وتار
توركیا لە دەوڵەتێكی نمونەییەوە بەرەو پیاوە نەخۆشەكە

هەژار سەلمان



یۆشیكا فیچەر وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەڵمانیا لە راپۆرتێكی دیبلۆماسی سەبارەت بە توركیا دەڵێت: بەهۆی حوكمی ئێستای رەجەب تەیب ئەردۆغانەوە هەرگیز بۆ ئەندامێتی یەكێتی ئەوروپا ناشێت، بەڵام دەكرێت هاوكاری توركیا بین و لە قەیرانەكان رزگاری بكەین چونكە ئاسایشی ئەوروپا بەندە بە ئاسایشی توركیاوە. 
فیشەر لە وتارێكدا ئاشكرایكرد ئەردۆغان هەلی زێرینی پێشكەشكردنی نمونەی ئیسلامی دیموكراسیزمی سەركەوتووی سەبارەت بە توركیاو جیهانی ئیسلامیش لەدەستدا، فیچەر باسی واقعی ساڵانی پێشووی توركیاشی كرد كە لەگەڵ هاتنی بۆ سەر كورسی سەرۆكایەتی گۆڕانكاری زۆرو گەشەی ئابووری خێرای لە وڵاتەكەدا ئەنجامداو بە هۆیەوە لە ئەندامێتی بازاڕی ئەوروپا نزیك بووەوە، هاوكات بەر لە رووداوەكانی بەهاری عەرەبی ساڵی 2011 توركیا بەهۆی هەڵبژاردنی ئازادو حوكمی یاساو بازاڕی گەورەی ئابووریەوە نمونەی دیموكراسیزمی ئیسلامی و جێی ستایشی زۆربەی وڵاتانی جیهان بوو، بەڵام دوای تێپەڕبوونی حەوت ساڵ بەسەر رووداوەكانی بەهاری عەرەبی كە دەرهاویشتەكانی بە زۆری بەر ناوچەی عەرەبی باكوری ئەفریقیا كەوت، توركیا كە دەبوو نمونەیەكی باشتری سەدەی بیست و یەكەم بێت كەچی لە ناوەندی نێودەوڵەتی دیسانەوە نازناوی پیاوەنەخۆشەكەی هەڵگرتەوە، كە دەبوو بەهۆی پێگەی جوگرافی و ستراتیژیەوە بەرەو دوارۆژێكی باشتر و رۆشنتر هەنگاوی بنایە، بەڵام ئەو ئێستا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی بیستەم و لەژێر ئاڵای نەتەوەیی و سیاسەتی ئایینیدا روودەكاتە ناو قەیرانی سیاسی بنبەست و لەژێر دروشمی نەتەوەیی رەگەزپەرستانەو رووكردنە رۆژهەڵات، لەجیاتی ئەوەی سیاسەتەكانی رۆژاوا لە خۆبگرێت بە پێچەوانەوە دەسوەردەداتە قەیرانە لە بن نەهاتووەكانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست، جگە لەوەش ئەردۆغان پیاوێكی دوورووی ناجێگیرەو تا ئێستا خۆی یەكلایی نەكردۆتەوە ئایا سەر بە رۆژهەڵاتە یان رۆژاوا، بەمەش زیاتر سەقامگیریی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی شێواندووە، هاوكات توركیا ئێستا لە دۆخی جەنگ و ململانێی ئیتنییە لەناوخۆدا بە تایبەتی لەگەڵ لایەنە كوردییەكان كە ناكرێت ئەم گرقتانە لەرێگەی ئۆپەراسیۆنی سەربازییەوە چارەسەربكرێت، هەر بەم هۆیانەشەوە توركیا ئێستا بەشێكە لە قەیرانەكان كە دەبوو بەشێك بێت لە چارەسەرییەكان.
ساڵی 2015 باشوری رۆژهەڵاتی توركیا بەهۆی شكستەكانەوە لە ئاگربەست لە نێوان توركیاو پارتی كرێكارانی كوردستان دووچاری توندوتیژی بوەوە، دواتر توركیا هێزی سەربازی لە دژی یەكینەكانی پاراستنی گەلی كورد لە سوریا بەكارهێناو ئاڵای توركیا لەسەر شارە كوردیەكانی باكووری سوریا هەڵكردووە، جگە لەوەش لە باكووری عێراق چەندین ئاڵای توركی بەسەر سەربازگەكانەوە دەبینرێت كە ئەمە خۆی لە خۆیدا داگیركارییەو لە پرۆتۆكۆلە نێودەوڵەتییەكان مایەی قبووڵ نییە، ئەمەش بۆتە هۆی تەشەنەكردنی دوژمنایەتی لەنێوان كورد و توركەكانی ناوچەكە بە گشتی و خودی توركیا بە تایبەت. 
مەرامەكانی ئەردۆغان زۆر لە خەونەكانی مستەفا كەمال ئەتاتۆركی دامەزرێنەری توركیای نوێوە دوورە، ئەو دەیویست توركیا بكاتە وڵاتێكی نوێی سیكولارو سەر بە رۆژاوا نەك ناوچەی رۆژهەڵاتی ئیسلامی هەر بۆیە حكومەتێكی هەجینی دەسەڵاتداری دامەزراند كە ئیدارەیەكی سەربازی و دیموكراسیزمێكی فرە حیزبی بەمەرجی خزمەت بە توركیا فەراهەمكردبوو، وێرای كەموكوڕییەكانی مایەی دڵخۆشی بوو بەوەی بەپێی دەرفەت و هەنگاو بەهەنگاو بەرەو چارەسەرییەكان دەچێت. 
توركیا ساڵی 1952 چووە ریزی پەیمانی ناتۆو بوو بە یەكێك لە هاوپەمانانی رۆژاوا كە بەهۆی پێگەی ستراتیژییەوە چەندین دەیە وەك و هێزێكی دیار هاوكێشەكانی بردەوە، بەڵام ئەو دەمەش توركیا ناجێگیربوو لە نێوان دیموكراسیزم و حوكمی سەربازی و بەو هۆیەشەوە لەمپەڕی گەورەی پێشكەوتنەكانی لەبەردەم خۆی دروستكردبوو.
چوونە ناو یەكێتی ئەوروپا تاكە ئاواتی لایەنگرانی دیموكراسەكانی توركیابوو، بەوەی ئەم ئاراستەیە قەیرانەكان چارەسەردەكات و دەسەڵاتەكان لێك جیادەكاتەوەو ئیدارەدانی وڵات بە شێوەی شەفافانە بەرێوەدەچێت. 
ساڵی 1995 توركیا چووە ریزی یەكێتی گومركی لەگەڵ یەكێتی ئەوروپاو ساڵی 2002 كە حزبی دادو گەشەپێدان گەیشتە دەسەڵات وەك ئەوە وابوو كە وڵاتەكە لەسەر زەوی رووی لە ئەوروپا كردووە، حكومەتەكەی ئەردۆغان بە شەراكەت لەگەڵ فەتحوڵا گویلەن پیاوی ئایینی ئیسلامی چاكسازی بەرفراوانی دامودەزگایی و ئابووری و دادوانی كرد؛ یەكێك لەوانە نەهێشتنی سزای لەسێدارەدان بوو كە مەرجی سەرەكی گەیشتنە بە ئەندامێتی لە یەكێتی ئەوروپا، هەر كە ئەردۆغان گەیشتە دەسەڵات پێشكەوتنی خێرای لە توركیا كردو لە بەرامبەردا بە هەمانشێوە بووە هۆی داڕمانی خێرای توركیا لە هەموو روویەكەوە، لە كاتێكدا ئەردۆغان دەیتوانی شوێن پێی ئەتاتۆرك بگرێتە بەرو توركیا بە ئەوروپاوە بلكێنێت و ببێتە بەشێكی دانەبراو لە سیستمی حوكمڕانی ئەو كیشوەرە بەڵام پێچەوانەكەی هەڵبژاردو دەرەنجام شكستێكی گەورەی بۆ خۆی و دوارۆژی توركیا هێنا. 
توركیا ئێستا بە هۆی سیاسەتە هەڵەكانی ئەردۆغانەوە گرفتی سیاسی و قەیرانی دارایی و ئابووری رووی تێكردووەو ئەگەری هەیە تووشی نابووتی دارایی زۆر گەورە بێت، دواتر دوای سەپاندنی سزای ئابوری لە لایەن و یلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە بە هۆی كێشمەكێشی ئازادنەكردنی ئەندرۆ برۆنسۆنی قەشەی ئەمریكی دەسبەسەر لە توركیا كە ماوەی دوو ساڵە چارەنووسی دیار نییە تووشی قەیرانی دارایی گەورە بۆتەوە.
هۆكارەكانی شكستخواردنی سیاسەتی ئەردۆغان دەگەڕێتەوە هۆی ئەوەی متمانەی زۆری بەخۆی دروستكرد بە تایبەت دوای ئەوەی ساڵی 2008 وڵاتەكەی لە قەیرانی دارایی دەرچوو ئینجا بەرەو گەشەی ئابووری و شارستانی هەنگاوی نا، هاوكات هۆكارێكی تری شكستەكە ئەگەری تووڕەبوونی خودی ئەردۆغانە لە رۆژاوا چونكە بۆ گەیشتن بە ئەندامێتی لە یەكێتی ئەوروپا لەمپەری زۆریان بۆ دروستكردووە. جگە لەوەش بەهۆی سەركوتكردنی ئازادیخوازانی توركیا لەدوای كودەتا سەربازییە نوشوستخواردووەكەی ساڵی 2016 كە دەستی یەكەمی خۆی تێدابوو تەواوی متمانەی ئەوروپای لەدەستداوە. 
بەڵام وێرای ئەم هەمووەش جەخت لە پێگەی ستراتیژی توركیا دەكرێت سەبارەت بە ئەوروپا و هێشتا جێی بایەخ و پێویستی گەورەی ناوچەكەیە، بەڵام ئەوروپاو رۆژاوا پێویستی بە توركیایەكی سەقامگیری سیاسییە نەك پیاوە نەخۆشەكەی سەرەتای سەدەی بیستەم، جگە لەوەش وێرای ئاراستە سۆزییەكان بۆ ئەردۆغان لە نێوان رق و خۆشەویستی و لایەنگرو نارازی.. راستیی ئەوەیە ئاسایشی ئەوروپاو ناوچەكە بەندە بە ئاسایشی توركیاوە كە بە ملیۆنان ئاوارەو هەڵاتووانی جەنگەكانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراستی لەم ساڵانەی دواییدا گەیاندە ناوچە ئارامەكانی ئەوروپا. 
بۆیە دەبێت حوكمی ئەردۆغان لە توركیا كۆتایی پێ بێت چونكە كاندیدێكی نەخوازراوە لە یەكێتی ئەوروپاو دەبێت كار بۆ سەقامگیری توركیا بكرێت و سیستمی دیموكراسی بۆ بگێردرێتەوەوە قەیرانە ناوخۆكانی كۆتایی پێ بێت و بە براگماتی و پشوودرێژی مامەڵە لەگەڵ داهاتووی ئەو وڵاتە بكرێت.





‌ 229 جار بینراوه‌
22/09/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved