نوێترین
لیژنه‌ هاوبه‌شه‌كانى سلێمانی هه‌شت كافتریا و خواردن و خواردنه‌وه‌ دادخەن   |    ئه‌ندامه‌ بندیواره‌كانی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك ته‌واوی موچه‌و ئیمتیازاته‌كانیان وه‌رده‌گرن   |    به‌شی وێژه‌یی له‌ ئاماده‌ییه‌كانی كه‌ركوك له‌ مه‌ترسیدایه‌   |    هه‌ر به‌ڕێوه‌به‌رێك خانه‌نشین بكرێت پۆسته‌كه‌ی له‌ده‌ست كورد ده‌رده‌چێت   |    به‌رپرسێكی یه‌كێتی : ئاساییكردنه‌وه‌ی دۆخی كه‌ركوك ته‌نها له‌سه‌ر كات ماوه‌   |    پرسی سكاڵا له‌سه‌ر پۆستی قایمقامی داقوق بۆ مانگێك دواده‌خرێت   |    هه‌فته‌ هه‌واڵـی كه‌ركوك   |    له‌م هه‌فته‌یه‌دا بڕیار له‌سه‌ر موچه‌ دزراوه‌كانی مامۆستایانی خورماتوو ده‌درێت   |    دۆزینه‌وه‌ی زیاتر له‌ 200 گۆڕی به‌ كۆمه‌ڵی سه‌رده‌می داعش له‌ عێراق   |    له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگدا عه‌بدولمه‌هدی چوار هه‌زار پۆستی به‌وه‌كاله‌ت یه‌كلایده‌كاته‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
چه‌كی ئه‌تۆمی و شه‌ڕ و شێرپه‌نجه‌

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

 

به‌شی یه‌كه‌م

له‌ رابوردووداو له‌ ئه‌مڕۆدا و بۆ هه‌میشه‌، ئابووری ده‌سه‌ڵاته‌، ئابووری هێزه‌، ئابووری ده‌سه‌ڵاتی سیاسیه‌ و ده‌سه‌ڵاتیش ئاراسته‌ ده‌كات، له‌سه‌ر ئاستی جیهانیشدا جه‌مسه‌ره‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ئابووریه‌یان توانیویانه‌ زانست نه‌ك ته‌نها بۆ خزمه‌تی مرۆڤایه‌تی، به‌ڵكو بۆ سڕینه‌وه‌ی مرۆڤایه‌تیش قۆرخ بكه‌ن. له‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تیشدا پێنج ده‌وڵه‌ت خاوه‌نی پێنج پێگه‌ی هه‌میشه‌یی و سه‌ره‌كین له‌و ئه‌نجومه‌نه‌دا، كه‌ هه‌ر پێنجیان به‌ فه‌ڕمی خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆمین كه‌ بریتین له‌ ئه‌مریكا و روسیا و چین و به‌ڕیتانیا و فه‌ڕه‌نسا.

كاتێ كه‌ زانای ئه‌ڵمانی بواری كیمیا ( ئۆتۆ هان ) له‌ ساڵی 1938 دا، داهێنانه‌كه‌ی خۆی ئاشكرا كرد، به‌وه‌ی كه‌ ئه‌تۆم ده‌توانرێ له‌ت بكرێ و له‌و له‌تكردنه‌ی وزه‌یه‌كه‌ی زۆر به‌ڕه‌ڵڵا ده‌بێ، له‌و كاته‌وه‌ زانست چووه‌ ئاستێكی نوێی ئه‌م چه‌رخه‌وه‌، بگره‌ گرنگترین داهێنانی سه‌رده‌م بوو، كه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی وزه‌ی ئه‌تۆم و له‌ لایه‌كیتره‌وه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی چه‌كی ئه‌تۆمی به‌كارهات، ئه‌م داهێنانه‌ په‌ره‌ی سه‌ند و تا له‌ساڵی ١٩٤٥ دا ئه‌مریكا بۆ خۆڕاده‌ستكردنی ژاپۆن، به‌ چه‌كی ئه‌تۆمی هه‌ردوو شاری هێرۆشیما و ناكازاكی بۆمباباران كرد و قوربانیه‌كی زۆری لێ كه‌وته‌وه‌ و تا ئێستاش ده‌ركه‌وته‌كانی له‌سه‌ر خه‌ڵكی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ماوه‌ و هه‌ر ده‌مێنێ.

فریدێر ڤاگنه‌ر به‌رهه‌مهێنه‌ری فلمی ( تۆزی مردن   ( Deadly Dustه‌ كه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٧ دا له‌ كه‌ناڵه‌كانی تیڤی ئه‌ڵمانیاوه‌ په‌خشكرا، ئه‌م فیلمه‌ كاره‌ساته‌كانی پاش شه‌ڕی كه‌نداو له‌ عێڕاق و شه‌ڕی بۆسنیا و كۆسۆڤۆی له‌ ٩٣ خوله‌كدا كۆكردووه‌ته‌وه‌ و زۆر به‌ وردی باسی كاریگه‌ری  مادده‌ی یوڕانیۆم ده‌كات له‌سه‌ر ته‌ندروستی مرۆڤ، ئه‌و یوڕانیۆمه‌ پیتێنراوه‌ی كه‌ چه‌كی ئه‌تۆمی لێ پێكده‌هێنرێ  و له‌ شه‌ڕی كه‌نداو و ئه‌فغانستان و كۆسۆفۆدا به‌كارهاتووه‌ و  چ هۆكارێكی راسته‌وخۆی تووشبوون به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌یه‌ له‌و وڵاتانه‌دا، هه‌ر له‌و فیلمه‌ دۆكۆمێنتاریه‌دا ده‌بینین چۆن كامێراكه‌یان راسته‌وخۆ ده‌چێته‌ ئه‌و نه‌خۆشخانه‌یه‌ی تایبه‌ت به‌ مناڵانی تووش بوو به‌ شێرپه‌نجه‌یه‌ له‌ به‌سڕا و چۆن له‌گه‌ڵ نه‌خۆشه‌كاندا ده‌دوێ و چۆن ئه‌و مناڵه‌ له‌دایكبووه‌ ناكام و كه‌م ئه‌ندامانه‌ سه‌ردان ده‌كات، ته‌نانه‌ت ده‌چێته‌ سه‌ر گۆڕی ئه‌وانه‌ی به‌و هۆكاره‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌، ئه‌م فیلمه‌ به‌ یه‌كێك له‌ باشترین فیلمه‌ دۆكۆمێنتاریه‌كانی ساڵ تۆماركرا و باس له‌و تاوانه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌كات كه‌ شه‌ڕ له‌ پاش خۆی به‌جێیده‌هێڵێت، شه‌ڕی مۆدێرن به‌ یاوه‌ری یوڕانیۆم.

شه‌ڕ خۆی له‌ خۆیدا دوژمنی مرۆڤ و مرۆڤایه‌تییه‌ به‌ڵام شه‌ڕی مۆدێرنی ئه‌مڕۆ به‌ چه‌كی ئه‌تۆمی شه‌ڕیكی ته‌واونه‌بووی نه‌بینراو و جینۆسایدێكی گشتی و هه‌مه‌چه‌شنه‌ی به‌رده‌وامی نه‌وه‌كانی داهاتووه‌، زیادبوونی رێژه‌ی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ له‌ ته‌واوی ئه‌و ناوچانه‌ی ئه‌م جۆره‌ چه‌كه‌ی تیادا به‌كارهاتووه‌ واته‌ ئه‌و چه‌كانه‌ی له‌ پاشماوه‌كانی وزه‌ی ئه‌تۆمی دروستكراون كه‌ بریتییه‌ له‌ یوڕانیۆمی پیتێنراو (Uran-Munition (Depleted Uranium, DU) ) ، كورتكراوه‌كه‌ی به‌ DU ناوده‌برێت.

ئه‌و چه‌كانه‌ی له‌ ساڵی 1991 و له‌ ساڵی 2003 له‌ عێراقدا به‌كارهاتن ئه‌وانه‌ بوون كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو ئه‌م جۆره‌ یورانیۆمه‌ی DU تیادا به‌كار هاتبوو وله‌كاتی ته‌قینه‌وه‌كانی ناوكی ئه‌و گولله‌و بۆمبانه‌ ئه‌و یوڕانیۆمه‌ ده‌بێته‌ گه‌ردی تۆزی یه‌كجار وورد و له‌گه‌ڵ هه‌ناسه‌داندا ده‌چێته‌ نێو سیه‌كان و خوێن و له‌ رێی خوێنه‌وه‌ به‌ره‌و هه‌موو كۆئه‌ندامه‌كانی دیكه‌ ده‌چێت به‌ره‌و گورچیله‌و مێشك و ناوپه‌نچك و كۆئه‌ندامی هه‌رس و كرۆمۆسۆمه‌كان ده‌شێوێنێ و وه‌كو نه‌خۆشی بۆماوه‌ زیان به‌ نه‌وه‌كانی داهاتووش ده‌گه‌یه‌نێت و مناڵی كه‌مئه‌ندام و شێواو دروست ده‌بن، له‌ سیفاته‌كانی ئه‌م توخمه‌:

یوڕانیۆم توخمێكه‌ له‌ ئاودا ده‌توێته‌وه‌

له‌ رووی سیفاته‌ كیمیاویه‌وه‌ زۆر ژه‌هراوییه‌.

توخمیكی تیشكده‌ره‌وه‌یه‌.

له‌ شه‌ڕی عیرَِاق و كۆسۆڤۆ وئه‌فغانستان و بۆسنیادا هه‌زاره‌ها ته‌ن له‌م چه‌كانه‌ به‌كارهاتوون، له‌ گه‌ڵ ته‌قینه‌وه‌ی ئه‌م چه‌كانه‌دا ئه‌و یوڕانیۆمه‌ له‌ شێوه‌ی تۆز له‌ نێو هه‌وادا بڵاوبووه‌ته‌وه‌ و تێكه‌ڵ به‌ ئاوی خواردنه‌وه‌ و خۆڵ و ژینگه‌ی ئه‌و ناوچانه‌ بووه‌و هه‌ر له‌ رێی هه‌واوه‌ به‌ره‌و ناوچه‌كانی ده‌وروپشت گوێزراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م گه‌ردیله‌ی یۆرانیۆمه‌ ده‌گه‌نه‌ هه‌موو كۆئه‌ندامه‌كانی له‌ش و بۆ نمونه‌:

به‌ هۆی سیفاتی تیشكدانه‌وه‌ی و بڕینی پلاسێنتاو ئاودیوبوونی ئه‌و تیشكانه‌ ده‌گاته‌ خانه‌كانی كۆڕپه‌ڵه‌ی نێو سكی دایك پێش له‌دایكبوون و ده‌بێته‌ هۆی تێكشكانی كرۆمۆسۆمه‌كانی ئه‌و كۆرپه‌یه‌ و پاشان ده‌بێته‌ هۆی له‌دایكبوونی كۆرپه‌یه‌كی ناته‌واو بۆ نمونه‌: كۆرپه‌یه‌ك كیسی ئاوی له‌سه‌ردا بێت یا به‌شێكی مێشكی نه‌بێت، یا به‌بێ چاو له‌دایك ده‌بێت، یا بڕبڕه‌ی پشتی كراوه‌یه‌ و به‌شیكی زۆریشیان پاش له‌دایكبوون تووشی نه‌خۆشی لیۆكیمی ده‌بن (شێرپه‌نجه‌ی خوێن) و ده‌مرن.

له‌ڕێی خوێنه‌وه‌ ده‌گه‌نه‌ مێشك و خانه‌كانی كۆئه‌ندامی  ده‌مار له‌ ناومێشك و تێكدانی كاری ئه‌و كۆئه‌ندامانه‌ بۆ نمونه‌ زۆربه‌ی ئه‌و سه‌ربازانه‌ی له‌و شه‌رانه‌دا به‌شدار بوون تووشی له‌بیرچوونه‌وه‌و خوێنبه‌ربوونی مێشك بوون.

ئه‌و یۆڕانیۆمه‌ ده‌گاته‌ نێو مۆخی ئێسقان و زیان به‌ خڕۆكه‌سوره‌كان ده‌گه‌یه‌نێت و ده‌بێته‌ هۆی تووشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌ی خوێن ( لیۆكیمیا).

له‌پاش ئه‌و دووشه‌ڕه‌ی له‌ عێڕاقدا روویاندا له‌ ساڵی 1991 و 3003 زیادبوونێكی به‌رچاو له‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ سه‌لمێنراوه‌ ، ئێستاش به‌ تایبه‌ت له‌ خوارووی عیڕاق نه‌خۆشخانه‌ی تایبه‌ت به‌و مناڵه‌ ناكامه‌ تازه‌ له‌دایكبووانه‌ كراونه‌ته‌وه‌، كه‌ باوكی زۆربه‌ی ئه‌و مناڵانه‌ له‌و شه‌ڕانه‌دا سه‌رباز بوونه‌و ئه‌و تیشك و ژه‌هره‌ی ئه‌و یوڕانیۆمه‌یان وه‌رگرتووه‌و له‌ڕێی بۆماوه‌وه‌ گوێزراوه‌ته‌وه‌ بۆ مناڵه‌كه‌. به‌ پێی دوا زانیاری له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: تا ساڵی 1990 له‌ به‌سڕه‌ له‌ 12000 مناڵی له‌دایكبوو له‌ ماوه‌ی دوو هه‌فته‌دا، یه‌ك مناڵی ناكام له‌دایك ده‌بوو، ئێستا له‌ هه‌مان ژماره‌دا رۆژانه‌ زیاتر له‌ مناڵێكی ناكام و ناته‌واو له‌دایك ده‌بێت.

له‌ به‌شێكی ئه‌و فیلمه‌ دۆكۆمێنتاریه‌دا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌كارهێنانی ئه‌و چه‌كانه‌ هه‌ر زیان به‌و ناوچانه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ شه‌ڕه‌كه‌ی تیادا روده‌دات به‌ڵكو ئه‌و گه‌ردیله‌ یه‌كجار بچوكانه‌ی ئه‌و یوڕانیۆمه‌ پیتێنراوه‌، به‌ هه‌وادا به‌ره‌و ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ر ده‌ڕوات و ته‌نانه‌ت بوونی گه‌ردیله‌كانی یوڕانیۆم له‌ كوردستانیش له‌ چه‌ند شوێنێك پشكنینی بۆ كراوه‌ سه‌لمێنراوه‌ و بۆ نمونه‌ له‌ كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دانی ئاژه‌ڵدا، بۆیه‌ زیادبوونی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ به‌ به‌ڵگه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی به‌ شه‌ڕ و به‌كارهێنانی چه‌كی ئه‌تۆمییه‌وه‌ هه‌یه‌.

سه‌رچاوه‌كان:

1. Eva-Maria Hobiger, 10 Jahre nach dem Golfkrieg, Irak im Februar 2001

.2. Spiegel ONLINE: Uranmunition – Tödlicher Staub , 13.01.2001   

3.Uranmunition im Irak: Das strahlende Vermächtnis der Alliierten, von Markus           

Becker am 16.12.2003

4. Uranbomben: Die verheimlichte Massenvernichtungswaffe ,von Frieder Wagner

‌ 78 جار بینراوه‌
03/11/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved