وتار
ئەردۆغان بۆ خۆدزینەوە لەكێشە ناوخۆكان خەونی ئیمراتۆریەتی عوسمانی دەگێڕێتەوەیان گەمەكار؟

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ


لە دەسپێكی ساڵی 1919 دەوڵەتی عوسمانی پاوانخواز كە بە پیاوە نەخۆشەكە ناوداربوو لەدوای تەواوبوونی جەنگی یەكەمی جیهان دوایین سەرەگرێ بە كفنەكەیدا بڕاو ملكەچی هەموو مەرجەكانی وڵاتانی هاوپەیمانی سەركەوتووبوو لە جەنگەكە ئامادەبوو بەپێی رێككەوتنی سیڤەر لە هەموو ئەو وڵاتانە بكشێتەوە كە بەزەبری زۆرو چەپۆكی قورس خستبوونیە ژێر ركێفی دەسەڵاتەكەیەوەو دواتر لە رێكەوتننامەی لۆزان 1934 تەواوی فرمانەكانی جێبەجێكرد. 
لۆزان دوایین رێكەوتننامەیە لەدوای جەنگی یەكەمی جیهان و لە لۆزان ۆلە سویسرا لە رێگەی محمدی شەشەم نوێنەری خەلیفەی عوسمانی لە لایەك و بەریتانیاو فەرەنساو ئیتالیاو ژاپۆن و و كۆمەڵێك وڵاتی تر بوون بە دیوی دەوومی رێكەوتنەكە.
هەر بەپێی ئەو رێككەوتنە میراتی دەوڵەتی عوسمانی هەریەك لە عێراق و فەلەستین و ئەردەن دەكەونە بەر داگیركاری بەریتانی و سوریاو لوبنان دەچنە بەر دەسەڵاتی فەرەنسی و ئەرمینیا دەكرێتە وڵاتێكی سەربەخۆی سەر بە زەمانەتی نێودەوڵەتی و ئەوەی دەمێنێتەوە ئەنادۆڵ و بەشێكی بچوكی تری توركیای ئێستایە. 
لە ئەوروپا دورگەی تۆراكیای و هەندێك لە دەوروبەری ئیجەی رادەستی یۆنان كرد، دورگەكانی دۆدیكانیز و رۆدۆسی رادەستی ئیتاڵیاكرد و هەردوو بەندەری دەردەنیل و پۆسفۆرو بەشی رۆژهەڵاتی ئەستانبوڵی گرتەخۆ كە ئەویش بووە هۆی سەربەخۆیی بەشێكی گەورەی دورگەی قوبرس. 
لە ئەفریقیا هەر یەك لە میسرو سودان كەوتنە ژێر دەسەلاتی بەریتانی و بەو هۆیەوە لیبیای لەدەستداو كەوتە بەر ئیتالیا، كە پێشتر لە ساڵی 1912 مۆری لەسەر ئەو سازشكردنە كردبوو. بەوەش چی نەماوە سەدەیەك بەسەر هەڵوەشاندنەوەی دەووڵەتی عوسمانیدا تێپەڕێت و وڵاتی توركیاش ساڵی 1923 بەپێی كۆمەڵێك لە یاساو پرۆتۆكۆلاتی نێودەوڵەتی دامەزرایەوە. 
ئێستا خەونە نارنجیەكانی خەلیفە ئەردۆگان بەوەی سەر لەنوێوە دەوڵەتێكی بەهێزی ئیسلامی دابمەزرێنێت لە سەرەتای سەرهەڵدانادان و خۆی بەخاوەنی مافی تەواوی و داگیركردنی هەموو ئەو وڵاتانە دەزانێت كە پێشتر توركیای عوسمانی بەدەستی گرتبوو. 
ئاكارەكانی ئەردۆغانی ئەمدواییەی و نیگەرانی نێودەوڵەتی لە پاڵپشتیكردنی كۆمەڵەی تیرۆرستی لە وڵاتانی ناوچەكە، نۆژەنكردنەوەی مۆزەخانەی عوسمانی لەشاری سۆكەنەی سودانی و دامەزراندنی بنكەیەكی هێزی زەریایی بە داهاتی قەتەر، دواتر سەردانیكردنی تونس و بە مەستەوە دانشتنی لەسەر كورسی سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەران لە كۆشكی باردوو، گوایە میراتی دەوڵەتی عوسمانی هەڵوەشاوەیەو لە دوایین جووڵەیدا داگیركردنی عەفرین و بە تاڵانبردنی بەشێكی زۆری كوردستان لەژێر سیاسەتی بازرگانی قێزەوندا.. ئەم هەموو ئاماژەیە پێمان دەڵێن حاكمی توركیا خەونێكی گڵاو دەبینێت بەو نیازەی هەموو میراتەكانی دەوڵەتی عوسمانی بگێڕێتەوەو خۆی وەك زلهێزێك لەناوچەكە بنوێنێت. 
بەپێی بۆچوونی چاودێرانی سیاسی زۆربەی توركەكان خەون بە گەڕاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی دەبینن تەنانەت ئەگەر لە دژی سیاسەتەكەی ئەردۆغانیش بن بەوەی وڵاتانی ناوچەكە پێشتر موڵكی باووباپیرانیان بووە، بەڵام رقی زۆر گەورەیان لە وڵاتی میسر دەبێتەوە چونكە ئیبراهیم پاشای میسری دووجار هێرشەكانیتوركیا تێكشكاندووە، بەڵام باشورو رۆژاوای كوردستان بە موڵكی خۆی دەزانێت و وەك و ویلایەكی توركیا هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكات كە وێرای لكاندنەوەیان بە عێراق و سوریای عەرەبیەوە زۆرینەی دانشتوانی كوردن.
هۆكاری سەرەكی سەرهەڵدانی خەونەكانی ئەردۆغان دەگەرێتەوە بۆ هەڵگیرسانی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی بە تایبەت گەیشتنی ئیخوانییەكان بۆ سەر حوكم لە میسر كە وای لێكرد هەوڵبدات دەسترۆ بێت لە هەر یەك لە وڵاتانی سودان، تونس، سۆمال و لیبیا كە لە رووی جوگرافییەوە دوورەدەستن و دەیەوێت ئیخوانییەكان لەو وڵاتانە سەربخات بەو ئامانجەی ببێت بە خەلیفەی موسڵمانان و ئەوەی دەمێنێتەوە بە تەنها میسرە كە دەبێتە سێوی بەدەستی ناوسەبەتەی سیاسی ‌ودوای گەمارۆدانی بە كۆمەڵەی تیرۆستان لەو وڵاتانەی دەوروبەرەوە.
دەستەبەركردنی ئەم خەونەی ئەردۆغان بێگومان پێویستی بە هێزێكی سەربازی هەمەچەشنەو تۆكمەیە، هەر بۆیە ئێستا سەرقاڵی دامەزراندنی بنگەی سەربازی گەورەیە لە ناوچەكە، ئەگەرچی نەیتوانی بنكەیەكی سەربازی لە سودان دابمەزرێنێت بەڵام چەندین بنكەی سەربازی تری هەن كە گەورەترینیان لە سۆماڵە. 
 سەرۆكی رەهای توركیا خەونی گەڕاندنەوەی خیلافەتی عوسمانی كردۆتە پاساوێك بۆ رەتكردنەوەی تاوانەكانی كە لەناو توركیا دژ بە هاوڵاتیانی خۆی پیادەی دەكات، گەلانی توركیا لە سەردەمی ئەم حاكمەدا چەندین جۆر دەستدرێژی و كوشتوبڕو زیندانیكردن و سەركوتكردنیان بەخۆیانەوە بینیوە بە تایبەت پیاوە سیاسیەكان و رۆژنامەنووسان و چالاكوانەكان. 
هەر لە سەرەتای گەیشتنی ئەردغان بۆ سەر دەسەڵات چەندین پرۆسەی راوەدوونانی دەمكوتكەرانە دەستیپێكردووە كە (5427) مامۆستاو ئەكادیمی، زیاتر لە چوار هەزار دادوەرو سەد هەزاری تر لە دامودەزگاكانی تری وڵاتەكەی گرتۆتەوە، هاوكات (502) دەزگای راگەیاندنی سەربەخۆی داخستووە، دواتر بەهۆی كودەتا شكستخواردووەكەی تەموزی 2016ـەوە سەرسەختی ئەردۆغان دەرحەق بە گەلانی توركیا زیاتر پەرەی سەندو هەڵمەتێكی پاكتاوكردنی دژ بە هەموو ئەوانە كرد كە لە دژی سیاسەتە سەركوتكەرانەكەی دەوەستانەوە، لەو هەڵمەتەدا چل هەزار هاوڵاتی وەك بارمتە دەستبەسەركرد بۆ ئەوەی دادگاییان بكات، كە هەر هەموویان سەر بە دەزگا مەدەنی و سەربازییەكان بوون و زیاتر لە نەوەد هەزار هاوڵاتی لە جومگەكانی كارگیڕی دوورخستەوە. 
راوێژكاری خەزێنەی توركیا پێش داگیركردنی عەفرین بەماوەیەك رایگەیاند قەرزە دەرەكیەكانی توركیا گەیشتۆتە 438.5 ملیار دۆلاری ئەمریكی كە بە بەراورد بە داهاتی ئەو وڵاتە پارەیەكی هیجگار زۆرەو دەرچوون لە قەرزی لەمجۆرە بۆ توركیا كارێكی ئەستەمە. هەر بەپێی بەڵگەنامەكانی مافی مرۆڤ لە ئەستانبوڵ، چاودێرە نێوە دەوڵەتیەكان و ناوخۆكانی مافی مرۆڤ هۆشداری دەدەن لە دارووخانی ئابووری توركیا ئەگەر نەگەڕێتەوە سەر رێبازی راستەقینەی سەروەری یاساو دەستەبەركردنی دیموكراسیزم و مافی مرۆڤ، ناوەندی مافەكانی مرۆڤ لەناو جەرگەی ئەستانبۆڵەوە لە بەیاننامەیەك جەخت دەكەنەوە لەوەی كە ئەنقەرە زیادەڕەوی زۆر دەكات لە بڕیاردان و یاسای فریاگوزاری بۆ ئەوەی هێزە ئۆپۆزسیۆنەكانی دژ بە ئەردۆغان و حكومەتەكەی بچووك بكاتەوە، جگە لەوەی كۆمەڵێك بڕگە یاسای تایبەتی لەمەڕ سەركوتكردنی كودەتاچییەكان و لایەنگرانی دەركردووە كە لە ئاكامدا دەبێتە هۆی شەڕێكی ناوخۆی گەورە بە هۆی دابەشبوونی توند لە نێوان هەردوو لایەنی ئۆپۆزسیۆن و لایەنگرانی رژێمەكەی ئەردۆگان بەهۆی نەمانی سەروەری یاساو پاشاگەردانی ئیداری كە لە بنەڕەتدا ئەمە خۆدزینەوەیە لە بەرپرسیارێتی دەسەڵاتداری و بەو مەرامە دەیەوێت گەلانی توركیا بەوە فریوبدات كە خەونی دێرینی ئیممپایەری ئیسلامی سشیاسی دەستەبەر دەكەت و بەمەش هەموو كێشەكان دەوادەخاتو جۆرێك لە خەونی پەمەیی خوێناوی كە هەرگیز دەستەبەر ناكرێت لە دەروونی تاكی توركیدا دەچێنێت. 
هەرچەندە لەسەرەتای دەسەڵاتداریدا بەلێنی بە گەلانی توركیا دا كە هەموو كێشەكان چارەسەر بكات و لاپەرەیەوكی نوێی حوكمڕانی دەست پێبكات بەڵام ئێستا دژایەتی كوردەكانی ناو خاكی توركیا دەكات و بە تیرۆرست ناوزەدیان دەكات، جگە لەوەش چەندین كێشەی لەگەڵ ئێران و عێراق و سوریا هەیە كە بۆتە هۆی دارووخانی تەواوی ئابووری هێشتا سوورە لە خۆڵكردنە چاوی گەلانی توركیاو خۆی بە دوژمنی ئیبسرائیل دەزانێت و هاوكات پەیوەندی دۆستانەی لەگەڵ هەیەو چەندین كێشەی تر كە دەیكاتە دیكتاتۆرێكی خاوەن خەونی خوێناوی ئبۆ ئەوەی دواجار خۆی وەك خەلیفەی موسڵمانان بناسێنێت.

‌ 253 جار بینراوه‌
14/04/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved