وتار
وڵاته‌ بوژاوه‌كان و رۆلی وزه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی نادیموكراتی و لێكچووه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستاندا 2- 3

 د.مەدیحە سۆفی / ئەڵمانیا

ئه‌گه‌ری بوونی نزیكه‌ی هه‌شت ملیار كه‌س له‌سه‌ر پشتی گۆی زه‌وی له‌ ساڵی ٢٠٣٠ دا، به‌ پێی پێشبینی شاره‌زاكان، هۆكاری ئاشكرای پێداویستی و به‌كارهێنانی وزه‌یه‌كی زیاتره‌ له‌ جیهاندا له‌ چاو ئێستادا، پێشبینی ئه‌مه‌ش زیاتر له‌ وڵاته‌ بووژاوه‌كاندا ( الدول النامیه‌ ) هه‌ست پێده‌كرێت، رێژه‌ی پێداویستی وزه‌ی ته‌قلیدی به‌تایبه‌ت ( غاز و نه‌وت ) له‌ كۆتایی نیوه‌ی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ له‌ چاو ئێستادا ٥٠% زیاتر ده‌بێ، و هه‌ر به‌ پێی توێژینه‌وه‌ و پێشبینی شاره‌زایان یه‌ك له‌سه‌ر سێی ٣/١ ی ئه‌و پێداویستیه‌ بۆ وزه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌ تایبه‌ت له‌ وزه‌ی عیڕاق و ئێران دابین ده‌كرێت، ئه‌م دابینكردنه‌ بێ گومان ستراتیژ و پلان و بۆچوون و ئه‌گه‌ری زۆری رایه‌ڵ به‌ یه‌كتر كردووه‌، وڵاته‌ سه‌رمایه‌داره‌كان، یا ئه‌وانه‌ی ئێستا له‌ ریزبه‌ندی سه‌ره‌وه‌ن، جیگۆڕكێ ده‌كه‌ن و ئێستا ئه‌مریكا له‌وپه‌ڕی دڵه‌ڕاوكێ و نائارامیدایه‌ به‌هۆی گه‌شه‌ی خێرای وڵاتی چینه‌وه‌، ، بۆیه‌ شه‌ڕی ئه‌مڕۆ ترسی وڵاته‌ سه‌رمایه‌داره‌كانه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندن و گه‌شه‌سه‌ندنی وڵاته‌ بووژاوه‌كان، به‌تایبه‌ت چین و هیندستان.

بۆ دڵنیابوونی په‌ڕینه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ره‌و به‌كاربردنی له‌ وڵاتانی رۆژئاوا و باشوری رۆژهه‌ڵاتی ئاسیا، ئه‌و ناوچه‌یه‌ پێویستی به‌ گۆڕانی جیۆپۆلیتیكی هه‌یه‌، چ به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی هه‌یمه‌نه‌ی روسیا و چ به‌ رێخۆشكردنی ترانزێت و په‌ڕینه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌، چ به‌ له‌سه‌رخۆ كپكرنی رۆڵی شوێنی ستراتیژی توركیا بۆ رۆژئاوا و بنیاتنانی ئه‌ڵته‌رناتیڤێك ( كه‌ ئه‌گه‌ری زۆره‌ رۆژئاوای كوردستان بێت )، چ به‌ كۆنتڕۆڵكردنی ته‌نگه‌ی ده‌ریاكان به‌تایبه‌تی ( ته‌نگه‌ی هورمز و مه‌له‌كه‌ )، بۆیه‌ له‌ داهاتوودا شه‌ڕ ده‌بێته‌ شه‌ڕی ئابووری یا باشتر بڵێین شه‌ڕی سامانی سروشتی، ( ئه‌گه‌ر چی بۆ ئێستا و زیاتر له‌ حه‌وت ساڵه‌ شه‌ڕی بازاڕی غازی قه‌ته‌ر و ئێران سوریای گرتووه‌ته‌وه‌)

 زۆر جار ته‌نها وزه‌ وه‌كو چه‌قی ناكۆكیه‌كان ده‌بینرێ، بێ ئه‌وه‌ی ئاوڕ له‌ شه‌ڕی ئاو بده‌ینه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا كه‌ كه‌مترین رێژه‌ی ئاوی شیرینی تیادایه‌، و قۆرخكردنی ئاویش به‌مانای ده‌سه‌ڵات دێت، هه‌روه‌كو ئه‌و سیاسه‌تی ئاوه‌ی توركیا په‌یڕه‌وی ده‌كات، به‌ گلدانه‌وه‌ی ئاوی روباری دیجله‌ و فورات و دروستكردنی ٢٢ به‌نداو و ١٩ پرۆژه‌ی به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی كاره‌با، توركیا ده‌یویست به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئاو هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی خۆی له‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا زاڵ بكات، به‌ڵام ئێستا غازی سروشتی هه‌ژموونی خۆی زاڵ كرد و  هه‌ردوو جه‌مسه‌ری سه‌رقاڵ كردووه‌ و خه‌ڵكی سوریاشی كردووه‌ته‌ خۆڵه‌مێشی ئه‌و شه‌ڕی سامانی سروشتیه‌.

 وڵاته‌ بووژاوه‌كان رۆڵی گرنگ ده‌بینن چ له‌ جێگۆڕكێی ریزبه‌ندی وڵاتانی جیهان و چ له‌ بڕیاره‌ سیاسیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، وڵاته‌ بووژاوه‌كان به‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێن كه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ن ژماره‌ی دانیشتوانیان زۆره‌ و گه‌شه‌ی ناوخۆیان زیندووه‌ و هیچ شه‌ڕی ره‌گه‌زپه‌رستی یا ناوخۆیی تیادا نیه‌ و ئاسایشی پارێزراوه‌ بۆ نمونه‌ به‌ڕازیل و هیندستان و روسیا و چین و خوارووی ئه‌فریقا و ئیندۆنیزیا، ئه‌م وڵاتانه‌ رێژه‌ی گه‌شه‌ی ئابووریان له‌ چاو وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان زۆر زیاتره‌ و گه‌شه‌ی سامانی مرۆییان جگه‌ له‌ روسیا، به‌رزه‌، به‌وه‌ی رێژه‌ی ده‌ستی كاری گه‌نجی زۆره‌.

گه‌شه‌ی به‌رده‌وامی ئه‌م وڵاته‌ بووژاوه‌ تازانه‌، له‌وانه‌یه‌ لیستی ئێستای ریزبه‌ندی وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌ زلهێزه‌كان له‌ق بكات بۆ نمونه‌ له‌ بانكی نێوده‌وڵه‌تی، وزه‌ بڕبڕه‌ی پشتی رێژه‌ی گه‌شه‌ی زۆر و به‌رده‌وامی  ئه‌م وڵاتانه‌یه‌، بۆیه‌ شاره‌زایان دڵنیان له‌ زیادبوونی پێداویستی جیهان بۆ وزه‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی به‌كارهێنانی له‌ داهاتوودا، واته‌ هه‌رچه‌نده‌ وزه‌ی دوباره‌ به‌رهه‌مبهێنرێت ناتوانێ ببێته‌ سوته‌مه‌نی بۆ ئه‌و گه‌شه‌ قه‌به‌یه‌ی له‌و وڵاتانه‌دا په‌ره‌ده‌سێنێ.

لێره‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ ئه‌و توینوو بوونه‌ی وڵاته‌ بووژاوه‌كان بۆ وزه‌ و سامانی سروشتی، و ترسی وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان بۆ له‌ده‌ستدانی هه‌یمنه‌ و ده‌سه‌ڵاتیان له‌ جیهاندا، به‌مانای سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی ئابووریه‌ له‌ سه‌ر بڕیاره‌ سیاسیه‌كان، مانای بوونی شه‌ڕه‌ له‌سه‌ر سامانی سروشتی و مانای بوونی رۆڵی وزه‌ و زیادبوونی رۆڵی وزه‌یه‌ له‌ ئاستی دابینكردنی ده‌سه‌ڵاتدا به‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردنی تاكڕه‌وی جیهاندا، هه‌ر كاتێ ده‌سه‌ڵاتی ئابووری باڵاده‌ست بوو، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی باڵاده‌ست ده‌بێ، ئه‌مه‌ش مانای په‌یڕه‌ونه‌كردنی دیموكراتی و گه‌شه‌ی نادادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ له‌ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌دا.

وڵاته‌ بووژاوه‌كان، له‌به‌ر به‌رزی ئاستی به‌رهه‌مهێنان و ئاڵوگۆڕ و په‌ره‌ و گه‌شه‌ی ئابووری و بازرگانی ده‌ره‌وه‌یان، داواكاری ئه‌وه‌ن كه‌ گلۆبال له‌ بانكی نێونه‌ته‌وه‌یی و صندوقی دراوی نێونه‌ته‌وه‌ییدا، له‌ دابه‌شكردنی به‌ش و رێژه‌ی ده‌نگدانا، به‌ به‌رنامه‌كانیاندا بچنه‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ دایبڕێژنه‌وه‌، به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان ئێستا له‌چاو جاران باڵاده‌ست و خاوه‌ن هێزی ئابووری زۆرترن

بوونی ئاسایش مه‌رجی سه‌ره‌كی پیشه‌سازی و وه‌به‌رهه‌مهێنان و ده‌رهێنانی وزه‌یه‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمپانیا گه‌وره‌كانی ده‌رهێنانی نه‌وت، له‌ شوێنێكدا كار ناكه‌ن كه‌ ئاسایشی تێدا جێگیر نه‌بێ و ئارامی باڵی نه‌كێشابێته‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌، نمونه‌ی ئه‌و شوێنانه‌ زۆرن كه‌ كۆمپانیاكان هه‌ر به‌و هۆكاره‌وه‌، ده‌ستیان له‌ كار كێشاوه‌ته‌وه‌ و كۆمپانیاكه‌یان گوێزاوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام بۆچی نائارامی و ناڕه‌زایی ئه‌و ناوچه‌ و چاڵه‌ نه‌وت و غازانه‌ ده‌گرێته‌وه‌؟

ئه‌و وڵاته‌ بوژاوانه‌ی خاوه‌نی بڕی زۆری داهاتی وزه‌ن وه‌كو روسیا و چین و فه‌نزویللا و ئه‌و وڵاتانه‌ی وا به‌ره‌و بوونه‌ وڵاتی بوژاوه‌ ده‌چن وه‌كو نیجیریا و كۆنگۆ و یا ئه‌و وڵاتانه‌ی هیچ نه‌بێ خاوه‌نی بڕێكی باشی وزه‌ن وه‌كو كازاخستان و توركمینستان و جه‌زائیر، هه‌موو ئه‌م وڵاتانه‌ خاوه‌نی سیاسه‌تێكی ئه‌وتۆریتێت و زۆرداری و نادیموكراتین، دانیشتوانیان زۆربه‌ی له‌ژێر هێڵی هه‌ژاریه‌وه‌ن، چینی ده‌سه‌ڵات سامانی وڵات قۆرخ ده‌كه‌ن و بانكه‌كانی جیهان له‌ قوتی خه‌ڵك پڕ ده‌كه‌ن و له‌ كۆتاییش خۆیان به‌ چه‌پڵه‌ی ده‌ست راده‌ماڵڕێن، وڵاتانی رۆژئاواش تا بتوانن بێده‌نگ و بێ كاردانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ره‌فتاری ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌وه‌ستن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێویستیان به‌ به‌كاربردنی وزه‌كه‌یانه‌، چه‌ند ئه‌وان پێویستیان به‌ وزه‌ بێ، رژێمه‌كانی خاوه‌ن وزه‌ زه‌برو زه‌نگیان زیاتر و قوتی خه‌ڵك زیاتر داگیرده‌كه‌ن و چه‌ند نرخی بازاڕی وزه‌ به‌رزبێته‌وه‌، توندوتیژی و ده‌مكوتكردنی جه‌ماوه‌ر هاوته‌ریب زیاتر ده‌بێت، له‌ ریزبه‌ندی رێكخراوی نێوده‌وڵه‌تی Transparency International وڵاته‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانی وزه‌ هه‌میشه‌ له‌ ریزی كۆتایین، زۆربه‌ی زۆریان له‌ گه‌نده‌ڵیدا تێگلاون و ئه‌وپه‌ڕی ناوبانگی ناهه‌مواری و ناپاكیان تۆماركردووه‌، هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ له‌ ژماره‌ی ١٧٦ وڵاتدا ده‌كه‌ونه‌ ریزبه‌ندی پاش سه‌ده‌مین وڵاته‌وه‌ وه‌كو جه‌زائیر و مه‌كسیك و ئێران و عیڕاق و كۆنگۆ و نیجیریا و كازاخستان و روسیا و توركمینستان.

ئه‌مریكا هه‌ر به‌ته‌نها بۆ بواری به‌رهه‌مهێنان به‌كاربه‌ری چاره‌كی وزه‌ی هه‌موو جیهانه‌، بۆیه‌ بۆ گوازتنه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌ی پێویستی به‌ دابینكردنی دڵنیایی و ئاسایشی گواستنه‌وه‌یه‌ له‌ وشكایی و له‌نێو ده‌ریا و ئوقیانوسه‌كان به‌تایبه‌ت له‌ ته‌نگه‌ی ده‌ریاكان ، به‌هۆی بوونی چه‌ته‌ و رێگره‌وه‌ چ له‌ نێو ده‌ریاكان و چ له‌ نزیك ته‌نگه‌كانه‌وه‌ هه‌میشه‌ گرفتی زۆر بۆ گوازتنه‌وه‌ی وزه‌ دێنه‌ پێش، بۆ یه‌ نه‌ك هه‌ر هێزی سه‌ربازی و هێزی ته‌كنه‌لۆژی به‌ڵكو هه‌ندێ جار هێزی ناتۆش بۆ پاراستنی ته‌نگه‌ و پرۆسه‌ی گوازتنه‌وه‌ی وزه‌ به‌كارده‌هێنرێت، ئه‌م چه‌ته‌گه‌ری و رێگریه‌ش كاردانه‌وه‌ی سیاسه‌تی نادیموكراتی و توندوتیژی و زۆرداری فه‌رمانڕه‌واكانی ئه‌و وڵاتانه‌ن كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ سامانی وڵات وه‌كو موڵكی خۆیان ده‌كه‌ن و به‌س.

‌ 293 جار بینراوه‌
01/12/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
شوان داودی - گۆشەی لەژێر چاویلكەوە
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved