»  پەڕەموچ
كورتەیەك لە كاروانی ئەدەبی كوردی لە وڵاتانی سۆڤییەتی كۆندا
ن: دۆست میرخان


   1 - 2


و . عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ 


سەرەتا
كورتەیەك لە جوگرافیای كوردستانی ناوچەی یەكێتی سۆڤییەت 
گۆڤاری كاروان لە ژمارە 2/1993 بە پشتبەستن بە ویكیپیدیای (كیای)ـی فەرەنسی لە رەشنووسێكدا باس لە كوردستانی سۆڤییەتی دەكات و دەڵێت:” هەرێمێكە لە جەمهوریەتی ئازەربێجانی سۆفییەتی بە فراوانی (35340) كیلۆمەتر دووجا، پایتەختی ئەم هەرێمە شاری (لاچێین)ـە، سنوری كوردستانی سۆڤییەتی لە باكوورەوە تا باشور بە ناوچەكانی گوڵبازار، لاچێین، كۆباتلین و دواجار لە هەرێمی دیگەرنزار تەواودەبێت،  هەرچی سنووری باكووری كوردستانە بریتییە لە زنجیرە چیاكانی مۆرفداكس كە لەگەڵ ناوچەی كاندرانسكی و شاخە بەهەڵەتەكانی كانگۆڕو ئەنگەرزیسكی یەكدەگرنەوە تا دەگاتە ناوچەی نورباییزەی رۆژهەڵاتی ئەرمینیا، لەباشووری خۆراواوە سنوری كوردستان لە ناوچەی ئارورۆد ریلسكی و زەنگەزۆری ئەرمینیاوە دەكشێت تا دەگاتە رۆخەكانی رووباری ئەكاراو دواتر لە یەكگرتنی هەردوو رووباری ئاكاراو میخالیف تەواودەبێت، سنووری كوردستان لە باشووری رۆژهەڵاتەوە بە ناوچەی ناكورنۆ قەرەباغ تا چیاكانی مۆرۆفیدكسلیس دەكشێت، بەشی باشووری كوردستانیش بریتییە لە ناوچەی كۆباتكسی لەسەر سنووری نزمینەوە دەستپێدەكات تا دەگاتە كەناراوەكانی رووباری ئاراس). ئی بیژیلینای رۆژهەڵاتناسی فەرەنسی هەرێمی كوردستانی ر
وسیا دابەشدەكاتە سەر سێ هەرێمی جوگرافی:ـ
یەكەم: دەوروبەری رووباری ئاراس، ناوچەیەكی پێدەشت و زورگاوی كشتیارییە بۆ بەرهەمهێنانی برنج و لۆكەو لە زستاندا دەبێتە لەوەڕگەیەكی گەورە بۆ ماڵدارانی ناوچەكەو گوندەكانی دەوروبەر كە لەچیا بەردینە بەرزەكانەوە دێنە خوارەوە.  
بەشی دووەم: ناوچەكانی بناری چیاكان كە بریتییە لە چەندین لەوەرگەو هەوارو هاوكات باشترینی ناوچەكانە بۆ چاندنی بەرهەمی كشتوكاڵی و مەرەزە. 
بەشی سێیەم: ئەو ناوچە شاخاویانەی كە لە زستاناندا بەشێكی دەگمەنی خەڵكەكەی تیادا دەمێننەوە، بەڵام لە هاویناندا دەبنە لەوەرگەی ماڵدارای و هاوبار بەهۆی دیمەنە جوانەكانیانەوە دەبنە هەواری گەشتیاری و خەڵكی لە هەموو لایەكەوە رووی تێدەكەن. 
بیژیلینا لە بیرەوەریەكانی باسی بناری شاخەكانی كوردستان دەكات كە ساڵی 1924 لەگەڵ تیمێكی ئاركۆلۆژی سەردانی كوردستانی سۆڤییەتیان كردووە دەڵێت:” ناوچە شاخاوییەكانی كوردستان زۆر وشك وبرینگن، لە هەموو شوێنێك ئەشكەوتەكان دەبینرێن، زۆربەیان دەروازەكانیان بچووكە بەڵام لەناوەوە زۆر بەرفراوان و تاریكن بەمەبەستی بەخێوكردنی مەروماڵات و ئاژەڵداری بەكار دەهێنرێن، هەندێكی تریان بچوكن خێزانەكان بەشێوەی كاتی وەك مەنزڵگە تیایدا دەمێننەوەو دواتر دەگەڕێنەوەو روو لە پێدەشتەكانی باشوور دەكەن”.

بەشی یەكەم:
ئەدەب بەشێكی بەرفراوانی ژیانی كۆمەڵانی كوردی ئەو ناوچانەی گرتۆتەوە بەتایبەت ئەو كوردانەی سەر بە وڵاتانی یەكێتی سۆڤییەتی كۆن بوون و بەتایبەتتر كوردانی ئەرمینیا، وێرای ئەوەی ژمارەی كورد بەبەراورد بە نەتەوەكانی تر تا رێژەیەك كەمترن، بەڵام كۆمەڵگەی كوردی توانی چەندین شاكاری ئەدەبی نەتەوەیی تایبەت بە خۆیان لەو شوێنەو لەو سەردەمە دیاریكراوەدا لە بوارەكانی ئەدەب و رۆمانی كوردی و داستانە مێژووییەكان بەرهەم بهێنن كە بوو بە هۆی تاودانێكی زۆر گرنگی بەرفراوانكردن لە مێژووی كولتوورو هونەرو ئەدەبی كوردی. 
لە ئەرمینیا كورد تەواوی مافی رۆشنبیرییان هەبوو، لەدەرەنجامی پەیوەندی مێژوویی نێوان هەردوو نەتەوەی كوردو ئەرمینی بووە هۆی ئەوەی چەندین بەرهەمی هاوبەشیان هەبێت ئەرمەنییەكان رۆڵی باڵایان هەبوو لە بەرهەمهێنانی ئەو بزووتنەوەی ئەدەبی و پێشخستنی لە كاروانی ئەدەبیی ناوچەكە، كورد فێرگەو پەروەردەو رۆژنامەگەری تایبەت و چەندین خانەی بڵاوكردنەوەیان كردەوە، ئەمەش بووە هۆی دەركەوتنی چەندین كاری هونەری و ئەدەبی و كولتووری و هاوبار ئێزگەیەكی رادیۆی تایبەت بەخۆیان دامەزراند كە رۆڵی بەرچاوی لە هونەرو ئەدەبی كوردیدا بینی، جگە لەوەش ئەلفوبێیەكی تایبەتیان بە خۆیان دانا ئەویش لەرێگەی تێكستی  ئەرمەنییەكانەوەو دوا گۆڕانكارییەكی كەم و بەكارهێنانیان وەك حەرفی كوردی و لە ساڵی 1922ـەوە لە جۆرجیاو ئەرمینیا لە قوتابخانەكان كاریان لەسەری كردو دواتر هەموو كایە كولتووری و رووناكبیرییەكانی لە ناوچەكەدا گرتەوە، لەماوەی دوو ساڵی 1928 و 1929 ئەلفابیتكڵی رۆمانی سەری هەڵداو هەر یەك لە ماراگیلۆو عەرەبێ شەمۆ (Erebê Şemo)ـی رۆماننووسی ناوداری كورد ساڵی 1933 بەشێوەی فەرمی كاریان لەسەری كرد، لە وڵاتانی یەكێتی سۆڤییەت كورد لە پرۆسەیەكی بەردەوامی دانەبڕاودا توانی بەتەواوی خۆی لە نەخوێندەواری رزگاربكات و رێژەی نەخوێندەواری بەشێوەیەكی بەرچاو لەناو كۆمەڵانی كورددا رووی لە كەمی كرد، زۆربەیان كوردە ئێزدییەكان بوون كە بەهۆی ستەمی عوسمانییەكان و دواتر دەوڵەتی توركەوە خاك و زێدی خۆیان جێهێشت و وەك پەنابەرێك لە رووسیا نیشتنەوەو بەهۆی شەڕی نێوان ئازەربێجانیەكان و قەرەباغەوە روویان لە ئەرمینیا كرد، دوای جێگیربوونیان یەكەم هەنگاویان خوێندن بوو بە زمانی كوردی.
لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا هەڵبژاردەیەك لە رۆشنبیرانی كورد هەڵكەوتن و بەهۆی چالاكیە ئەكادیمیەكانەوە بەنمونە فریگمان ئۆربیللی كە ماوەی ساڵانی (1914 ــ1935) مامۆستای كوردناسی بوو لە لینینگراد توانی چەندین لێكۆڵینەوەی بەپێز دابرێژێت و ببێتە هۆی پێشكەوتنی كوردناسی لە ئەرمینیاو مۆسكۆو جورجیاو ئازەربێجان، ئەو كارەش تا كۆتاییەكانی جەنگی دووەمی جیهان درێژەی كێشا.
بێگومان شاعیران و نووسەران و زۆربەی رووناكبیرانی كورد لەو سەردەمە كاریگەری ئەدەبی رووسی و ئەرمەنییان لەسەربووە، هاوكات كاریگەری فەلسەفەی ماركسی لینینی بە بەرهەمەكانیانەوە دیاربووە، زۆر بەسەرسامی دەیانڕوانییە بزووتنەوەی پێشەنگانی ئەدەبی رووسی و بزوتنەوەی سۆسیالیستی و هەر بەو هۆیەشەوە دەچوونە ناو ریزەكانی حیزب و رەوتە چەپ و پێشكەوتوخوازەكانەوە، زۆربەیان بەخۆكردە فێری خوێندن و نووسین و زمانەكانی تر بوون، هاوبار كاریگەری ئەدەبی كلاسیزمی رووسی و ئەرمەنییان بەسەرەوە هەبووەو لە نووسیندا زۆر پاپەندبوونی سیاسییان لە بەرهەمەكانیان دەبینرێت، هەندێك لەو نووسەرانە: ئەمین عەڤداڵ (1906 ــ 1964)، حاجی جوندی (1909 ــ1990) جاسم جەلیلی شاعیر (1908 ــ 1998)، جەلیلی جەلیلی مێژوونووس، عەرەبی شەمۆ رۆماننووس. زۆربەی ئەم ناودارانە بەرهەمە ئەدەبیەكانی خۆیان لە گۆڤاری رێیا تازە (Riya Taze) بڵاودەكردەوە كە لە ساڵی 1930ـەوە هەفتەی دووجار لە یێریڤان بڵاودەكرایەوە، جگە لەوەش چەندین بەرهەمی ئەدەبی ناوداران لە شێوەی كتێب و نامیلكە دەردەچوون و بەوهۆیەوە ناوداربوون و ناویان چووە ناو“Almanac of Kurdish Soviet Writers” ئەنسكلۆپیدیای بەشی رەشنووسی كوردی كە سەر بە ئەنتۆلۆجیای سۆڤییەتی بوو، هاوكات لە ئەنتۆلۆجیای نەتەوەكانی تریش ناویان هاتووەو بەرهەمەكانیان وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی نەتەوە جیاجیاكانی ناوچەكە. 
حاجی جوندی كە ساڵی 1959 ئەكادیمیای زانستی ئەرمەنی بووە سەرۆكی بەشی رۆژهەڵاتناسیی كوردی و تا ساڵی 1968 وانەی تیادا دەوتەوە، بەشی ئادابی زمانی كوردی لە زانكۆی یێریڤان كردەوەو بوو بە پرۆفیسۆری وانەبێژی زمانی كوردی و هەر لەو شوێنە تا دوا ساتەكانی تەمەنی مایەوە، بەشێكی زۆری ژیانی بە مەبەستی كۆكردنەوەو رێكخستنی كەلەپووری كوردی تەرخانكرد، ساڵی 1932 یەكەمین شانۆنامەی بەناونیشانی قووتی دەرمان (Qutiya dermana) نووسی و دواتر رۆمانی بانگەواز ((Hawarî)ـی نووسی، بەڵام ئەم رۆمانە ساڵی 1967 بڵاوكرایەوە.  
شاعیری كوردی بەناوبانگی سۆڤییەت وەزیری نادرۆ (1911ــ1947) ساڵی 1935 شانۆنامەیەكی بەناونیشانی رەدووكەوتنی ژن (Reva Jin) نووسیوە، دواتر داستانە هۆنراوێكی بە ناونیشانی (Nado û Gulizer) نووسیوەو بڵاویكردۆتەوە. 
هەنگاوی بوێرانەو پڕ لە گۆڕانكاری لە ئەدەبی كوردی كوردستانی رووسیا لەسەر دەستی گەورە رۆماننووسی كورد عەرەبی شەمۆ (1897-1979) خاوەن رۆمانی “شڤانێ‌ كورد” كە بە زمانی رووسی  ساڵی 1931 نووسیویەتی و بەهۆیەوە لەلایەن فلادیمێر لینینەوە بانگهێشتكرا.. ئیتر روخسارەكانی رۆمانی كوردی دەركەوتن و هاوكات دواتر رۆمانێكی لە شێوەی ژیاننمانە بەزمانی كوردی بە ناونیشانی (Şivana Kurmanca) نووسی و ساڵی 1935 لە یێریڤان بڵاویكردەوە،  كە لە روخسارو ناوەڕۆكدا هەر هەمان كتێبی شڤانێ‌ كورد بووە، نووسەر لەسەر هەمان شێوازو بە تێكهەڵكێشكردنی  چەند تێكستێكی تر ساڵی 1958 بەناونیشانی بەربانگ (Berbang) بڵاویكردۆتەوە. لەم كتێبەیدا بە شێوازێكی شاعیرانەی ناسك باسی ژیان و منداڵی خۆی دەكات وەك شوانكارەیەك و گوزارشت لە سەختییەكانی ژیانی گوندنشینەكانی ناوچەكە دەكات، ئینجا دەچێتە ناو تافی گەنجی و باسی چوونە ریزی كۆمۆنیستەكان و بینینی جەنگە خوێناویەكان دەكات لە ساڵی 1917 لەگەڵ دەسپێكی شۆڕشی كۆمۆنیستەكان و ئەم كتێبە زۆرتر دەچێتە قاڵبی سەرگوزەشتەو ژیاننامەوە وەك لە رۆمان.

‌ 633 جار بینراوه‌
6/2/2018 1:15:20 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved