وتار
خەونی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی و بەرژەوەندیەكانی رۆژاوا لەناوچەكە

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ



“هەر میللەتێك قەبارەو دەوڵەتێكی سەربەخۆی نەبێت زۆر بەوەحشیگەری روبەرووی چەوساندنەوەو كۆكوژی دەبێتەوە”، ئەمە وتەی ئیسماعیل بێشكچی گەورە نووسەری توركە كە لەبەر پشتگیریكردنی لە نەتەوەی كوردو كێشە رەواكانی زیاتر لە بیست جار زیندانی كراوە.
لە كۆتایی یەكەم جەنگی جیهان و رووخاندنی ئیمپایەری عوسمانییەوە تا ئێستا كە دەكاتە سەدەیەكی تەواو كورد هەمیشە خەباتی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆكردووە بەناوی “كوردستان”ـەوە، بەڵام هەر لە رێككەوتننامەی سیڤەرەوە ساڵی 1920 تا ئێستا كە دواجار پرۆژەی راپرسی هەرێمی كوردستان بوو؛ خەونەكانی كورد بەهۆی پیلانی هەرێمایەتی و بەرژەوەندییەكانی رۆژاواوە زۆر بە سەختی لەباربراون. ئەمە لە كاتێكدایە كورد بەبەرچاوی كۆمەڵگەی مەدەنی و سیاسی و هەموو رێكخراوەكانی جیهانەوە بە تەنها لەسەدەی پێشوودا پێنج كۆماری هەر بەناوی كوردستانەوە دامەزراندووە. 
لە نێوان ساڵانی (1922 ــ1924) شێخ محمودی حەفید مەملەكەتی كوردستانی دامەزراندووە بەڵام لەلایەن مەحفەلە نێو نەتەوەییەكانەوە دانیان پێ نەنراوەو دواجار هێزەكانی بەریتانیا بە چڕی كوردستانیان بۆردمانكردووەو لە ئاكامدا شێخ مەحمود بۆ هیندستان دوورخراوەتەوە. 
جەمهوریەتی كوردستانی سوور (1923 ــ1929) كەمتر لە شەش ساڵ حوكمی خۆجێی ناوچەكەی كردووە، لە سەردەمی لینین دامەزراوەو سەر بە حكومەتی ئازەربیجان بوو، پایتەختی ئەم هەرێمە شاری لاجین بووە، رێژەی (70%)ی دانشتوانی كوردبوون و بیرۆكەی دامەزراندنی ئەم هەرێمە سەربەخۆیە لە دەرەنجامی بارودۆخی تایبەتەوە سەری هەڵداوەو خودی لینین سەرۆك كۆسی حاجیێڤی بە یەكەم سەرۆكی پەرلەمان و هاوكات سەرۆكی كوردستانی سۆڤییەتی ناساندووە، بەڵام ساڵی 1929 بە هۆی نارەزایی دەربڕینی جۆرج ستالین كە وەزیری دەرەوەی سۆفییەتی بوو بەو پاساوەی نابێت هیچ قەبارەیەك لە پەیوەندیەكانی نێوان سۆفییەت و ئێران یان توركیا بدات بە تراجیدیترین شێوە كۆتایی بە قەڵەمڕەوی ئەو دەوڵەتە هاتووە. شۆڕشی ئاگری داخ و جەمهوریەتی ئارارات بە سەركردایەتی ئیحسان نوری پاشا هەڵگیرساو دواتر لەناوچەی شاخاوییەكانەوە جەمهوریەتی ئاراراتیان رەگەیاندو توركیا بە سوپایەكی بەهێزە دوای دووجار تێكشكانی گەورە توانی بڵیسەی شۆڕشەكە خامۆش بكاتەوە. كۆماری مەهابادیش بە سەوەیەكی سیاسی و بازرگانی لە نێوان رووسیای سۆفیەتی و ئینگلیز كۆتایی پێهێنراو دوای رووخاندنیشی قازی مەحەمەد لە سێدارەدرا.
بەساڵێك دوای دامەزراندنی حوكمی خۆجێی باشووری كوردستان لەلایەن هەردوو حیزبی كوردیەوە یەكێتی نیشتمانی كوردرستان و پارتی دیموكراتی كوردستانەوە لە نێوان ئازەربیجان و ئەرمینیا هەوڵی دامەزراندنی حكومەتی لاجینی كوردی دراو ساڵی 1992 دەوڵەتی لاجینی كوردی راگەیەندراو ویكیل مستەفاییف وەك یەكەم سەرۆكی ئەو دەوڵەتە ناسرا، بەڵام نەبوونی پاڵپشتی ناوخۆیی و دەرەكی بەو هۆیەی لەلایەن ئەرمینیاوە پاڵپشتی دەكراو كوردو ئازەریەكانیش هاوباوەڕو هاوكولتوورن و مێژووی هاوبەشیان هەیە ئەو دەوڵەتەی لەباربردو سەرۆك ویكیلیش داوای پەناهەندەیی سیاسی كردو لە ئیتالیا گیرسایەوە. 
لە پێداچوونەوەمان بۆ مێژووی شۆڕشەكانی كوردستان دەبینین چەندین فاكتەری دەرەكی و ناوخۆیی هەڵگیرسان و خامۆشكردنەوەیان هەیە، لازاریفی رۆژهەڵاتناسی رووسی لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانەوە ئینگلیز بە رێگری یەكەمی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی ناودەبات، بۆ یەكەمجار كوردستانیان دابەشكردە سەر ئێران توركیاو سوریاو عێراق، دواتر لەگەڵ هەمان وڵاتاندا جگە لە سوریا كە لەدەرەوەی دەسەڵاتی بەریتانیادا بوو رێكەوتن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان گەمارۆی كوردستان بدەن و رێگا لە یەكگرتنیان بگیرێت. ئینجا پاڵپشتی لە ئەتاتورك و رەزاشاو سەدام حسێن كرد بۆ ئەوەی كورد سەركوتبكەن تا ئەو رادەیەی لە زۆربەی شارەكانی كوردستانی گەورە كۆكوژی كراوەو هەموو رۆژاوا لێی بێدەنگبوونە، ئەم هەمووەش دەكەوێتە ناو پڕۆژەی سیاسەتی بەریتانیا لەناوچەكە وەك خاكێكی جوگرافی بەپیتی بەرهەمهێنانی پترۆل، جگە لەوەش زۆربەی مێژوونووسان كۆكن لەسەر هەڵوێستی سایكۆلۆجی سەرانی بەریتانیا لەمەڕ لەباربردنی خەونی دەوڵەتی كوردی، ئەم رقە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شێخ مەحمود كە سەر بە رێبازی قادری بووەو لایەنگری دەوڵەتی عوسمانی لەناوچوو بووە.
بەپێی بۆچوونی عوسمان عەلی لە كتێبی (بزووتنەوەی كوردی هاوچەرخ) زلهێزەكانی رۆژاوا گەورەترین رقیان لە نەتەوەی كورد دەبێتەوە كە ئەو رقە بەرانبەر بە هیچ نەتەوەیەك گوزارشتی لێناكرێت، دەبینین رۆژاواو بەریتانیا رێگەیان بە هەموو وڵاتانی پاشماوەی عوسمانی دا لە شام و كەنداوو تەنانەت باكوری ئەفریقیاو لەناوچەی ئاسیای بچووكیش ببنە خاوەنی دەوڵەت و لە عصبە الامم و دواتر رێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكانیش دانیان پێ نراوە. بەڵام بە هیچ شێوەیەك رێگەیان بە دامەزراندنی هیچ دەوڵەتێكی كوردی نەداوە.  
جگە لە هۆكارە دەرەكیەكان گرفتی گەورەی ململانێی سیاسی و بەرژەوەندی خودی لەناو سەرانی كوردستانیشدا بەئاشكرا دەبینرێت، بەتایبەت گەیشتن بە دەسەڵات بۆتە بەشێكی دانەبراو لە كولتووری سیاسی كوردو ئەمەش رێگەخۆشكەربووە بۆ وڵاتانی هەرێمایەتی دەست لەكاروباری ناوخۆی كورد بدەن هەر لە سەردەمی ململانێی شێخ مەحمود بەرامبەر بە سەرۆك هۆزی هەمەوەندیەكان تا ئەمڕۆ، هەر ئەمەش بۆتە هۆی دیاردەی خیانەت و پاشقوڵ لێكدان لەنێوان هێزە كوردییەكان.
ئیسماعیل بێشكچی كۆمەڵناس و بیرمەندی توركی زۆر بە جوانی باس لە گرفتە ناوخۆكانی كوردەكات و كۆمەڵەی ئاسایی هێزە كوردیەكان بە (چینی بەكرێگیراوان) ناودەبات، دەڵێت” ئەو وڵاتانەی كوردستانیان دابەشكردۆتە سەرخۆیان دەتوانن بە كەمترین هەوڵ كۆنترۆڵیان بكەن و بەرامبەر بە ئیمتیازاتی تایبەت وەك دامەزراندنیان بە وەزیرو فەرمانبەری گەورە یان گەیاندنیان بە پەرلەمانی ناوەند كاروانی خەباتی نەتەوەییان بەلارێدا ببەن، هاوكات دەڵێت:” ئەم چینە دەسەڵاتبەدەستەی كە ناپاكی بەرامبەر بە داوا رەواكانی میللەتەكەیان دەكەن بۆ ئەوەی هەرچی زووە ببنە خاوەن داهات و پارەی خەیاڵی بۆتە دیاردەیەكی گشتی و لەناو نوخبەی سیاسی كوردیدا زۆر بە زەقی رەنگی داوەتەوە”، وەك ئاماژەی پێدەدات ئەركی گەورەی ئەمان لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی فەرمانەكانی دامەزراوە سەربازی و ئەمنی و هەواڵگرییەكانی دەوروبەرە كە بە زۆری لە وڵاتانی هەرێمایەتییەوە بە تایبەت توركیاو ئێرانەوە سەرچاوە دەگرێت.
وێرای هەموو لێكۆڵینەوەو شیكردنەوە سیاسییەكان مەسەلەی كوردی پڕە لە نهێنی زۆر كە هێشتا بەر رۆشنایی نەكەوتوون، هێشتا چەندین رێكەوتن و پیلانی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی و ناوچەیی هەن “چ پێكەوە یان جیاجیا” هەر بەپەنهانی دەمێننەوە كە بە هەر جۆرێك لە جۆرەكان بێت كاریگەرییان بەسەر لەبارچوونی خەونی دەوڵەتی كوردییەوە هەبووە، كە بۆتە هۆی دواخستنی؛ بەڵام هەرگیز لەناو نابرێت 
لەدوایین پێشهاتە سیاسیەكانی ناوچەكەدا دەوڵەتی ئیسرائیل پێداگری زۆر لەسەر پێشخستنی وادەی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی دەكات بۆ ئەوەی ببێتە قەڵغانێكی بەهێزو بەهۆیەوە بەرگری لەبوونی خۆی و بەرژەوەندییەكانی بكات لەناوچەكە، ئیسرائیل بەوەی دوژمنی لەناوچەكە زۆرەو وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی بەداگیركەرێكی سەرسەختی خاكی فەلەستینی دەزانن و بەو هۆیەوە تووشی رقێكی جەماوەری گەورەیان كردوون.
هەر بەو هۆیەوە ئیگۆر سیپۆتین لە رۆژنامەی “ نیزافیسیمایا غازیتا “بابەتێكی نووسیوە سەبارەت بە هەوڵدان بۆ ئەوەی كورد هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئیسرائیل دروستبكات بەرامبەر بە دامەزراندنی دەوڵەتی تایبەت بە خۆیان بۆ ئەوەی پەیوەندییە نەرێنیەكانی ئیسرائیل لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر بە تایبەت ئێران و توركیا بگاتە بنبەست.
پێشتر مەولود چاویش ئۆغڵو وەزیری دەرەوەی توركیا رایگەیاندووە كە وڵاتەكەیان ئامادەیە هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتی ئێرانی بكات بۆ ئەوەی لە باكووری عێراق پرۆسەی سەربازی دەستپێبكات، ئەمەش دەبێتە هۆی پشتراستكردنەوەی گومانەكانی پێشوو سەبارەت بە بوونی پەیوەندی نهێنی لە نێوان ئێران و پارتی كرێكارانی كوردستان بەمەبەستی سنوورداركردنی هەژموونەكانی توركیا لەناوچەكە، ئەم بۆچوونەش بەپێی بۆچوونی چاودێرە سیاسیەكان لە چەند راپۆرتێكی دوورودرێژی ماڵپەڕی پەیمانگەی واشنتۆن لە شوباتی 2017ـەوە بە وردی كاری لەسەر كراوە. 
رەنگە لەمەولا گۆڕانكاری ریشەیی بەسەر دۆخی ناوچەكەدا هاتبێت و مەسەلەكە بە تەنها ئەوە نییە ئێران دەسبەرداری پارتی كرێكارانی كوردستان دەبێت كە بە شێوەیەكی كاتی وەك قەڵغانێك لەدژی هەژموونەكانی توركیا بەكاری دەهێناو دوای رێكەوتنیان لەسەر دوارۆژی سوریا ئێستا وەك دوو هاوبەشی سیاسی دژی پارتی كرێكارانی كوردستان دەوەستنەوە، لە دەرەنجامی ئەم سەوە سیاسیەوە ئەنقەرە دەیەوێت تەواوی بوونی خۆی لەناوچەكەدا وەك هێزی یەكەم بنوێنێت، ئەمەش هۆكاری سەرەكی گفتوگۆكردنی سەرانی ئیسرائیلە سەبارەت بە دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی لەناوچەكە.
هەر لە كنێستی جووەكانەوە پێشنیاری مافی چارەنوسی كورد و دامەزراندنی دەوڵەتی تایبەت بە خۆیان لە لایەن “یو ئێف كیش” پەرلەمانتاری سەر بە حیزبی لیكۆد كە بنیامین نەتەنیاهۆی سەرۆك وەزیرانی وڵاتەكە سەرۆكایەتی دەكات خرایە بەر باس و لێكۆڵینەوە. ناوبراو لە پێشنیارەكەیدا باس لە پێویستی زۆری ناوچەكە دەكات بۆ ئەوەی دان بە قەبارەیەكی سەربەخۆی كوردی دابنرێت كە ناوچەی ئۆتۆنۆمی دەگرێتەوە لە باكوری عێراق و ئەگەری هەیە رووبەرێكی بەرفراوانتریشی پێبدرێت، چونكە ئێستا مەرامی داگیركاری توركیا لەناوچەكە رووی لە هەڵكشان كردووە. 
جگە لە كوردستانی عێراق ئیسرائیل بایەخێكی زۆری خستۆتە سەر ناوچە كوردیەكانی رۆژاڤا كە لەم دواییەدا ئەمریكا دەستبەرداریان بووەو پاڵپشتییان ناكات، هەر لەو روانگەیەوە ئیلیزا فیتا سوركۆڤا توێژەری سیاسی لە بنكەی ستراتیژی ئیسرائیلی سەر بە سەنتەری لێكۆڵینەوەی هەرێمایەتی باس لە سەردانی نهێنی وەفدێكی كوردی دەكات لە مانگی حوزەیرانی ئەمساڵ بۆ ئیسرائیل بۆ تاوتوێكردنی پێشهاتە سیاسیەكانی ناوچەكەو كاركردنی هاوبەش بۆ روبەروبونەوەی ئەگەرە نەخوازراوەكان لە بەرژەوەندی هەردوو قەبارەكە لەناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. 
بەپێی سەرچاوەكانی موسادیش لەم ماوەیەدا چەندین كەسایەتی باڵای ئیسرائیلی بانگهێشتی سەرانی كوردانی رۆژاڤایان كردووە بۆ هەمان مەبەست، بەڵام پەیوەندییان بە “پەیەدە”وە كە رۆژاڤا بەرێوەدەبات هاوشێوەی پارتی كرێكارانی كوردستان زۆر لاوازە كە ئێستا لە چیا سەرسەختەكانی كوردستان جێگیركراون، ئەگەرچی تا ئێستا ئیسرائیل لە باكوری سوریا هیچ رۆڵێكی سەرەكی نەبووە كە پەیەدە بەرێوەی دەبات، چونكە ئیسرائیل لە روانگەی هەڕەشەكانی ئێرانەوە بۆ سەر خاكەكەی دەڕوانێتە سوریا نەك بە مەبەستی سەرخستنی كوردەكان بەرەو حكومەتێكی خۆجێی یان دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی، ئەو دەڕوانێتە هەموو جووڵەكانی ناو سوریا بەو رەهەندەی هەڵوێستیان بەرامبەر بە ئێران چۆنە.. هەڵوێستی “پەیەدە” بەرانبەر بە ئێران هەرگیز جێگیر نەبووە، وەك بینیمان ئەمریكا پەیەدەی وەك بەربەستێك بۆ راگرتنی هەژموونی ئێران لەناوچەكە بەكارهێنا، هاوكات پارتی كرێكارانی كوردستان بۆ روبەروبوونەوەی توركیا پەیوەندی بە ئێرانەوە بەردەوامە.

‌ 443 جار بینراوه‌
10/08/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved