وتار
گۆڕانی كەشوهەوا و دەرئەنجامەكانی

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا


 بواری زانستی ژینگە، بوارێكی چڕ و تێكەڵە لە كۆمەڵێ زانستی سەرەكی، لەوانە زانستی بایۆلۆجی و جیۆلۆجی و كیمیاگەری و فیزیك و دەرووناسی و جوگرافیا و تەندروستی و كەلەپور و ئابووری و مافی مرۆڤ و چەند لایەنێكی دیكەش كە كەم و زۆر لەگەڵ تایبەتمەندێتی ئەم بوارەدا تێهەڵكێش دەبن و لێپرسراوێتی هاوسەنگكردن و پاراستنی سروشت و سامانەكەی و هەموو زیندەوەر و روەكی دەكەوێتەسەر، بواری ژینگە بوارێكە لە پێناو دابینكردنی ژینگەیەكی تەندروست و مافی مرۆڤ و یەكسانی و پەیڕەوكردنی دادپەروەریدا كارو توێژینەوە دەكات و دەرئەنجامەكانی دەبنە بنەمای سیاسەتێكی سەوزو لە خزمەتی مرۆڤایەتی و پاراستنی سروشتدا دەبێت، چ بۆ ئێستا و چ بۆ نەوەی داهاتوو.
لە ئێستادا گەرمبوونەوەی گۆی زەوی، توانەوەی بەستەڵەكەكان، بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاو ئۆقیانوسەكان، سوتانی دارستان و لافاو و بارانی بەخوڕی لەناكاو و لەناوچوونی فرە زیندەوەر و هەموو ئەو دیاردە نائاساییانەی تێكڕای جیهانی گرتووەتەوە، نیشانەی ناهاوسەنگی سروشت و كاردانەوە نەرێنیەكەتی لەسەر بوونەوەر و ئابووری و سەراپا مرۆڤایەتی و دامەزراوە جیاوازەكانی سەر گۆی زەوی، كە دەسەڵاتی مرۆڤو چالاكیە پیشەسازی و ئابووریەكانی، هۆكاری سەرەكی دەركەوتنی ئەم دیاردەیەن، ئەمەش راستیەكە رێژەی97% ی شارەزایانی بواری ژینگە و كەشوهەوا وەكو دەرئەنجامی توێژینەوەكانیان دەیسەلمێنن و لە زۆربەی ئەو لێكۆڵینەوە و توێژینەوانەشدا جەخت كراوەتە سەر ئەوەی دوای شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی گەشەی ئابووری و پێشكەوتنی تەكنەلۆژی و داهێنانی ماشێنە جۆراوجۆرەكانی بەرهەمهێنان لە وڵاتە پیشەسازیەكاندا، گۆڕانی كەشوهەوا و ماكەكانی چووە كایەیەكی هەستپێكراو و شارەزا و پسپۆرانی بواری ژینگە و كەشوهەوا لەسەر بنەمای زانستی كارەكانیان و پێوانی رێژەی گازە زیانبەخشەكان و بەرزبوونەوەی گلۆبالی پلەی گەرمای سەر گۆی زەوی لە ماوەی سەدوپەنجا ساڵی رابردوودا، كەوتنە خستەئارای ئەو كێشە ژینگەییانەی كە لە ئێستادا هەیە و لە داهاتوودا ترسناكتر دەردەكەون و زاڵبوون بەسەریدا سەختتر دەبێ.
كێشەی گۆڕانی كەشوهەوا، دەرئەنجامی كێشەی بەكارهێنانی وزەی فۆسیلە، واتە وزەی كلاسیكی وەكو نەوت و غازی سروشتی و خەڵوزی بەرد بۆ بەدەستهێنانی وزەی كارەبا و بەرهەمێنانی كاڵا و كەلوپەل و سەرجەم بەرهەمە پیشەسازیەكان، یا ئەتوانین بڵێین یەكێكە لە دەرئەنجامەكانی بەكارهێنانی وزەی كلاسیك ( نەوت و غازی سروشتی و خەڵوزی بەرد ).
لەپاش سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەسازی، بۆ یەكەم جار ( گروپی یانەی روما ) كە گروپێكی داكۆكیكاری ژینگە بوون، كە داوای كرد سنوورێك بۆ بەرهەمهێنان دابنرێ و گرنگترین و هەستیارترین كارنامەی بەرەوڕووی سەرمایەدار و ئابووری و ئابووریناسەكان كردەوە، كاتێ وتی : 
“دەبێ بڕی بەكاربردنی سامانی سروشتی و داهاتە سروشتیەكانی ژێر زەوی و سەر زەوی رەچاو بكرێ و بەو شێوەیە تاڵان نەكرێ و دەبێ خاوەن فابریك و بەرهەمهێنەرەكان ئاستی بەرهەمهێنانی خۆیان ئەوەندە واڵا نەكەنەوە كە زیانی بۆ سروشت و ژینگە هەبێ لە لایەكەوە و لە لایەكیترەوە رەچاوی پشكی نەوەی داهاتوو بكرێ لەو سامان و داهاتە سروشتیەی كە هەیە”.
 یەكێك لە كاریگەری ئابووری رەها یا ئابووری كلاسیك ئەوەیە كە بەرهەمهێنانی سنووری نیە و تەنها رێژەی قازانج دەبێتە مەبەست و دەسكەوت، ئەگەر نا بیركردنەوە لە سروشت و ژینگە قەد نابنە بابەتی هەڵوێستە لەسەر كردن 
ئەم بۆچونەی گروپی یانەی رۆما لە ساڵی 1972دا، زەنگێكی هۆشداری زۆر گرنگ بوو، كە تیایدا جەختی لەسەر رەچاوكردنی بەكاربردنی بڕی سامانی سروشتی كرد، چ لەبەر زیانەكانی بۆ ژینگە و چ لەبەر تاڵان نەكردن و بێبەش نەكردنی نەوەی داهاتوو لەو سامانە سروشتیەی وەكو نەوت و غاز و خەڵوز و میتاڵ و كانزا و هاوشێوەكانی، چونكە سامانی سروشتی سامانێكی یەك بارەیە، واتە دروست نابێتەوە، یا لە ماوەی ژیانی مرۆڤایەتیدا دوبارە دروست نابێتەوە، لەلایەكیترەوە هۆشداریەك بوو بۆ كەمكردنەوەی بڕی دەردانی گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن كە زیاتر بەهۆی سوتانی وزەی تەقلیدیەوە دروست دەبێت و كاریگەری سەرەكی هەیە و هۆكاری سەرەكی قەتیسبوونی گەرمی تیشكی خۆرە لەسەر گۆی زەوی و ئەتمۆسفێرەكەی بە تایبەتی لە ساڵی 1850 وە و لەو كاتەوەی كە كاری كارگە و كارخانە و فابریكە قەبەكان بە پشتیوانی ماشینە سەرەتاییەكان و پاشتر بە پشتیوانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاوە، تەنها بەرهەمهێنان بووە ئامانج و دەسكەوتی سەرەكیان و بیركردنەوە لە پاراستنی ژینگە و پاشەكەوتكردنی داهاتی سروشتی دوور بوو لە رەوتی كاركردنیان.
لەسەر ئاستی جیهان و نێودەوڵەتیدا لە ساڵی 1995و، بەردەوام ساڵانە كۆنفڕانسی نیودەوڵەتی پاراستنی كەشوهەوا دەبەسترێت، یەكەم كۆنفڕانس لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا بوو، لە پایزی ئەمساڵیش بیست و چوارەمین كۆنفڕانسی كەشوهەوا لە شاری كاتۆڤیچ لە پۆڵۆنیا دەكرێت، لەو كۆنفڕانسانەدا و بە هۆی جیاوازی بیروڕاو نەبوونی ئەگەرێكی بەهێز كە ئابووریناسە كلاسیكیەكان ناتوانن دەستبەرداری بەشێكی قازانج و داهاتەكانیان بن و ناتوانن سنوورێك بۆ بەرهەمەكانین دیاری بكەن و ناتوانن دەستبەرداری وزەی كلاسیك ببن، هێشتا لە هیچ كۆنفڕانسێكی نەتەوە یەكگرتووەكاندا نەتوانراوە دەرئەنجامێكی ئەرێنی وای هەبێت، كە بە سودی ژینگە و كەشوهەوا و مرۆڤایەتی بشكێتەوە، لە كۆنفڕانسی ساڵی 2015دا و لە پاریسی پایتەختی فەڕەنسادا، كاتێ 196 دەوڵەت، بۆ نەهێشتن و رێگرتن لە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی ئەتمۆسفێر لە دوو پلەی سەدی زیاتر، كۆبوونەوە، زۆربەی وڵاتە بەشداربووەكان، بە تایبەت وڵاتە پیشەسازیەكان ئەم رێكەوتنەیان پەسەند كرد، لەوانە ئەمریكا، بەڵام پاش سەركەوتنی ترامپ و وەرگرتنی سەرۆكایەتی ئەمریكا لە لایەن كۆماریەكانەوە، لە رۆژی یەكی یونی ساڵی 2017دا، ترامپ ئەو رێكەوتنەی رەتكردەوە و وابەستەنەبوونی ئەمریكای بە بەندەكانی ئەو رێكەوتنە خستەڕوو، ئەمەش هۆكارێكی گرنگ بوو بۆ نەهاتنەدی ئەو پێشبینیانەی بۆ پاراستنی ژینگە و مرۆڤایەتی پلان كرابوون.

‌ 74 جار بینراوه‌
29/09/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved