕەزاق حەسەنی لە كتێبی (مێژووی وەزارەتەكانی عێراق-لا-198)، كە باس لە ناردنی هێزی لیفی دەكات وەك كۆمەڵەی نەستوریەكانی ئاشووری كە ئینگلیز هێناویانیەتە عێراق، بەمەبەستی پاراستنی گەنجینەكانی خۆی لە موسڵەوە تا كەركەوك، لە پاش ناڕەزایەتیەكانی خەڵكی موسڵ لەلای حكومەتی عێراق بەوەی كە ئەم هێزە بەكرێگیراوەو خەڵكەكە بە (رەوتەكان) ناویان دەبەن وئینگلیزیش بە (لیفی)، لە پاش دانوستانی حكومەتی عێراق لەگەڵ ( كۆشكی باوەڕپێكراوی بەریتانی)، بروسكەیەك لە وەزارەتی ناوخۆی عێراقەوە ژمارە (14179) لە بەرواری 12ی ئەیلولی 1923 ئاراستەی موتەسەڕفی موسڵ دەكرێت و ئاگادار دەكرێتەوە لەوەی كە لیفیەكانی رەواندووز ناگەڕێنەوە بۆ موسڵ، جگە لە ناوەندی فەرماندەو چەند یەكەیەك نەبێت لەوەی دەمێننەوە ئەوانی تر رەوانەی كەركوك دەكرێن، ئەمەش شكستی بە لیفیەكانی كەركوك هێنا.
هەر تۆما خۆی لە نووسراوێَكی ترداو لە(21)ـی دیسێمبەری ساڵی 2007 دا لەژێر ناونیشانی رۆڵی كورد لە گەڕانەوەی كلدانەكان بۆ سەر زێدی خۆیان، ناوبراو دەڵێت كاتێك كە بە یادگاری رووداوەكاندا دەچمەوە زۆر جار ئەوە بە مێشكمدا دێت چی روویدەدا ئەگەر ئەو بارودۆخەی كە ئێستا كریستیانەكان تێی كەوتوون لە پارچەكانی تری عێراقدا لە هەرێمی كوردستاندا بە هەمان شێوە بوایە، بێگومان زۆر لە ئێستا خراپتر دەبوو، بەڵام بۆ ئەوەی كەس ئەمە بە خۆنزیككردنەوە لە كوردەكان لێك نەداتەوە دەبێت ویژدانمان بكەینە دادوەر.
بە گەڕانەوە بۆ سەرەتای شۆڕشی كورد لە ساڵی 1961 و دواتر پڕۆسەی بەدناوی ئەنفال، لەو دوو سەردەمەو لەپاش ئاوارەبوونی زۆرێك لە خەڵكی كوردو كلدان و هەندێك لە توركمانەكان، ئەم ناوچەیە لەلایەن حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقەوە كەوتە بەر هێرش و شارو شارۆچكەكان خاپووركران، تا ئەوەی خەریك بوو ئەم ناوچانە ببنە حیكایەتێكی فەرامۆشكراو لەلایەن خەڵكەكەی خۆشیەوە، دواتر لە پاش راپەڕینی ساڵی 1991 و دەركرنی بڕیاری 688 ـی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ دروستكردنی ناوچەیەكی ئارام بە تایبەت بەشی باكووری هێڵی (36)، تەجرەبەی خەڵكی ناوچەكە لەگەڵ رەفتارە نا مرۆڤەكانی سەدام حوسەین و حكومەتەكانی پێشووتر، متمانەی لای خەڵكی ناوچەكە دروست نەكردو لە ئەنجامدا زۆرێك لە كریستیانەكانی ناوچەكە نەچوونەوە دێهاتەكانی خۆیان.
هێشتا ترس و دڵەڕاوكی لەلای خەڵكی ئەم دێهاتانە لە ناونەچوبوون، دەرنجام لە پاش گەڕانەوەی ژیان بۆ هەندێ‌ لە گوندە كلدانیەكانی ناوچەی هەرێمی كوردستان، خەڵكەكە رای جیاوازیان هەبوو، ئەو خەڵكانەی لە دەرەوەی هەرێم بوون لەو ترسە رزگاریان نەبوبوو، بۆیە بە ئاسانی قەناعەتیان لا دروست نەبووبو بۆ گەڕانەوە، هەندێك لەوانەی پارەشیان هەبوو كۆجیان دەكرد یان بۆ هەندەران یان بۆ وڵاتانی دراوسێ‌ بە ئومێدی ئەوەی ژیانێكی باشتر و سەقامگیرتر لە تاراوگە بدۆزنەوە بۆ خۆیان و مناڵەكانیان، بەڵام بەشی سێیەمی رۆڵەكانی گەلەكەمان كە لە شوێنەكانی خۆمان مابوونەوە ئەوانەبوون كە دانیشتووی پێشوتری هەرێم بوون، لەپاڵ برا كوردەكانیان ژیانی ئاسایی خۆیان بەسەردەبرد و لە خۆشی و ناخۆشیان پێكەوەبوون، بۆیە دەتوانین بڵێین ئەگەر هەندێ‌ حاڵەتی زۆر دەگمەن و نامۆ جیابكەینەوە كە گوزارشت لە هەڵوێست و ویژدانی خەڵكی كوردو حكومەتی كوردستان ناكات، هیچ حاڵەتێكی لە پێشتر تۆماركراومان نییە لە ژێر ناوی (تاوانی پلانبۆداڕێژراو، پاكتاوی نەژادی، دەستبەسەرداگرتنی ماڵ وموڵك، كۆچپێكردنی بە زۆرەملێ‌، یان قەدەغەكردنی پەیڕەوانی ئایینی مەسیحی لە جێبەجێكردنی ئەركە ئایینیەكانی خۆیان و هاتۆچۆی كڵێسا، كە ئەمە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆو لە ژێر هەڕەشەی كوشتن و تۆقاندن و تیرۆرەوە دەكرا لە شۆێنە جیاجیاكانی تری عێراق و بەڵگەش بۆ ئەمە لە بەردەستا زۆرن.
دواتر لە پاش 9ی نیسانی 2003 وە جگە لە هەرێمی كوردستان هەموو عێراق بووە ناوچەیەك بۆ كوشتن و دەربەدەركردن ماڵوێرانیكردن، توندوتیژی، بە تایبەت كەمە نەتەوایەتیەكانی وەك كلدو ئاشورو سابیئە. ئەم سیاسەتانەش لەپێناو پاكتاوی نەژادی و ئایینی، كە لە ئاكامدا بووە هۆی جێهێشتنی سەرچاوەی ژیانیان و كۆچكردن بەرەو نادیار لە پێناو پاراستنی گیانی خۆیان لە گرووپە دڵڕەق و بەربەریەكانی تەكفیر و تیرۆریستەكان و میلیشیا وەحشگەراكانیان. بەڵێ‌ ئەوەی روویدا لە دژی كریستیانەكان و كەمە نەتەوایەتیەكانی تر بە هەموو پێوەرێ‌ دەچێتە خانەی تاوانی پلانبۆداڕێژراو كە مەبەست لێی بنبڕكردنی یەكجارەكی بوو، بەتایبەت لەو ناوچانەی كە زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبی موسڵمان بوون، (تۆما) دەڵێت: ئەوەی ئەم راستیە دەسەلمێنێت بێدەنگی زاناو مە رجەعەكانی ئایینی ئیسلام بوون لەمەڕ ئەو هەموو تاوانەی كە دژ بە كەمە نەتەوەیی و ئایینیەكان ئەنجامدرا لەو ناوچانە، نەك هەر ئەمە بەڵكو چەندین بەڵگەی ترمان لەبەر دەستدایە كە دەیسەلمێنێ‌ وتارخوێن و پێشەوای مزگەوتەكان، خەڵكییان هانداوە لە دژی كەمینەكان و خوێن و نامووس و ماڵ و موڵك و پیرۆزیەكانیان حەڵاڵ كردووە، لە هەمان كاتدا بێدەنگی حكومەتی ناوەندی و دەزگا ئەمنیەكانی فاكتەرێكی هاندەر بوو بۆ هێزە تارمایەكان و تاوانبارەكان بۆ ئەنجامدانی تاوانەكان، تا كار گەیشتە ئەوەی كە مەحاڵبێت مانەوەی ژیان لە نێوجەرگەی ئەم گورگە ئادەمیە دڕندانە، بۆیە سەرهەڵگرتنی ناوخۆیی یان دەرەكی باشترین تاكە رێگا بوو لە بەردەمماندا.
بۆیە تاكە گلەییك هەمانبێت لە برا كوردەكان، ئەویش رەنگە لەنیاز پاكیانبێت جیانەكردنەوەی هەندێك لە ناو و تێرمەكانە بە تایبەت لە مەسەلە نەتەویە جیاكانی نێوان كلدانیەكان و ئەوانەی ناوی ئاشوورییان بۆ خۆیان هەڵگرتووە، لە كاتێكدا هەردوو دەستوری عێراقی وكوردستانی ئەم حەقیقەتەی سەلماندووە، بۆیە ناوهێنانی ئەم دوو دەستەواژەیە بە یەكەوە كارێكە دەبیتە هۆی تێكدان و یاریكردن بە هەست و سۆزی هەردوو ئەم نەتەوەیە، بۆیە بە مافی خۆمانی دەزانین كە گلەیی و گازندەكانمان ئاراستەی هەر بەرپرسێك و لایەنێ‌ بكەین كە بكەوێتە ئەم هەڵەیەوە كە لە مەڕ مافی ناوپارێزی نەتەوەییمان دەكرێت.

ئەو سەرچاوانەی ئەم توێژینەوەیە پشتی پێبەستوە.

1 -الكنیسە الحمرا‌و تروی تاریخ اچگهاد الدیانە المسیحیە فی مدینە كركوك 20 مایو 2012 MICHAEL GIWARGIS.
2 - الدور الكردی فی عودە الكلدانیین إلی دیارهم\منصور توما یاقو\ Dec 21، 2007.
3 - الكلدانیون وهویە كركوك اڵاصیلە\ منصور توما یاقو.
4 - امنیاتی وگموحاتی الوگنیە والسیاسیە والقومیە عام 2014\ د. حبیب تومی \ اوسلو فی 22 / 12 / 2013 \ Dec 25، 2013 تم نشره فی.
5 - صابئە كركوك یخشون تكرار سیناریو استهداف المسیحیین چدهم \ عبدالله العامری \ كركوك 16نیسان/ابریل
6 - الدكتور موفق فتوحی \ [email protected]المحاچرە التی قدمت بتاریخ 18-12-2008 إلی الجالیە العراقیە والعربیە فی عاصمە الجمهوریە التشیكیە براغ بنا‌و علی گلب من المنتدی العراقی.


‌ 323 جار بینراوه‌
13/05/2017
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved