نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
وتار
چه‌كی ئه‌تۆمی و شه‌ڕ و شێرپه‌نجه‌ - به‌شی دووه‌م و كۆتایی

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

 له‌ میانه‌ی شه‌ڕی كه‌نداوی ١٩٩١و شه‌ڕی ڕوخانی ڕژێمی به‌عس له‌ ساڵی ٢٠٠٣، ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی به‌ تایبه‌ت به‌ڕیتانیا، بڕی نزیكه‌ی ٣٠٠ ته‌ن چه‌كی ئه‌تۆمی له‌ یوڕانیۆمی پیتێنراویان به‌كارهێناوه‌، هه‌رچه‌نده‌ ڕیكخراوی سه‌وزی جیهانی ئه‌و بڕه‌ چه‌كه‌ به‌كارهاتووه‌ به‌ ٧٠٠- ٨٠٠ ته‌ن ده‌خه‌مڵێنێ.

پاش ته‌واوبوونی شه‌ڕ، نه‌ك هه‌ر له‌ عێراقدا به‌ڵكو وڵاته‌ دراوسێكانیشی له‌ تۆز و خۆڵی ئه‌و مادده‌ ژه‌هراوییه‌ هه‌ڵكێشا، له‌گه‌ڵ ته‌واوبوونی شه‌ڕی كه‌نداو و به‌تایبه‌ت له‌ خوارووی عێراقدا، شه‌ڕێكی كوشنده‌تر ده‌ستی پێكرد، ئه‌ویش شه‌ڕی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌یه‌، له‌سه‌ردانی ڕۆژنامه‌نووسێكی گۆڤاری دێر شپیگل ی ئه‌ڵمانی به‌ناوی كریستیان ڤێرنێر، بۆ ناوچه‌ی پاش شه‌ڕی ٢٠٠٣ و له‌ نێو چه‌ند نه‌خۆشخانه‌یه‌كی به‌سڕه‌ و فه‌لوجه‌ دا و به‌تایبه‌ت نه‌خۆشخانه‌ی له‌دایكبوونی مناڵاندا و له‌ دیداری نه‌خۆش و سه‌ردانی گۆڕستانی نه‌خۆشه‌كانی شێرپه‌نجه‌دا، ڕاپۆڕتێكی به‌رفراوان و دلته‌زێنی ئاماده‌كردبوو و سه‌رنوسه‌ری گۆڤاره‌كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ڕاپۆرته‌كه‌دا و پێش بڵاوكردنه‌وه‌ی ده‌ڵێت:

‘‌ئێمه‌ به‌ حوكمی كاره‌كانمان و په‌یوه‌ندیمان به‌ سه‌راپای ڕووداوه‌كانی جیهانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌رده‌وام وێنه‌ و ڕاپۆرتی دڵته‌زێنی كاره‌سات و شه‌ڕمان بۆ دێت و ده‌بینین ژیان له‌ هه‌ندێ گۆشه‌ی سه‌ر ئه‌م دونیایه‌دا چه‌ند قورس و زه‌حمه‌ت و ناله‌باره‌ ، به‌ڵام خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و ڕاستییانه‌ و وێنه‌ی ئه‌و قوربانییانه‌ی له‌م راپۆرته‌ی له‌سه‌ر باری ته‌ندروستی و درامای ژیانی ئه‌م خه‌ڵكه‌ی عیراق له‌ پاش شه‌ڕ و پاش به‌كارهێنانی چه‌كی ئه‌تۆمی، ئه‌وه‌نده‌ قورسه‌ كه‌ له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی یا بڵاونه‌كردنه‌وه‌ی ئه‌م ڕاپۆرته‌دا، مشتومڕێكی زۆرمان تووشبوو، پێویستیمان به‌كاتی زۆر هه‌بوو بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی ئه‌و بڕیاره‌ی كه‌ ئایا ئه‌م ڕاپۆرته‌ بڵاوبكرێته‌وه‌ یا نا؟ ئایا مرۆڤایه‌تی ڕێگا ده‌دات وێنه‌ی ئه‌م مناڵه‌ تازه‌ له‌دایكبووانه‌ پیشانی جیهان بدرێت و ده‌روونی خوێنه‌ری پێ بشێوێت؟ ئه‌مه‌ش نزیكه‌ی شه‌ش مانگی خایاند، چونكه‌ نه‌مانده‌زانی ئه‌م وێنه‌ نامرۆڤایه‌تی و ئه‌م كاردانه‌وه‌ قێزه‌وه‌نه‌ی شه‌ڕی ئه‌تۆم له‌ عێراقدا، چۆن وه‌كو ڕاپۆرت بخه‌ینه‌ به‌رده‌ست خوێنه‌رانی گۆڤاره‌كه‌مان، نه‌مانده‌زانی ره‌نگدانه‌وه‌ی خوێنه‌ران به‌رامبه‌ر ئه‌م دۆكۆمێنته‌ چۆن ده‌بێت، به‌تایبه‌ت ئه‌و وێنه‌ زیندووانه‌ی كه‌ ئێستای عێراقی ده‌خسته‌ڕوو، وێنه‌ی مناڵی یه‌ك چاو و ده‌موچاوی پۆله‌كی ماسی و پشتی كراوه‌ و یه‌ك ده‌ست و ته‌نانه‌ت زكماكی بێ پێ و سه‌ری شێوا و گه‌لێ جۆری دیكه‌.‌‌

كرستیان ڤێرنێر كه‌ كامێراكه‌ی له‌سه‌ر درامای ئه‌م خه‌ڵكه‌دا ده‌خولایه‌وه‌ و پڕ بووبوون له‌وێنه‌ی مناڵی یه‌ك چاو و پێستی پوله‌كی ماسی و ده‌می له‌ شێوه‌ی ماسی و مناڵی یه‌ك ده‌ست یا پشتی كراوه‌ و گه‌لێ وێنه‌یتر، كه‌ به‌هۆی به‌كارهێنانی یوڕانیۆمه‌وه‌ و به‌كارهێنانی چه‌كی ئه‌تۆمییه‌وه‌ و له‌ ڕیگه‌ی بۆماوه‌وه‌ كه‌ له‌ باوك و دایكه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ مناڵ، دكتور دیوراكوڤیتش، كه‌ خۆی شاره‌زا و پسپۆره‌ له‌ بواری زانستی چه‌كی ئه‌تۆمیدا ده‌ڵێت ‘‌ئه‌و یورانیۆمه‌ی له‌ عێراقدا له‌ شێوه‌ی چه‌كی ئه‌تۆمی به‌كارهات و پاشماوه‌كه‌ی به‌جێما، بێگومان كاردانه‌وه‌ی زۆر خراپی ده‌بێت، و به‌هۆی وردی گه‌ردیله‌كانی ئه‌و تۆزه‌ی له‌ كاتی ته‌قینه‌وه‌ی ئه‌و چه‌كانه‌ و به‌هۆی تێكه‌ڵبوونی له‌گه‌ڵ لمی ئه‌و ناوچانه‌ و هه‌وا و هه‌ڵكردنی بای باشوور به‌ره‌و ناوچه‌ دووره‌كان و به‌ دووری سه‌دان میل ده‌گوازرێته‌وه‌‌‌.

هه‌ڵمژینی ئه‌م مادده‌ ژه‌هراوی و تیشكده‌ره‌، هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌سه‌ر ژیانی ئێستا و داهاتوو و نه‌وه‌ دوای نه‌وه‌ی عێراقدا، ئه‌و خاكه‌ به‌ ئاو و كشتوكاڵ و هه‌وایه‌وه‌ و به‌ ژینگه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ یوڕانیۆم هه‌ڵكێشراوه‌و پیسبووه‌، حكومه‌تی ئێستاش له‌به‌ر ناجێگیری ناوخۆی خۆی هه‌نگاوی پێویستی نه‌بووه‌.

پرۆفیسۆر گیۆنته‌ر كه‌ خۆی به‌ ڕه‌گه‌ز جوله‌كه‌یه‌و له‌ ساڵی ١٩٢٥ له‌ شاری هاله‌ له‌ ئه‌ڵمانیا له‌دایك بووه‌و به‌ ڕێككه‌وت له‌ شه‌ڕێ جیهانی دووه‌مدا نه‌كه‌وتووه‌ته‌ به‌ر لێشاوی نازییه‌كانه‌وه‌، ئه‌م پرۆفیسۆره‌ وه‌كو دكتۆرێكی بواری نه‌خۆشییه‌كانی مناڵ پێش شه‌ڕی كه‌نداو نزیكه‌ی ٤٠ ساڵ له‌ عێراق و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌ستبه‌كار بووه‌، پاش شه‌ڕی ١٩٩١ له‌گه‌ڵ لیژنه‌یه‌كی ته‌ندروستی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ سه‌ردانی نه‌خۆشخانه‌كانی به‌سڕه‌ ده‌كه‌ونه‌ڕێ، دكتۆر گیۆنته‌ر باس له‌و تراژیدیایه‌ی پاش شه‌ڕی عێراق و ناوچه‌كانی دیكه‌ی ده‌كات و ده‌ڵێت‌‌ هاوپه‌یمانه‌كان له‌به‌ر بوونی چه‌كی ئه‌تۆمی و بۆ دۆزینه‌وه‌ی چه‌كی ئه‌تۆمی له‌ عێراق، به‌ چه‌كی ئه‌تۆمی شه‌ڕیان كرد‌‌ ئه‌م پرۆفیسۆره‌ له‌ كۆتایی ساڵی ١٩٩١ یه‌كه‌م ڕاپۆڕتی بۆ ڕاگه‌یاندنی ئه‌ڵمانیا له‌باره‌ی ئه‌و نه‌خۆشانه‌وه‌ نووسی كه‌ سه‌ردانی كردبوون و وتی: به‌كارهێنانی چه‌كی ئه‌تۆمی هۆكاری تووشبوونی ئه‌م خه‌ڵكه‌یه‌ به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌. ئه‌و ده‌ڵێت كاره‌ساته‌كه‌ له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ شه‌ڕ هۆكاری له‌ناوچوون و كوشتنی سه‌رباز و خه‌ڵكی سیڤیل و بێ گوناهه‌ به‌ڵكو له‌وه‌دایه‌ كه‌ پشتاوپشت وه‌كو بۆماوه‌ ده‌مێنێته‌وه‌و مناڵی ناكام و ناته‌واو له‌دایك ده‌بێت، چونكه‌ باوكی هه‌موو مناڵه‌ ناته‌واوه‌كان ئه‌وانه‌ بوون كه‌ له‌ شه‌ڕدا به‌شدار بوون.

له‌و شه‌ڕانه‌دا كه‌ چه‌كی ئه‌تۆمی تیادا به‌كارهات، ته‌نها خه‌ڵكی عێراق قوربانی نه‌بوون، كاتێ كه‌ به‌دواداچوون بۆ سه‌ربازه‌كانی هێزی هاوپه‌یمانیش كرا، له‌وانیش به‌شێكیان به‌ شێرپه‌نجه‌ مردن و به‌شێكیان مناڵی ناته‌واویان لێ كه‌وتووه‌ته‌وه‌، پرۆفیسۆر دكتۆر ئاساف دۆراكۆڤیچ كه‌ هاوڕێیه‌كی دێرینی پرۆفیسۆر گوینته‌ره‌، ماوه‌ی دوانزه‌ ساڵ دكتۆری سه‌ربازه‌ نه‌خۆشه‌كانی ئه‌مریكا بوو له‌ پینتاگۆن و دكتۆری عه‌سكه‌ری تایبه‌تی پینتاگۆن بوو، پاش پشكنینی ٣٠ سه‌ربازی نه‌خۆشی پاش شه‌ڕی كه‌نداو، بۆی ده‌ركه‌وت كه‌ ٢٠ له‌و سه‌ربازانه‌ ڕێژه‌یه‌كی زۆری یوڕانیۆمی به‌كارهێنراوی چه‌كی ئه‌تۆمی، له‌ نێو خوێنیاندا هه‌یه‌ و هه‌ر ئه‌وه‌ش هۆكاری نه‌خۆشییه‌كانیانه‌، بۆیه‌ پێیان ڕاگه‌یاند كه‌ تا ئێره‌ ئیتر كاری ئه‌و ته‌واو بوو و پرۆفیسۆر دۆراۆڤیچ له‌ پینتاگۆن ده‌ركرا. پێنتاگۆن ئێستاش ئه‌و ڕاستییه‌ ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی هه‌بێ له‌ نێوان تووشبوون به‌و نه‌خۆشییه‌ و چه‌كی كیمیاوی.

دیاره‌ سه‌ربازه‌كانی ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌وانیش زیانی به‌كارهێنان و داهێنانی ئه‌و چه‌كه‌یان پێ گه‌یشتووه‌و هه‌ر له‌و فیلمه‌دا باسی ئه‌و خێزانانه‌ ده‌كات كه‌ یا مناڵی كه‌م ئه‌ندامیان هه‌یه‌ و یا دایك و باوكه‌كه‌ به‌ هۆی بوونیان له‌ نێو سوپا و شه‌ڕدا تووشی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ هاتوون.

لێره‌دا ئه‌گه‌ر له‌ ده‌روازه‌یه‌كی دووره‌وه‌ سه‌یری جیهان بكه‌ین ده‌بینین وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌ گه‌وره‌كان ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری چه‌كی قورسی ئه‌تۆمین و ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ كێبڕكێی ناعادیلانه‌ن بۆ چه‌ندینكردنی سه‌رمایه‌كانیان و قۆڕخكردنی ده‌سه‌ڵاتی سیادی جیهان و خه‌رجكردنی عه‌مباری چه‌ك و تاقیكردنه‌وه‌ی جۆراوجۆری لابوره‌كانیان، له‌ ده‌روازه‌یه‌كی تره‌وه‌ ده‌بینین كه‌ ڕژێمی به‌عس به‌و له‌خۆبایی بوونه‌ی كه‌ هه‌یبوو و به‌و هه‌یمه‌نه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سته‌مكاره‌ی كه‌ ئابووری بڕبڕه‌ی پشتی بوو و به‌ نه‌مانی به‌عسیش و پاش ده‌ساڵ زیاتر و له‌ كۆی هه‌موو هاوكێشه‌ و ده‌رئه‌نجامه‌كان ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ دانیشتوانی عێراق به‌بێ چه‌تری به‌عس و به‌ ئاوابوونی ڕژێمه‌كه‌ش و بۆ ماوه‌یه‌كی نادیاریش به‌ ده‌ست تۆزی مردنه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ، به‌ پێی ڕێكخراوی ژینگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی، ئه‌مریكا له‌ ساڵی ٢٠٠٣ دا نزیكه‌ی دوو هه‌زار ته‌ن یورانیۆمی له‌ عێراقدا به‌كارهێناوه‌وله‌ ساڵی ١٩٩١ نزیكه‌ی ٨٠٠ ته‌نی به‌كار هێناوه‌و له‌و كاته‌وه‌ حاڵه‌تی دژواری نه‌خۆشییه‌ ترسناكه‌كان زیاتر سه‌ریهه‌ڵداوه‌ و به‌پێی ڕاپۆڕتێكی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی له‌ عێراق دوای ساڵی ٢٠٠٣ وه‌ زیاتر له‌ سه‌دو چل هه‌زار حاڵه‌تی شێرپه‌نجه‌ ده‌ركه‌وتووه‌و ئه‌گه‌رچی له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ تراژیدیانه‌دا بێ ده‌رمانی و نه‌بوونی خزمه‌تگوزاری و هه‌ژاری و بێ كاریش هه‌موو یارمه‌تیده‌ر و پاڵنه‌ری زیاترن بۆ به‌ره‌و ناهه‌مواری ناله‌باری بارودۆخه‌كه‌.

ده‌بێت ئه‌وه‌ش بوترێت كه‌ ژینگه‌ سنوری نییه‌ و سنور داینابڕێ، بۆیه‌ پیسبوونی ژینگه‌ی كوردستانیش به‌و هه‌واو گه‌ردیله‌ یۆڕانیۆمه‌یه‌ كه‌ له‌و شه‌ڕانه‌دا به‌كارهاتن، ژماره‌ی تووشبوان هه‌ر له‌ زیادبوونه‌ و پیشه‌سازی ئه‌تۆمیش هه‌ر له‌ بره‌ودایه‌، ئه‌وه‌ی له‌ كوردستانیشدا ده‌توانرێت بكرێت به‌ پشتیوانی ئارامی و تا ڕاده‌یه‌ك بوونی ئاسایش ته‌نها هه‌ڵمه‌تی خۆ پشكنین و بوونی سه‌نته‌ری باشی چاره‌سه‌ر و پشتگوێ نه‌خستنی هه‌ر نیشانه‌یه‌ك كه‌ نائاسایی و ناته‌ندروست بێت، زۆر جار ده‌ستنیشانكردنی خێراو گه‌رماوگه‌رم چاره‌سه‌ری نزیك و دڵنیایی به‌دوادا دێت، بوونی دكتۆری تایبه‌تمه‌ند و بوونی داموده‌زگای پزیشكی پێشكه‌وتوو و بوونی هۆشیاری زیاتر هه‌رده‌م له‌ خزمه‌تی مرۆڤایه‌تییه‌، به‌داخه‌وه‌ ئێستا ئه‌م ده‌ركه‌وته‌یه‌ به‌ گشتی له‌ عێراقدا جێگه‌ی پرسیاره‌ بۆ ناوه‌نده‌ ته‌ندروستی و ژینگه‌ییه‌ جیهانییه‌كانیش وه‌ نه‌ك هه‌ر له‌ عێراقیش ئێستا سه‌نته‌ره‌كانی دژی چه‌كی ئه‌تۆمی توێژینه‌وه‌ له‌ نه‌خۆشه‌كانی پاش شه‌ڕی كه‌نداو و بۆسنییه‌ و كۆسۆڤۆ و ئه‌فگانستانیش ده‌كه‌ن ده‌یانه‌وێ فشاری سه‌ر وڵاته‌ زلهێزه‌كان زیاتر بكه‌ن بۆ به‌رهه‌منه‌هێنانی ئه‌م چه‌كی جینۆسایده‌. له‌ ڕۆژنامه‌ی سوید دۆیجه‌ تسایتۆنگی ئه‌ڵمانی ژماره‌٢١ له‌ فێبروه‌ری ٢٠١٢ به‌ مانشێتێكی گه‌وره‌ نوسراوه‌: له‌ عێراقدا دوای شه‌ڕ، شێرپه‌نجه‌ میوانه‌!!

‌ 751 جار بینراوه‌
10/11/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved