وتار
پەروەردە و جیهانگیری روبەروبوونەوە.. یان خۆگونجاندن؟!

عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ


( بەشی یەكەم )

سەرەتا
سەدەی بیست و یەكەم سەدەی جیهانگیرییە، واتا سەدەی باڵادەستیی جیهانگیرییە بەسەر تێكرای رەوتی مرۆییەوە، جیهانگیری یان گڵۆبالیزم (Globalization) پەتایەكی ئایدیۆلۆجییە و هێرش دەكاتە سەر ئاوەزی مرۆڤ و بۆتە دروشمی سەردەمەكە، هەروەك ئامێرێكی شارستانی و مەعریفی نوێبابەتەو بیرۆكەو بەها بنەڕەتیەكانی خۆی بە هەموو جیهاندا بڵاودەكاتەوە. هەر بۆیە جیهانگیری مەسەلەیەكی یەكلاكەرەوەیەو كلۆجێكی نوێی بیركردنەوەو گونجاندن بەسەر خەڵكی ئەم سەردەمەدا دەسەپێنێت، هاوكات كلۆجێكی تازە بەرهەم دێنێتە ئارا تا سوودی مادی و مەعنەوی لێ ببینرێت.
جیهانگیری سیستمێكی نوێی جیهانی سەردەمیانەیە بە هەموو ئامێرەكان و كەرەستەو رەگەزەكانیەوە بە میكانیزمێكی سەیر رووی تێ كردووین و هەموو جیهانی بەهۆی كەرەستە جیاجیاكانی وەك كەناڵە ئاسمانیەكان و ئامێرە ئەلیكترۆنیە هاو ئەركەكان و كۆمپیوتەرو ئەنتەرنێت و پەیوەندیە شەپۆلیەكان و زانستی نوێی فیزیك و ژینگەناسی و بۆماوەزانی سروشت و ژیانی كۆمەڵایەتیەوە.. لەخۆ گرتووە.
بەرامبەر ئەم تەرحە هەموو بۆچوونێكمان لەسەر جیهانگیری و پەیوەندی بە پەروەدەوە چڕ دەكەینەوە بەبێ ئەوەی بچینە ناو كاریگەریە زۆرەكانی بەسەر هەموو رەهەندەكانی ژیانی مرۆیی و سیاسی و مرۆیی و هتد.. هەر بۆ ئەو مەبەستەش ئەم زاراوانەی خوارەوە دەخەینە بەر دیدی خوێنەر.
(1) جیهانگیری و پەروەردە
(2) پەروەردە لە نوێبوونەوەو روبەڕوبونەوەكاندا
(3) مەسەلەی جیهانگیری هاوچەرخ
(4) جیهانگیری و لایەنە پۆزەتیف و نەگەتیفەكانی
(5) پێگەی جیهانگیری تا چەند پەیوەندی بە پەروەردەی هاوچەرخەوە هەیە؟!
لە كۆتاییدا دێنە سەر باسی روانگەمان بۆ دوارۆژو بەرامبەر بەم گۆڕانكارییانەو ئەم شۆڕِی جیهانییە.
كە باسی پێناسەی پەروەردە دێتە پێشەوە زۆر ئەستەمە بتوانین پێناسەیەكی ئەوتۆی پڕ بەپێست بۆ ئەو زاراوەیە بدۆزینەوە، چەندین پێناسە بۆ ئەو بابەتە هەیە كە بەپێی شێوە و جۆری فەلسەفەو بۆچوونی پەروەردەیی جیاجیا دارێژراوە، گەر بمانەوێت لە رێی ئەو خوێندنەوەیەوە پێناسەیەك بۆ پەروەردە بدۆزینەوە لەسەرمانە روناكی بخەینە سەر كۆمەڵە زانیاریەك بەوەی : پەروەردە پڕۆسەی خۆگونجاندنە، كارلێكەرییە لە نێوان یتاك و ئەو ژینگەیەی تێدا دەژیت، ئەم كارلێكەری و خۆگونجاندنە واتا خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگەی سروشتی و ژینگەی كۆمەڵایەتی و دیاردەكانیان لە هەمان كانتدا، ئەم پرۆسەیەش مەودایەكی دوورورێژی هەیە بە بەردەوامی بە ژیان بەردەوامی دەبێت. پەروەردە لە هەموو كۆمەڵگەكاندا كەرەستەی گۆڕانكاری كۆمەڵگەیە، جا ئەگەر ئێستا جیهان بۆ جیهانێكی هاوتای یەكبوو دەگەڕێت، دەكرێت بەو پەڕی پابەندبوونەوە بەدوای رۆڵی پەروەردەدا بگەرێین لەجیهانی نوێی گڵۆبالیزم.
 فۆلیەی فەیلەسوفی فرەنسی دەڵێت:” ئاكاری جیاجیای كۆمەڵگەبە پلەی یەكەم لە ژینگە مادی و دۆخە كۆمەڵایەتیەكەدا چڕ دەكرێتەوە”ئەو ژینگە مادی و دۆخە كۆمەڵایەتیە كە دەتوانین لە رێگەی كاریگەریە جوگرافی و مێژوویی و ئابووری وسیاسی وكۆمەلایەتیەكانەوە دیاریبكەین، هاوكات كە لە سەردەمی ئێستادا دەگوزەرێین (سەردەمی تەكنەلۆژیا) دەبێت كاریگەریە تەكنەلۆژیەكانیش لەبەرچاو بگرین، چونكە كاریگەریی تەكنەلۆژیی هەموو فاكتەرەكانی پێشووی لەخۆگرتووەو كاریگەری تایبەتی بەسەر هەردوو فاكتەری ئابووری وكۆمەڵایەتی جێ هێشتووە.

پێناسەی جیهانگیری Globalization:
جیهانگیری Globalization واتا گشتگیركردنی هەرشتێك یان چەمك و بایەخ و كالاو هەڵوێستێك و كرانەوەی خۆی و كاریگەریەكانی بەسەر كۆمەڵگەكانداو دواتر هەموو جیهان بگرێتەوە.. بەوەی وشەی Globe واتا گۆی زەوی.
بیرمەندان لە پێناسەكردنی جیهانگیری هەرگیز هاوڕا نەبوونە، هەندێكیان دەڵێن: سەرهەڵدانییریتمێكی نوێی ژیاری و شارستانیەتە بە میدیای نوێ و تەكنیكی گەیاندنی سەردەمیانە كە هەرهەموویان لە دەرەنجامدا ناسنامەو بوون و كارێكەری تاك دەخەنە ناو تۆڕێكی كولتووری شارستانی جیهانیەوە. لە لایەكی ترەوە دەڵێن: جیهانگیری ئەو ئەوزارەیە كە بڕیاربەدەستانی بواری سیاسی لە دەوڵەتدا بە مەبەستی گۆڕانكاڕی و پێشكەوتن لە كێبركێكاندا بە كاری دەهێنن. بەبۆچوونی لایەنێكی تریش: ئاماژەیەكە بۆ رابوونی لیبرالیزم بەوەی رێكخراوێكی سیاسی تۆكمەیە، هەروەك كاریگەرییەكی بێ پایانی فاكتەری ئابووریی جیهانییە بە پرۆسەی بەرهەمهێنان و بازرگانیكردن و سەرمایەو ئاڵوگۆڕكردنی دراو لە هەموو جیهاندا.
جیهانگیری میكانیزمێكی نوێییە لەناو پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەكان دەردەكەوێت و بە پلەیەكی بالا لە خێرایی و چڕوپڕی دەچێتە ناو پڕۆسەی بلاوكردنەوەی زانیاریەكان و تەكنیكەكانەوەو دەگاتە ناو بزاوتی شارستانی كە فاكتەری دەرەكی هەمیشە تیایدا رۆڵی باڵای گێڕاوە بە تایبەت لە دیاریكردنی چارەنووسی نیشتمانی كە ئەم چوارچێوەیە پێكدێنن و دواتر تا لایەنە پەراوێزەكانیشی بە جۆرێك لە جۆرەكان دەگرێتەوە.
جیهانگیری پڕۆسەیەكی ئاڵۆزە كار بۆ یەكگرتنی بیرۆكەو بەهاو مۆركی ئاكاری و شێوازەكانی بیركردنەوە لە نێوان میللەتە جیاجیاكانی جیهاندا دەكاتەوە وەك رێكارێك بۆ بەردەستەكردنی پانتاییەكی بەرفراوان لە تێگەیشتن و راگۆڕینەوەو لێك نزیككردنەوەی سۆزی مرۆڤەكان بە ئامانجی گەیشتن بە ئاشتی جیهانی.
لەدەرەنجامی ئەم كۆمەڵە پێناسانەوە دەتوانین بڵێن جیهانگیری بەردەستەكردنی گواستنەوەی زانیاریەكانە بە چڕی و خێرایی؛ بەو رادەیەی كە هەست بە بوونی خۆمان دەكەین لە گوندێكی گەردوونی (Global Village) دا دەژین. چونكە رووداوەكان لە شوێنێكەوە بۆ هەموو شوێنەكانی تر بە ئاسانی دەگوازرێنەوەو هەر شتێك لە دیوێكی گۆی زەوی رووبدات لە دیوەكەی تریدا كاریگەریەكانی دەردەكەون.

ئامانجەكانی پەروەردە لە نوێبوونەوەو روبەروبونەوكاندا
 پەروەردە هەمیشە دەكارێت بۆ بەردەستە كردنی خودی مرۆیی تاك و كۆمەڵگە و گرنگی بە جیاوازی تاكایەتی دەدات كە كەسێك لەوی تر جیا دەكاتەوە لە چۆنیەتی فێربوونی زانست و بابەتە فیكریەكان، ئەوەی لە بواری پەروەردەدا جێی بایەخە پێگەیاندنی هاوڵاتی چاكەخوازە (المواگن الصالح)ــە، ئەوەش بە گونجاندنی لە ژینگەو كۆمەڵگەو دواتر لە دەوروبەر.
ئامانجی پەروەردە پێگەیاندنی مرۆڤە لە رووی عەقڵی و ئاكاری و جەستەیی و سۆزداری و مرۆییەوە، ئەویش بە پابەندكردنی بە چەندین فاكتەری دەوروبەری لە رووی كۆمەڵایەتی، نەتەوەیی، ئایینی، ئابووری، سیاسی و زانستی و تەكنیكیەوە... بەمەش تاك ئامادە دەكرێت بۆ ژیانی كاری ناو كۆمەڵگە. كە لە دوایین ئامانجدا تاكێكی نۆرماڵی كۆمەلایەتی و خێزانی لێ هەڵدەكەوێت و لە رێی خزمەتكردنەوە بەسەركەوتوویی رێز لە بوونی خۆی و ژیانی كۆمەڵگە دەگرێت.
هەروەك ئەركی سەرەكی پەروەردە گواستنەوەی مۆركی هەڵسوكەوتەكانە لە كۆمەڵگەوە بۆ تاك، گواستنەوەی كەلەپووری كولتووریە لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی تر، گۆڕینی ژیانی كۆمەڵگە بە چاكسازی كردن و گونجاندنی كولتوورە لاوەكیەكان لەگەڵ سەردەم، پێگەیاندنی تاكە بە ئەزموونی كۆمەڵایەتی كە لە ناو بەهاو دابو نەریت و بیروباوەڕی بەكۆمەڵی ئەو كۆمەڵگەیەوە سەرچاوەی گرتووە كە تێیدا پەروەردە دەكرێت بە:
* گەشەپێكردنی بیرۆكەی تاك بە زانیاری تازەو سەردەمیانە. هاوكات رێزگرتن لە بنەما رۆحی و ئاكاری و شارستانیەتیەكان و ئامانجی بەرژەوەندی گشتی كە لەدوارۆژدا دەبنە كایەی مرۆیی.
* میكانیزمی هەمیشە نوێكردنەوەی ئەزموونەكانی رابوونی پەروەردەی و زانستی و فیكری و رەخنەی بونیاتنەرانە.. و گونجاندنی تاك لەگەڵ كەرەستەی تەكنەلۆژی نوێ و پێشكەوتوو بە تێگەیشتن لە كاریگەری كەلەپووری جیهانی.
* تێگەیشتن لە روبەروبونەوە درێژخایەن و دوورەكان و بەكارهێنانی شێوازی زیرەكانە لە پێناو سودوەرگرتن لە جیهانگریی هاوچەرخ و سەردەمیانە.
لەگەڵ پێشكەوتنە خێراو گەورەكانی هەموو بوارەكانی سیاسی و نێودەوڵەتی و ناوخۆكان، ئێستا پێشنیازەكانی كە فشار دەخەنە سەر جومگەكانی دەسەڵات.. هەمەجۆر و ئاڵۆزن بە رادەیەك كە مەحاڵە بڕیار بەدەستان بەبێ پەنابردنە بەر لێكۆڵینەوەو وەرگرتنی رای رووناكبیران و پسپۆران و زانایانی ئەو بوارانە بتوانن بڕیاری نەك یەكلاكەرەوە؛ بەڵكو تەنانەت ناتوانن بڕیاری گونجاویش لە هەموو بوارەكانی ژیان دەربكەن، پێویستی بە پسپۆری هەمە جۆر لە هەموو بوارەكان و باگراوندی كولتووری هەمەلایەن لە ویستی دەسەڵاتی سیاسیەوە هاتووە بۆ چینە رۆشنبیرەكان، بە تایبەت دوای رەوتی جیهانگیری كە بە هەموو لێشاوێكەوە روومان تێ دەكات و بۆتە هۆی دروستكردنی كۆمەڵێك گۆڕانكاری و كۆی دانوستانەكانی ناوخۆو جیهانی بە شێوەیەكی ئاڵۆز و بەیەكداچوو گرتۆتەوە.(1)
پەروەردە لە نێوان نوێبوونەوەو روبەروبونەوە
نوێ بوونەوەی پەروەردە
یەكێك لە دیاردە هەرە نوێیەكانی كە لە سەردەمی نوێ دەركەوت و بووە هۆكاری گۆڕانكاری خێرا لە هەموو كایەانی ژیاندا وەك كرانەوەی مەعریسفی، دەركەوتنی تەكنەلۆژیای نوێ، ئاسانی گواستنەوەو پەیوەندیكردن، پێشكەوتنە هەرە زۆرەكانی هەموو بوارەكانی ژیان، بەمەش دەبێت سیاسەتی پەروەردەیی بەخۆیدا بچێتەوەو كار بۆ ئیدارەیەكی پەروەردەیی هاوچەرخ بكات، گۆڕانكاری لە بونیادی فێركاری بكات و هاوكات بە پەیڕەو پڕۆگرامی خوێندندا بچێتەوەو كەرەستەكانی فێركردن بەسەر بكاتەوەو بەردەوامی بە پڕۆسەی خوێندنێك بدات كە لە سەردەمەكە دانەبڕێت، ئەمەش خۆی لە خۆیدا هەموو ئامانجەكانی جیهانگیریی بە تەواوی دەپێكێت. ئێمە تا بە پشت بەستن بە ئەزموونەكانی سەدەی رابردوو بۆ روانین بەرەو دوارۆژەكان و تێگەیشتن لە جیهانگیری نوێ دەكرێ رەچاوی ئەم خاڵانەی خوارەوە بكەین.
 * روناكی خستنە سەر ئەو واقعەی كە گۆمەڵگە گوزەرانی تێدا دەكات، بەهەموو ئەو خاسیەتانەی كە هەیەتی.. بەباش و خراپەوە.. بە جێبایەخ و بێ بایەخیەوە.. بەوەی كە لەسەری كۆكن و هاوكات ناكۆكانیش دەخرێتە ژێر هەمان رۆشناییەوە.
* كاركردن بۆ ئەو بیرۆكانەی كە زەینی میللەت لەخۆدەگرن چ لەسەر ئاستی فەرماندەیی و نوخبەو دەستەو دواتر جەماوەرییش.
* ئەو چارەنووسەی كە لە رێی پەرچەكردارەكان و رووبەرووی سەلبیەوە دەبێت كاتێك جیهانگیری بە لێشاو رووی تێ دەكات و خۆی بەسەردا دەسەپێنێت لە سەدەی بیست و یەكەمدا دەكرێت بە مەبەستی راگرتنی هاوسەنگی ژیاریمان چۆنی مامەڵە لەگەڵ بكەین.
* پێشوازیكردن لە شارستانییەت: جیهان شارستانیەتێك ناتوانێت لە كونجێكی دونیادا بە گۆشەگیری و لاتەریكی بمێنێتەوە، كاتی ئەوە هاتووە هەر شارستانیەتێك لەلای خۆیەوە بەرگری لە بوونی خۆی بكات و هاوشانی شارستانیەتەكانی تر بە میكانیزمی خێرا و پێشكەوتن و گەشەكردنەكانەوە پێشبكەوێت، ئەگینا بەبێ كێبركێ و خۆخستنە پێش هیچ هەلێكی تری روبەروبوونەوەی بۆ نامێنێت و روو لە هەڵدێری فەنابوون دەكات.
* دەكرێت شارستانیەتەكان لە رێگەی ناسینی یەكترەوە هەر یەكە كار بۆ دۆزینەوەی خودی خۆی بكات. لە راستیدا ئەم پرۆسەیە دەقاودەقكردنی عەقڵە لەگەڵ واقع و Adequatio mentis cum re لە جیهانی بەرفراواندا بوونی هەیە، بیرمەندی راستگۆو بابەتیانەش بۆ دۆزینەوەی خود دەبێت گۆڕانكاری قبووڵ بكات و هاوكات بۆ دەوڵەمەندكردنی خود بەرامبەری قبووڵ بكات، بەمەش ئامانجی یەكێتی لە هەەمچەشنەكان و دەوڵەمەندی لە جیاوازیەكان دروست دەبێت.
* چەندین پسپۆریی پەروەردەیی پێشنیاری جێگرەوەیان بۆ پەروەردەی نوێ كرد لە سەردەمی جیهانگیریداكە سەدەی بیست و یەكەمە، ئەویش بەكارهێنانی پەروەردە لە رێی نەوەكانەوە Cross- Generation Education، پەروەردەی نافەرمی Nonformal Education،پەروەردە لە رێی ماڵپەڕەكانەوە Location- Free Education، تەواوكاری پرۆگرامەكانی خوێندن . Transdisciplinary Curricula
* ژان بۆدیاری بیرمەندی فەرەنسی دەڵێت لەسەرمانە هەردوو چەمكی جیهانگیری و جیهانی لێك جیا بكەینەوە، بەوەی جیهانگیری تایبەتە بە بازاڕ و ئابووری و ماركۆتنگ و شۆڕشی داتا تەكەنەلۆژییەكان و ناوەندی میدیای خێرا كە هەر هەموویان لە خزمەتی بازاڕە گەورەكانی جیهاندا.. هەرچی جیهانییە.. مافی مرۆڤ و ئازادیەكان و كولتووری دیموكراسی دەگرێتەوە.
هیرۆقلیتس بە چەندین سەدە بەر لە ئێستا وتوویەتی گۆڕانكاری یاسای بوونەو هەرچی دەقبەستن و راگیربوون نەمان و مردنە.
رووبەرووبونەوەكانی دێتە پێشی پەروەردە، گەورەترینی ئەو روبەروبوونەوانەی كە دێنە پێشی پەروەدرەوە ئەمانەن:
* پێداچوونەوەكانی سەدەی بیست و یەكەم بۆپەروەردە بەوەی یەكێك لە ئامانجە هەرە مەزنەكانی دروستكردنی مرۆڤی ئازاد بیت و پێكرەیاندنی فێرخوازان هەموو ئاستەكانی عەقلی و جەستەیی و كۆمەلایەتی و تاوگیریەكان و رۆیەان بگرێتەوە، تا مرۆڤێكی پڕ لە باوەڕی بەتوانا بێت لە ئەرك و مافەكانی لەچوارچێوەی دونیابینیەكی روون و كە بەهەستی بەرپرسیارێتیەوە مامەڵە بكات.
* داننان بە واقعی ئەمڕۆ كە بەشێكە لە گرفتەكانی بونیادنانی كولتووری گشتی و فێربوون و لەنگی لە داهێنانەكان و نەبوونی چاودێری و بەهەند وەرنەگرتنی لتواناكان لە ئەدەب و زانست و بوارەكانی هونەرو شلەژان لە تیشك خستنەسەر كێشەی كۆمەڵایەتی؛ كە دواجار بۆتە مایەی ناهاوسەنگی و شڵەژانی دەزگا پەروەردی و فێركاریەكان كە یەكێكە لە راگرە بەهێزەكانی بونیادی كولتووری و دەزگا مەعریفیەكانی سەردەمەكە.
روبەروبونەوەی كرانەوە: پێشكەوتنری رێگەكانی پەیوەندیەكان و بەردەوامی .. كرانەوەی كردە مەسەلەیەكی یەكلاكەرەوە كە هەر دربێت مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. كرانەوە یارمەتیدەرێكی باشە بۆ كاری هەرەوەزی و هەماهەنگی و زۆربوونی هۆشیاری و گواستنەوەی تەكنەلۆژیا بە شێوەیەكی باشترو ئاسانتر.
* تێپەراندنی نەخۆشیەكانی بیرۆكراسیەت لە رێگەی هەوڵی خودی و داهێنان بەرەو بپێشخستنی تاك و كۆمەڵگە.

‌ 2350 جار بینراوه‌
18/10/2015
Print Friendly and PDF
بابەتەکانی تری نوسەر
Telerik
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved