وتار
مێژوونووس و بیرمه‌ندی كورد د.جه‌مال نه‌به‌ز

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ

 

پرۆفیسۆر د. جه‌مال نه‌به‌ز نووسه‌رو بیرمه‌ندی ناوداری كورد له‌ ته‌مه‌نی 85 ساڵیدا به‌هۆی پیری له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی به‌رلینی پایته‌ختی ئه‌ڵمانیا.. رۆژی شه‌ممه‌ی رابردوو 8/12/2018 كۆچی دواییكرد.

ناوبراو یه‌كێك بوو له‌ دامه‌زرێنه‌رانی (كۆمه‌ڵه‌ی ئازادی و ژیانه‌وه‌و یه‌كێتی كورد- كاژیك) و له‌ ساڵی 1962ـه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا ده‌ژی و خاوه‌نی زیاتر له‌ (60)كتێب و سه‌دان لێكۆلینه‌وه‌ی زانستی و هزری و سیاسیه‌ كه‌ به‌ زمانه‌كانی كوردی، عه‌ره‌بی، ئینگلیزی و ئه‌ڵمانی نووسیویه‌تی. ماوه‌یه‌كی زۆر له‌ كوردستان، عێراق و ئه‌ڵمانیا مامۆستای زانسته‌ سیاسی و مرۆییه‌كان بووه‌و یه‌كه‌م كورده‌ كه‌ كتێبی له‌سه‌ر جه‌برو فیزیا به‌ زمانی كوردی نووسیوه‌ و بڵاوكردۆته‌وه‌.

پرۆفیسۆر د.جه‌مال نه‌به‌ز بیرمه‌ندێكی نه‌ته‌وه‌یی كارامه‌ بوو، له‌ ساڵانی حه‌فتاكان له‌گه‌ڵ چه‌ند هاوڕێیه‌كی یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی خوێندكارانی كورد له‌ ئه‌وروپا (نوكسه‌) داده‌مه‌زرێنن. كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان هه‌واڵه‌كانی كوردستان و شۆڕشی كوردستانیان بڵاوده‌كرده‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا، دوای ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ رێكخراوی (سۆكسه‌)و ئه‌كادیمیای كوردی بۆ زانست و هونه‌ر له‌ ساڵانی هه‌شتاكان و نه‌وه‌ده‌كاندا ده‌یان سیمیناری زانستی و سیاسی له‌ ئه‌وروپا ئه‌نجامداوه‌.

له‌ شاره‌كانی كه‌ركووك، هه‌ولێر، به‌غدا و به‌سرا وانه‌ی وتۆته‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ ماوه‌یه‌ك له‌ زانكۆی ئازاد له‌ به‌رلین مامۆستا بووه‌، په‌یوه‌ندی و ئاشنایه‌تی و دۆستایه‌تی زۆری له‌گه‌ڵ ژماریه‌ك بیرمه‌ندی جیهانی هه‌بووه‌.

له‌ساڵی 1962دا چۆته‌ ئه‌وروپا بۆ ته‌واوكردنی خوێندن و پاشان له‌ زانكۆكانی میونیخ، ئۆزبورگ خوێندنی ئیسلامیی و ئێرانناسی و شێوازی وانه‌وتنه‌وه‌ی خوێندووه‌، به‌ لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی زانستیی له‌سه‌ر میر محه‌مه‌دی رواندزی (پاشای كۆڕه‌)/ـی میرنشینی سۆران بڕوانامه‌ی دكتۆرای له‌ بواری مێژوودا وه‌رگرتووه‌.

یه‌كێك بوو له‌ سه‌ره‌كیترین دامه‌زرێنه‌رانی كاژیك و نووسه‌رانی (كاژیكنامه‌)، له‌ ساڵانی سه‌ره‌تادا یارمه‌تییه‌كی زۆری پارتی سۆسیالیستی كورد (پاسۆك)ی داوه‌، رۆڵێكی گرنگی هه‌بوو له‌ چالاكیه‌كانی كۆنگره‌ی نیشتیمانی كوردستان و له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی بیرو هوشیاری نه‌ته‌وه‌یی له‌ كوردستان.

د. جه‌مال نه‌به‌ز رۆڵێكی به‌رچاوی هه‌بووه‌ له‌نێو بزووتنه‌وه‌ی نیشتمانیی هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان. دیارترین دامه‌زرێنه‌ری (كاژیك)ه‌ . له‌ كاژیكنامه‌و په‌رتووكه‌كانی دیكه‌یدا بناغه‌ی بیری نه‌ته‌وه‌یی كوردی هاوچه‌رخی نووسیوه‌ته‌وه‌، كێشه‌ی كوردی بۆ زۆر ناوه‌ندی میللی و رۆشنبیریی عه‌ره‌ب له‌ عێراق و وڵاتانی عه‌ره‌بی روونكردۆته‌وه‌، هه‌واڵه‌كانی كوردستان و شۆڕشی كوردستانی گه‌یاندۆته‌ ناوه‌نده‌ ئه‌وروپیه‌كان، ده‌یان سیمیناری بۆ ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمی و رۆشنبیرییه‌ ئه‌وروپیه‌كان سازكردووه‌، به‌شێوه‌یه‌كی زانستكارانه‌ به‌شێكی مێژووی هاوچه‌رخی كوردی ساغكردۆته‌وه‌ . كاری زۆر ناوازه‌ی زانستكارانه‌ی له‌سه‌ر زمانی كوردی و ستاندارتكردنی زمانی نووسینی كوردی كردووه‌، بنه‌چه‌ی وشه‌ كوردییه‌كانی روونكردووه‌ته‌وه‌”.

پرۆفیسۆر د.جه‌مال نه‌به‌ز له‌ساڵی 1933دا له‌ شاری سلێمانی له‌دایكبووه‌. له‌سه‌ره‌تای خوێندنیدا جگه‌ له‌ خوێندنی ئیسلامی، فه‌لسه‌فه‌و ده‌روونزانی و فیزیا و بیركاری خوێندووه‌. له‌ ئه‌ڵمانیا زانسته‌ سیاسیه‌كان و رۆژنامه‌وانی و یاسای خوێندووه‌، دواجار له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی به‌رلین به‌ هۆی هه‌ناسه‌سواریه‌وه‌ له‌ 8/12/2018 كۆچی دواییكرد.

هه‌ندێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی :

* رۆمانی لالۆ كه‌ریمی (Lalo Kerîm)ـی له‌ ساڵی 1956 له‌ هه‌ولێر چاپكردووه‌و چاپی دووه‌میشی له‌ ستۆكهۆڵم به‌ لاتینی دووباره‌ ساڵی 1986 ده‌رچووه‌.

* كتێبی نووسینی كوردی به‌ ئه‌لف و بێی لاتینی (Nusînî Kurdî be Latînî) 1957 به‌ به‌غدا چاپیكردووه‌.

* كتێبی وه‌رگێڕان هونه‌ره‌ (Wergêran Hunere) 1958 سلێمانی.. چاپخانه‌ی ژین.

* وه‌رگێڕانی چیرۆكی به‌ناوبانگی پالتۆ له‌ نووسینی نووسه‌ری گه‌وره‌ی سۆڤیه‌تی نیكۆلای گۆگۆل .. به‌غدا.. 1958

* په‌ندو وته‌ له‌ كوردستان به‌ زمانی ئینگلیزی (“Sprichwörter und Redensarten aus Kurdistan) له‌بڵاوكراه‌كانی یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌وروپا میونیخ.. 1970

* میر محمدی سۆرانی ره‌واندزی (Der Kurdische Fürst Mir-i Kora (Rawandizi) im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Quellen) هامبۆرگ 1970، له‌ هه‌ولێر به‌ زمانی عه‌ره‌بی 1994 له‌لایه‌ن فه‌خری شاسواره‌وه‌ وه‌رگێردراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی.

* (په‌ریزاده‌كان)چیرۆكی كوردی میللی (Kurdische Märchen und Volkserzählungen) یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی خوێندكارانی كورد له‌ ئه‌وروپا.. 1979

* رۆژانی ئاواره‌یی له‌ سویسرا () باس له‌كاتی مانه‌وه‌ی ده‌كات له‌ ژنێف له‌ ساڵی 1962، له‌ بڵاوكراوه‌كانی بنكه‌ی ئه‌ده‌بی و رووناكبیری گه‌لاوێژ/ سلێمانی 1999.

‌ 140 جار بینراوه‌
14/12/2018
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved