وتار
كەركوك و عەفرین شكست و بەرخودان

شێرزاد سەمەد

لە ماوەیەكی كورتدا دوو رووداوی یەك لە دوای یەك بەسەر گەلی كوردا هاتووە دوو دیوی جیاوازیان هەیە و پێویستی بە لێكدانەوە هەیە كە تاكی كورد لە هەر چوار پارچەی كوردستان پێیی نیگەرانن و بێ ئومێدیەكی زۆر لە ناخی هەمواندا بە دی دەكرێ بەرانبەر بە سیاسەتی وڵاتانی زلهێزی بە ناو دیموكراسی و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی كە خۆیان بە پارێزەری مافەكانی مرۆڤ دەناسێنن، بەڵام ئایا هۆكاری سەرەكی ئەو هەموو شەر و كوشتار و جینۆساید كردنەی بەسەر گەلی كوردا دێت لەم چەند ساڵەدا خۆیەتی یان دۆستەكانی پشتی لێ دەكەن لە كاتی پێویستدا؟.. ئایا گەلان بۆ بەدەست هێنانی مافەكانیان پشت بە ووڵاتانی زلهێز دەبەستن یان بە خۆیان؟.. ئایا دۆستایەتیمان لەگەڵا وولاتانی زلهێزی دونیا لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش بووە یان داشی گەمەی ئەوان بووین؟.. ئایا كورد خۆی لە تاقی كردنەوەی دۆستەكانمان نەی توانیوە سەركەوتوو بێ یان نەی زانیوە دۆست هەڵبژێرێ؟.. ئایا كورد تەنها پشتی بە شاخ و شۆرشی چەكداری بەستوە و پێچەوانەی سیستەمی نوێی دونیا هەڵسوكەوتی كردوە ؟.. دەیان پرسیاری لەو جۆرە لە مێشكی تاك بەتاكی كوردا هەیە پێویستی بە شرۆڤەكردن هەیە.
ئەگەر بڕوانینە شۆرشە یەك لە دوای یەكەكانی كورد لە هەر چوار پارچەی كوردستان لە رابردووی دوور كورد بە هۆی موسڵمان بوونی لەسەردەمی ئیسلام و خەلافەتە یەك لە دوای یەكەكان، كورد چەندین ئیمارەت و پاشا و میر و والی هەبووە هەموویان بە فەرمانی خەلیفەكانی ئەو سەردەمە كراون بە والی بەتایبەت لەسەردەمی ئیمپراتۆرێتی سەفەوی و عوسمانی و سەرەتای حكومرانی:
-1 كورد لە ساڵی 902 وە دەستی پێكردووە كۆتایی حكومرانی كورد لەساڵی 1840ی زاینیدا بووە . فەرمان رەوایی لوری گەورە لەساڵی 902 دەستی پێ كرد 521 ساڵ حكومرانیان كردوە .
-2 پاشان حكومرانێتی حەسنەویە لە دینەمەر و شارەزوور لەساڵی 940 زاینی تا ساڵی 1090 .
-3 فەرمان رەوایی دیار بەكر و جەزیرە لەساڵی 955 تا ساڵی 1090 .
-4 فەرمان رەوایی لوری بچوك لە ساڵی 1155 تا ساڵی 1840 (685)ساڵ حكومرانیەتی كردووە.
هەموو ئەو حكومرایەتیانە زۆرتر لە ژێر چەتری خەلافەتی عەباسی و عوسمانیدا بووە فەرمان بەرایەتیشان لە شاو سوڵتانەكانی سەلجوقی و عەباسی و سەفەوی و عوسمانیەوە وەرگرتوە، لە پاداشتی ملكەچییان بۆ فەرمان رەوانیەكانیان و ئەو ئیماراتە كوردیانە لەو سەردەمەدا كە دیارترینیان ئیماراتی ئەردەلان و بادینان و سۆران و بابان و هەكاری و بۆتان بووە.
لەو سەردەمەدا ئیمارەتەكانی بۆتان و سۆران و بادینان و بابان چەندین هەوڵ و وتوێژ لە نێوانیاندا هەبووە بۆ یەكخستنی ئیماراتەكانیان و سەربەخۆ بونیان، بەڵام كە دەوڵەتی عوسمانی راستیەكەی زانی و ئۆتۆنومیەكانی روخاند و فەرمانبەری خۆی دانا بۆ حكومرانی كردنیان.
لەمەوە بۆمان دەردەكەوێ خەلافەت و ئیمپراتۆریەتە ئیسلامیەكان چەن رێگر بوونە لە بەردەم دروست بوون و یەكخستنی كورد و دەوڵەتی كوردی، كورد چەند زەرەر مەند بووە لە ئیسلام بوونی.
ئازایەتی كورد و توانای كورد زۆر بووە بەڵام لە خزمەتی ئیسلامدا بووە .
لەو میر و پاشا و حكومرانیانەی كە لەو سەردەمانەوە هەڵكەوتوون كە لە بواری زانست و ئابووری و فەلسەفەی بەرێوە بردنی ئیماراتەكانیان (شەرەفخان كوری شەمسەدینی بەدلیسی) شا ئیسماعیلی سەفەوی نازناوی میری میران دەبەخشێتە شەرەفخان و دەیكاتە سەرۆكی هۆزە كوردەكانی ئێران، لە جەنگی نێوان ئێرانیەكان و عوسمانیەكان پشتی ئێرانیەكان بەردەدات و لایەنگری عوسمانیەكان دەكات و سوڵتان مورادی سێهەم دەیكاتە میری ولایەتی بەدلیس و نازناوی خانی پێ دەبەخشێت، دواتر جڵەوی فەرمانڕەوای دەداتە دەست شەمسەدینی كوری و خۆی دەست دەكات بە نوسینی شەرەفنامە كە تا ئێستایش تاكە سەرچاوەی مێژووی كوردە.
لە دوای روخانی دەوڵەتی عوسمانی لە ساڵی 1924 بە دواوە كورد لە هەرچوار پارچەی كوردستان خاوەنی چەند شۆرشێكی ترە كە دیارترینان شۆرشی (شێخ مەحمود و پێشەوا قازی محەمەد)ە كە توانیان دوو كۆمار لە دوو بەرواری نزیك لە یەك لە دوو پارچەی جیایی كوردستان دا بمەزرێنن بەڵام ماوەی حكومرانیەتیان زۆر كورت بوو، هەردوو كۆمارەكە لەسەر دەستی وڵاتە زلهێزەكانی ئەو سەردەمە كە روسیا و ئینگلیز لە دوای روخانی دەوڵەتی عوسمانی و بە میرات مانەوەی ئەم ناوچانەی كوردستان بۆ روسی و ئینگلیز شكستیان بە شۆرشەكانی كورد هێنا.
 زۆربەی نوسەران و لێكۆڵەرەوەكان لەسەر دوو خاڵا كۆكن كە هۆكاری سەرنەكەوتنی ئەم شۆرشانە بۆ ئەم چەند خاڵە دەگەرێننەوە .
-1 كە شۆرشەكان لە لایەن پیاوانی ئاینی و سەرۆك هۆز و دەرەبەگەكانەوە سەركردایەتی كراوە.
-2 لە سنورێكی دیاری كراو بووە واتا ناوچەیی بووە.
-3 لەگەڵا بەرژەوەندی و سیاسەتی ئەو هێزانە نەبووە كە لە ناوچەكە دەسەڵاتدار بوونەو خۆیان نەگونجاندوە.
تا ئێستایش ئەم ناوچانەی كوردستان كە كوردی تیا دەژین لە ژێر هەژموونی ئەو مێژوانە دایە كە باسمانكرد پێش كۆتایی هاتنی دوا خەلافەتی ئیسلامی عوسمانیەكان و دوای دابەش بوونی میراتی عوسمانیەكان بەسەر روسی و ئینگلیزدا كە تا ئیستا بەردەوامە .
ئەم پێشەكیە مێژووییە بەرچاومان زیاتر روون دەكاتەوە بۆ كورد شكست دێنێ لە دامەزراندنی قەوارەیەكی سیاسی لە كوردستان.

لێرەوە دەچینە سەر كەركوك و عفرین
كەركوك دەكەوێتە ناچەی نفوزی ئەمەریكا و عفرین دەكەوێتە ناوچەی نفوزی روسیا ئەوەی بەسەر كەركوكدا هات جیا لە هۆكاری ناوخۆی و هەڵەی سیاسی و خراپی بەرێوە بردن هۆكاری سیاسی دیار و بەرچاو هەیە بەتایبەت لەم دۆخەدا كە لە عێراق و سوریا دوای سەرهەڵدانی بیرۆكەی خەلافەتی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام .
هەموو ووڵاتانی زلهێزی دونیا هاوپەیمانیەتی یەكیان پێكهێنا كە بە پێناسەی ئیسلامیەكان ئەمە گەلەكۆمەكی یە نێودەوڵەتی یە بە جەنگی خاچپەرستی یە كە دواهەمینیان بۆسەر دوا خەلافەتی عوسمانی بووە.
بەهەمان شێوەی ئیسلامیەكان ووڵاتە زلهێزەكان راگەیاندنی ئەم خەلافەتە تازەیەیی داعش بە مەترسی گەورە دەزانن لە ناوچەكەدا.
كوردیش بەهەمان مێژوەكەی دووبارە بۆتەوە و دابەش بووە لەلایەك كەوتۆتە سەنگەری (خاچپەرستان) دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی لە ناوخۆشدا لە كوردستانی باشور دوای نزیك بوونەوەی دەسەڵاتدارانی كورد لە روسیا كە ئەم ناوچەی نفوزی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی یە بە سەرۆكایەتی ئەمەریكا و ئینگلیز.
بەهەمان شێوە لە رۆژئاوا لەلایەك دژ بەداعش وەستایەوە كە پشتیوانی بەشێك لە وڵاتانی عەرەب و توركیایان هەیە و لە لایەكی ترەوە هاوپەیمانیەتی بە هێزی لەگەڵا ئەمەریكا و ئینگلیز دا هەڵبژاردووە.
هۆكاری دووهەم: كورد لە ئیدارەی خۆجێ یەتی دا ژیرانە هەڵسوكەوتی لەگەڵ نەیارەكانی كردووە، خراپترین نمونەش ئیدارەی حكومەتی هەرێمی كوردستان بووە، بە هۆی دەست بەسەر داگرتنی پارتی بەسەر سەرجەم جومگەكانی دەسەڵات و داهات دا و بڕیاردانی تاك لایەنانەیان بە پەیوەندی بەستن لەگەڵا توركیا و روسیا و هاوپەیمانان كە خاوەنی بڕیارن لەم پارچەیە پشتیان لە كورد كرد توشی شكستی گەرە بووین لە كەركوك.
لە عفرین بە پێچەوانەوە مەترسی روسیا لە هێزەكانی یەپەگە و یەپەژە كە تاكە هێزی چەكداری بە هێزن لە سوریا و كوردستانی رۆژئاوادا.
بە هەمان شێوە دژ بە بەرژەوەندی و نفوزی روسیا وەستانەوە و هاوپەیمانیەتی بە هێزیان لەگەڵ نەیارانی سەرسەختی روسیادا بەستوە كە ئەمەریكایە وای كرد پشتیان لێ بكەن و رێگە چۆڵ كەن لە عفرین بۆ هێزەكانی توركیا كە لەشكركێشی بكەنە سەر عفرین كە لەهەمان كاتدا لەسەرجەم ناوچەكانی تری سوریا ئامادەییان هەیە لە چەند ساڵی رابردوو نەیانهێشت و تا ئێستا رێگە نادەن حكومەتی بەشار ئەسەد بڕوخێ.
بە هەمان شێوەی كوردستانی باشوور لە رۆژ ئاوا هێزی زاڵ و بریار دەر كە یەپەگەیە تاكڕوانە بریار لە چارەنوسی كورد دەدات و كەلە رەقی زۆریان پێوە دیارە هەرچەندە ئەو هێزە هێزێكی شرۆشگێرە و تەواو ئامادەیە بۆ بەرخودان بەڵام ئەمە بەس نیە بۆ گەیشتنی بە ئامانجە سیاسیەكان لە سیاسیەتی ئەمڕۆی دونیادا كە ئامانجی سەرەكی زلهێزەكانی دونیا لەم ناوچەیە شكست پێ هێنانی خەلافەتی داعش و هەیمەنەتی خۆیانە لەم ناوچانە كە دەیانەوێ ناوچەیەكی ئارام دروست بكەن بۆ ساخكردنەوەی كاڵاكانیان و مانەوەی بۆ ماوەیەكی زۆر و دامەزراندنی سیستەمی دیموكراسی و چەند دەوڵەتێكی عیلمانی بەهێز كە كۆتای بهێنێ بە شەر و شۆرشی نەتەوایەتی و ئاینی و مەزهەبی .
بۆیە پێویستە كورد لەم هاوكێشە سیاسیانە تێبگات ئەگەر نا هەر بەشی شكست و بەرخودان و قوربانی دان ئەبێ.

‌ 671 جار بینراوه‌
10/02/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved