وتار
بەنداوی ئیلیسۆ.. هەنگاوێكی تر بەرەو مەرامی بەتورك كردنی ناوچەكە

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ

 

توركیا هەنگاو بە هەنگاو كار بۆ جێبەجێكردنی مەرامەكانی دەكات بۆ ئەوەی بگاتە لوتكەی باڵادەستی و هەژموونی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بە هەر شێوەیەك لە شێوەكان بێت دەستەبەری بكات و ناوچەكە بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە.  توركیای ئەمڕۆ وێرای هەموو كێشە ئابووری و سیاسی و ناوخۆو دەرەكییەكانی لەناوچەكە چاوی بڕیوەتە وڵاتانی ئاسیا بەوەی كایەیەكی ژیارییەو ئەو بوارەش دەكەوێتە سەر ناوچەكانی وڵاتانی عەرەبی لە باشوورو وڵاتانی رۆژهەڵاتی توركیا كە رۆژاوای وڵاتانی یەكێتی سۆڤیەتی جاران دەگرێتەوە.

لەگەڵ هەڵكەوتنی ئەردۆغان وەك سەرۆكی توركیاو باڵادەست بوونی حیزبەكەی “حیزبی دادو گەشەپێدان” توركیا هەموو پڕۆسەكانی لە رووی تیۆرییەوە بەرەو كاری جێبەجێكاری ئاراستەدەكات و لە سیاسەتی دەرەوەدا كار بۆ وەبەرهێنان و قۆرغكردنی ئەم كایە هەستیارە دەكات بەو مەرجەی لەگەڵ پێشبینیە سیاسی و ئابووریەكانی بگونجێت و ببێتە سەرەتایەك بۆ پێشكەوتنی توانا ستراتیژیەكانی لەناوچەكە.

پێگەی ستراتیژی و جوگرافی توركیا یارمەتیدەرێكی گەورەی هەرێمایەتی بووە بۆ ئەوەی روو لە یەكێتی ئەوروپا وەرگێرێت و گەمەكانی خۆی لەناوچە ئیسلامیەكاندا دەست پێ بكاتەوە، ئەویش بە گواستنەوەی باڵانس لە جیهانی كۆنەوە بەرەو جیهانی نوێ كە خاڵی پێكەوە گرێدانی كولتووری و مێژووییە لەنێوان دوو شارستانییەت كە مێژووی ناوچەكەو جیهانیان لە خۆیان گرتووە، بەتایبەت كە توانی ماوەی پێنج سەدەی یەك لەوای یەك رۆڵێكی زۆر گرنگ ببینێت لە بەیدەستكردنی ناوچەی ئیسلامی و قەڵەمرەوی كردنی لەژێر ركێفی دەسەڵاتەكەیدا.

هەرچەندە توركیا بەتایبەت دوای نزیكەی سەدەیەك لە راگەیاندنی دەوڵەتی سیكولاریزمی لەسەر دەستی كەمال ئەتاتۆرك ناسنامەی ئیسلامی لەدەستداوەو بۆتە وڵاتێكی نەتەوەیی تورك، بەڵام ئەمڕۆ كە حیزبێكی ئیسلامی بەرێوەی دەبات هەتا ئێستا هەر بیر لە بەرژەوەندی نەتەوەیی و سیاسی و ئابووری خۆی دەكاتەوە، ئەم ئاراستە سیاسیەش لەگەڵ گرتنەبەری دەسەڵات لەلایەن حیزبی دادو گەشەپێدانی توركی سێبەری ئیخوانەكانەوە بە زەقی دەركەوتووەو هاوبار لەسەر هەمان رێچكەی سیكولاریزمی نەتەوەیی ماوەتەوەو سەرقاڵی خۆ رێكخستنە بۆ ئەوەی بچێتە ناوریزی وڵاتانی یەكێتی ئەوروپاو ئەم خەونەش وێرای ئەوەی زۆر ئەستەمە بە ئاسانی بگاتە مەرام هەر لە سەردەمی حكومەتی عیلمانی كۆنەوە تا ئیسلامی ئێستا بەردەوامی هەبووە، بۆیە توركیای ئێستا لەژێر دروشمی ئیسلامی سیاسیدا دەیەوێت دووبارە بە كایەیەكی نوێوە زیندووبوونەوەی خۆی لەناوچەی عەرەبیو ئیسلامیدا رابگەیەنێت و وەك سەرۆكی مەزهەبی سوننە لەناوچەكە خۆی پیشان بدات، ئەمە لەكاتێكدایە نە میسر و نە عەرەبستانی سعوودی نەیانتوانیوە سۆزی ناوچەی ئیسلامی بەلای خۆیانەوە رابكێشن و ببنە بەشێك لە خەون و ئاواتەكانی عەرەبی سوننە لەناوچەكە كە ئێستا زۆر بە دژواری روبەرووی پانخوازییەكانی ئێرانی شیعە دەبێتەوە كە خەون بە تەواوكردنی ناوچەی نەومانگی شیعەوە دەبینێت و ئەویش بەشێكی تری داگیركاری ئێرانی سەفەوییە بۆ ناوچەكە، ئەمەش كارتێكی زۆر بەهێزە بە دەستی توركیاوە بۆ ئەوەی هاوسۆزی میللەتانی ناوچەكە بەی خۆیدا رابكێشێت و لە پێگەی نەتەوەیی و هەریمایەتی ناوچەكە بدات.

توركیا پێشتر بە شێوەیەكی بەرنامە بۆ دارێژراو لە رێگەی راگەیاندنەكانەوە جەنگی خۆی بە شێوەیەكی ناراستەوخۆ راگەیاندووەو چەندین درامای جاسوسی بۆ ئێستاو دواتر مێژوویی لەسەر سوڵتانەكانی دەوڵەتی عوسمانی دەركردووەو بەوەش دروشمی نەتەوەیی لەناو توركیاو دروشمی ئایینی لەدەرەوەی توركیا بۆ زیندووكردنەوەی رەمزە عوسمانییەكان پەیرەوكردووە، دواتر گواستنەوەی گۆڕ و روفاتی سوڵتان سلێمان قانوونی لە شاری حەلەبەوە بۆناو خاكی توركیاو ئینجا كردنەوەی گەورەترین مزگەوت بە ناوی سوڵتان سەلیمی یەكەمەوە لەناوەندی ناوچەی تەقسیم بووە هۆی نیگەرانی زۆرێك لە عەلەویەكانی توركیا چونكە ئەم سوڵتانە گەورەترین كوشتارگەی دژ بە شیعەكانی توركیا ئەنجامداوە لە مێژوودا، هەموو ئەم هەنگاوانە لەسەر دیدێكی پان مەزهەبی و ئوسوڵی سوننی و نەتەوەیی توركیا جێبەجێكراون و دەرهاویشتەكانی لە مەیدانی (الحریە)ی میسرو دواتر شەڕی جیهادییەكانی سوریاو جەنگی تایفی درێژخایەنی عێراقدا دەركەوتوون و مێژووی بەربەرەكانی نێوان هەردوو جیهانی سەفەوی و عوسمانی لەناوچەكەدا بەزەقی دەركەوتوون و رووە هەڵگیرسانێكی بێشومار ئاراستەدەكرێن.

لەم دواییەدا توركیا بۆ راكێشانی سۆزی عەرەبەكان و ئیسلامییەكانی ناوچەكە رۆڵێكی سەرشێتانەی بریقەداری دژی ئیسرائیل گێراو خۆی وەك فریادرەسی فەلەستینیەكان پیشانداو لە دروایین هەنگاویدا پەیوەندی بە ئیسرائیلەوە تێكداو باڵیۆزی ئیسرائیلی لە ئەنقەرەوە كردە دەرەوەو هیچ ئاورێكی لە پەیوەندیە دیبلۆماتییەكانی رۆژاوا نەدایەوەو بەوەش هەردوو ئاراستەی چوونە ناو یەكێتی ئەوروپاو بەرژەوەندی بازرگانی و پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل و وڵاتە لایەنگرەكانی تێكدا.

توركیا ماوەیەكە كار لەسەر سیاسەتی هەرێمایەتی دەكات لە ناوچەكەو دەكارێت بەسودوەرگرتن لە وەبەرهێنانی قەیرانە هەڵایساوەكانی ناوچەكە وەك میسرو فەلەستین و سوریاو تونس و پەیوەستكردنی بە ئایدیۆلۆجیای حیزب و بزووتنەوە ئایدیۆلۆجیە ئوسولییەكانەوە فشار بخاتە سەر ناوچەكەو خۆی وەك هێزی یەكەم و پێشەنگ لەناوچەكە پیشان بدات و بە سیاسەتی سودوەرگرتن نەك چارەسەركرن لە قەیرانی سیاسی و ئابووری ناوچەكە كار بۆ باڵادەستی خۆی دەكات.

عێراق لە دوای پرۆسەی رزگاركردنی عێراقەوە دووچاری بۆشایی سیاسی بۆتەوەو كاتی ئەوە هاتووە ئاوی دیجلەی لێ ببڕن و دروشمی (بەرمیلێك ئاو بە بەرمیلێك پترۆل) بەرزبكەنەوە، ئەمە خەونی لە مێژینەی توركت ئۆزالی سەرۆكی پێشووی توركیای عیلمانی بوو، ئەو دەمەی خوێندكاری زانكۆ بوو لە ئەمریكاو ئێستا ئەردۆغانی ئیسلامی وەك سیاسەتی دیڤاكتۆ بەسەرعێراقدا جێبەجێی دەكات. لە دوایین هەنگاوی سیاسی ناوچەیی بەنداوی ئەلیسۆ لەسەر روباری دیجلە دروستكرا كە ماوەی پڕكردنەوەی پێویستی بە سێ ساڵ پتر دەبێت و دواتریش ئەو ئاوەی بەریدەدەنەوە بە تەنها (53%)ـی جارانی دەبێت و پێشتریش بەهۆی بەنداوەكانی ترەوە روباری فوراتیان لە عێراق بڕی.

پسپۆرانی سیاسی كۆكن لەمەڕ ئەو نیگەرانییەی رووی لەناوچەكە كردووە بەهۆی بڕینی هەردوو رووباری گەورە لە عێراق كە دەبێتە هۆی وشككردنەوەی زەویو زارێكی زۆرو دواتر ئەم ناوچە شارستانییە تەمەن چەند هەزار ساڵییە بەو هۆیەوە ناسنامەی كۆمەڵایەتی و رەسەنایەتی خۆی لەدەستدەدات، ئەمەش عێراق دەخاتە بەردەم هەوڵێكی سیاسی توركی بۆ بەئامانجكردنی خاك و خەڵكی ناوچەكەو بەم شێوەیەش دەكەوێتە بەردەم سیاسەتی گەمارۆی ئاوی و ئەمە هەنگاوەی دروستكردنی بەنداوانەش خۆی لە خۆیدا هەوڵێكە بۆ بە تورك كردنی ناوچەكە كە سیاسەتێكی هەرێمایەتی دژوارە بەرامبەر بە خەڵكی عێراق و دووبارە بوونەوەی خەونی عوسمانیەكانە بۆ برسیكردن و لەناودان و داتر داگیركردنی ناوچەكە.

‌ 34 جار بینراوه‌
09/06/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved