وتار
سەرەتای سەرهەڵدانی كۆیلایەتی

شادی محمد



لەگەڵ سەرهەڵدانی خاوەندارێتی تایبەت و بەكۆیلەكردنی دیلەكانی جەنگ ئیتر دورشمی ((یەكگرتن لە پێناو مانەوە)) دەگۆڕێت بۆ ((مانەوە بۆ بەهێزەكان )) 
دەتوانین پێناسەی كۆمۆنەی سەرەتایی (ئیشتراكی سەرەتایی) بەم شێوە بنووسینەوە ، لە سەرەتادا مرۆڤ بەشێوەیەكی دەستەجەمی و ئیشتراكی ژیاوە، بەر لە (14 تا 13) هەزار ساڵ پێش زایین، مرۆڤ فێری لووسكردن و كونكردنی بەردەكان بووە، دواتر توانیویەتی (چەقۆ و تەور و ڕمیان) لێ بەرهەم بهێنێت پێشبكەوێت لە ڕووی بەرهەمهێنانەوە ، ناوازەترین داهێنانی مرۆڤـ لەو دەمەدا (تیروكەوان) بوو، پێش داهێنانی تیرو كەوان مرۆڤ پشتی بە(ڕم) دەبەستی بۆ بەرگری كردن و ڕاوكردنی ئاژەڵ، بەڵام لە خراپییەكانی ڕم ئەوەبووە لە مەودایەكی كورت دەیتوانی (مەبەستەكە) بپێكێت، بەڵام لە تایبەتمەندی گرنگی (تیروكەوان ) ئەوەبوو بواری بەمرۆڤ دا لەدوورەوە بتوانێت مەبەستەكەی بپێكێت، ئەمەش هەنگاوێكی نوێبوو بۆ خۆپاراستن و راوكردن بەسوودوەرگرتن لە تیروكەوان مرۆڤ توانیوێتی بەرهەمی زێدەتر لە گۆشت و چەرم و ئێسقانی ئاژەڵە راوكراوەكان وەدەست بخات، بەكارهێنانی قولابی ئێسقانی سەرەتایەك بوو بۆ ڕاوكردنی ماسی و سەرچاوەیەكی نوێش بوو بۆ گەشەكردنی مرۆڤی سەرەتایی .
مرۆڤی سەرەتایی شێوازی كاركردنیان دابەشبووە بۆ دووبەش، بەشێكیان ئاژەڵداریان ئەكردو بەشەكەی تریش خەریكی كشتوكاڵكردن بوونە، لە رووی دەسەڵاتیشەوە (سەرۆكی هۆز )یان (شوورای گەورەكان) لەلایەن ئەندامانی هۆزەوە هەڵدەبژێردران لەسەر بنەمای تایبەتمەندی كەسێتی و لێهاتوویی سەرۆك هۆزیان هەڵدەبژێردران، بنەماكانیان بریتی بوو لە (ئەزموون و ژیری و لێهاتووی لەشەڕكردن و ڕاو). سیستمی پشتاو پشتیان پەیڕە نەكردووە لەكاتی لەناوچوونی سەرۆك هۆز، بەڕای زۆرینە سەرۆك هۆزێكی نویان دیاری دەكرد لەسەرهەمان ئەو بنەمایانەیی پێشتر ئاماژەم پێدابوو هاوكات لە رووی موڵكایەتیەوە سەرۆك هۆز هیچ جیاوازیەكی لەگەڵ ئەندامانی هۆزدا نەبوە كە ئەمە بۆ خۆی سیستمێكی تەواو دیموكراسی و ئیشتراكیە لەگەڵ ئەوەشدا لەوسەردەمەدا هیچ دامەزراوەیەك لەچەشنی دەوڵەت لە ئارادا نەبوو ، هەموو ئەندامانی كۆمەڵ بەشێوەیەكی یەكسان بەژداریان دەكرد لە كاری كۆمەڵایەتی و سوودمەندبوون لەبەرهەمەكان ، لەوانەیە هۆكاری ئەم ئیشتراكی و یەكگرتنە بەشێكی بگەڕێتەوە بۆ هێرشی ئاژەڵە دڕندەكان ، كە مرۆڤیان مەحكووم كردوە بەیەك گرتن و بەرگریكردن و دەستەجەمعی لەپێناو مانەوە و خۆپاراستن لەهەر هێرشێكی لەناكاو، لەگەڵ ئەمانەشدا زۆربەی پیاوەكان (ڕاوچی) یان (شوانكارە) بوون لەم ڕوەوە لەنێو هۆزە ئاژەڵدارەكان پیاوەكان بوون بە سەرچاوەی ئابووری بەوشێوەیەش پێگەی( ژن و پیاو) لەنێو كۆمەڵدا دیاری كرا ، پیاوەكان بوون بەسەرچاوەی دابین كردنی خۆراك و بەهاكانی كۆمەڵ و پێگەیان لەنێو هۆزدا بەرزبۆیەوە لەتەك ئەوەشدا سروشتی كاركردن وای ئەخواست كە پێویستی بە ڕەگەزێكی خاوەن (هێز) بێت لەبەرامبەردا ئافرەت زیاتر خۆی لەنێو كارووباری ناوماڵدا بینیەوە، هەر لەبەر ئەوەیی پیاوەكان لە ڕووی جەستەیەوە خاوەن ئێسكێكی پتەو و ماسوولكەیی بەهێزبوون ، ئەرك و بەرپرسیارێتێكانیان پێگەی ئەوانی زاڵ كرد بەسەر ئافرەتدا ، بەم هۆكارەش سیستەمی (باوك سالاری )جیگای سیستەمی (دایك سالاری) گرتەوە و وەكو سەرەتایەكیش بوو بۆ سەرهەڵدانی باوك سالاری و ملكەچبوونی ئافرەت و شوێن كەوتنی پیاو .
سیستەمی ئیشتراكی و كاركردن بەكۆمەڵ دەتوانێت لەنێو كۆمەڵگەی كۆچەرێكاندا زۆر ئاسانتر بژی و درێژەبكێشێت ، چونكە لەوێ (ڕاوچی) و (شوانكارە) پێویستیان بەموڵكی تایبەت نیە و لای خۆیان كۆمەكی بكەن .
هەر ئەو دەمەی كشتووكاڵ بۆنی ژیانی شارستانیی لێدێت و شوانكارە و ڕواچیش بەدەشتەكیی دەناسێندرێن داوتر لەوە تێدەگەن كە كشتووكاڵ كردن زێدە بەرهەم و كۆمەك كردنی تێدایە، پەرەسەندنی ئامرەزاكانی بەرهەم هێنانیش ڕۆڵدەگێرن لە گەشەكردن و زێدەكردنی بەرهەمهێنان،لەپاشئەمەوە (كۆمەڵگەیی مرۆیی)كەمتر خەریك بوونە ڕواكردن و زیاتر گرنگیان بە كشتوكاڵ كردنداوە و هەنگاوێك لە شارستانیبوون نزیكبوونەتەوە، بەو هۆكارەش قۆناغی ئیشتراكیبوون و خاوەندارێتی گشتی شوێنی خۆی چۆڵ كرد بۆ خاوەندارێتی تایبەت و ملاملانێ و دروست بوونی چینایەتی ئیدی ئەلێرەوە كۆمەڵێك دەبن بە خاوەنی موڵك كۆمەڵێكی تر بۆخۆیان دەبن بە موڵكێك بۆ ئەوانی تر،بەتێپەڕبوونی كات تا هەنووكە ئەم وێنەیە بەشێوەی جیاواز جیاواز سەردەدێنێت لەژێر هەیمەنەی ئایدۆلۆژیا و سیستەمی تازەدا دێتە نێو زیهنیەتی تاك و كۆمەڵەوە شەرعیەتی پێ ئەدرێت .
 هۆكاری قڕبوونی سیستەمی ئیشتراكی و دەستەجەمی دەگەڕیتەوە بۆ جیاوازی لە لێهاتوویی و هێزی تاك و جیاوازی جەستەیی، واتا مرۆڤ لە ڕووی توانایی و كۆششەوە یەكسان نەبوون تا لە سوودمەندبوونی لەبەرهەمەكان یەكسان بن، هەر ئەمەش سەرەتایەك بوو بۆ دەركەوتنی هێز و دەسەڵات ، كاتێك كەڕەستەكانی بەرهەم هێنان پەیتا پەیتا گەشەیان دەكرد مادەكانزایەكان ئەدۆزرانەوە ئەوەندەی تر ڕێخۆشكەربوو بۆ ئەوەی زۆرینە لاوازەكان ملكەچی كەمینە بەهێزەكان بن لە پاڵ ئەمەشدا بۆمانەوەی میرات بۆ نەوە، زەمانەتی خۆشگوزرەانی نەوەكانیانی كرد لەمەو دوا دروشمی مانەوە بۆ بەهێزەكانە دەبێتە مانشێرتی ژیان كردن ، لەتەك ئەمەدا لە قۆناغیی ئیشتراكی هۆزەكان دیلەكانی جەنگیان وەكو بارێك تەماشا ئەكرد و لەژێر هەلومەرجی ئەم تێگەیشتنەدا دیلەكانی جەنگیان دەكوشت ، بەڵام دواتر هەلومەرجێكی وەها هاتەبوون دیل و گیراوەكانی جەنگەكانیان ئازاد دەكرد ، ئەمەش لەبەر خاتریی گەشەسەندنی بنەماڵە و بەرزبوونەوەی هێزی كار و بەرهەم هێنان ،وەك ماركس باسی لێوە دەكا: (بەبێ كۆیلەداری گەل و هونەر و زانستی یۆنانی نەدەهاتە كایەوە، بەبێ كۆیلەكردن ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆم دروست نەدەبوو، بەبێ شارستانیەتی یۆنانی هیلینزم و ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆم وەكو بناغە و پایە و ئەوروپایەكی پێشكەوتووش بوونی نەدەبوو).
لەبەرامبەردا دیلەكان بەبەراود بە ئەندامانی كۆمەڵ كارێكی زۆرتریان ئەكرد خاوەنی بەرهەمێكی زێدەتر بون لەهەمان كاتدا مافی سوودمەند بوونیان نەبوو لەو بەرهەمانەی بەچنگیان كەوتبوو ، هەرلێرەوە دەتوانین ئاماژە بە لەدایك بوونی مرۆڤ بكەین وەكو كۆیلە،لەهەمان كاتدا دەتوانین دەست نیشانی چینی دەسەڵات دارو خاوەن كۆیلە لەبەرامبەریشدا چینی مامناوەند كە لەنێوانی ئەگەری بەكۆیلە بوون و دەسەڵاتداریدا دەژێن .
 لەدوای سەرهەڵدانی خاوەندارێتی تایبەت و بەكۆیلەكردنی دیلەكان ئیتر دورشمی ((یەكگرتن لەپێناو مانەوە)) دەگۆڕێت بۆ ((مانەوە بۆ بەهێزەكان )) ئیدی ئەلێرەوە وەك تۆماس هۆبز دەڵێت مرۆڤ دەبێتە گورگی مرۆڤ .

‌ 1204 جار بینراوه‌
29/06/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved