»  پەڕەموچ
كورتەیەك لە كاروانی ئەدەبی كوردی لە وڵاتانی سۆڤییەتی كۆندا
عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ

 

 

   2 - 2

 

بزووتنەوەی هونەرو ئەدەبی كوردی لەناوچەكە   

 

بەشی دووەم

لەدوای كۆتایی هاتنی جەنگی دووەمی جیهانەوە دەسەڵاتی سۆڤییەتی لە پرۆژەیەكی كولتووری گەورەدا بۆ یەكگرتنی تەواوی یەكێتییەكەیان و بۆ گەرمكردنی رۆحی نەتەوەیی و نیشتمانی و ئینتما بۆ یەكێتی سۆڤییەت دەستیانكرد بە بەكارهێنانی ئەلفوبێی سیریلی (Cyrillic) بۆ ئەوەی شوێنی هەموو ئەلفوبێیەكانی ناوچەكە بگرێتەوەو رێنووسی هاوبەشی هەموو وڵاتانی سەر بە یەكێتی سۆڤییەت بگرێتەوە، یەكێك لەو نەتەوانەی كەوتە بەر ئەو ئەلفوبێیە نوێیەكە زمانی كوردی بوو كە پێشتر وشەی لاتینی رۆژاوایان بەكاردەهێنا، لەو پرۆژەیە بەدواوە كوردانی سۆڤییەت لە كایەكانی رۆژنامەوانی و فێرگەو كارە فەرمییەكاندا ئەلفوبێی سیریلینیان بەكار دەهێنا.

داستانی گەورەی قەڵای دمدمی عەرەبی شەمۆ كە ساڵی 1966 لە یێریڤان نووسیویەتی و بەزۆری پشتی بە داستانی چامە میللییەكە بەستووە كە دەماو دەم گێردراوەتەوە باس لە قارەمانێتی ئەمیرخانی لەپزێڕین دەكات كە چۆن لە سەرەتای سەدەی حەڤدەهەمی زایینی روبەرووی هێڕشەكانی شاعەباسی سەفەوییەكان وەستایەوەو هەر لەو داستانەدا باسی خیانەتی مەحمودی مەركانی دەكات كە چۆن بووە هۆی گەمارۆدانی قەڵاكەو دواتر بڕینی ئاوو ئینجا داگیركردن و لەناودانی هەموو دانشتوانەكەی ناو قەڵای دمدم.   

ئەم نووسەرە چەندین رۆمانی هەیە وەك ژیانی بەختەوەر (Jiyiana Bextewar) ساڵی 1959 نووسیویەتی، دواتر رۆمانی (Hopo)ـی نووسیوە، ئەم دوو رۆمانە باسی ژیانی كورد دەكەن لەسایەی حوكمڕانی سۆڤییەت دەكەن و دواتر هەر لە یێریڤان لەناو كۆمەڵەی (Berevok) دووبارە ساڵی 1969 چاپكراونەتەوە.

سەمیندی سیابەندۆف (1909ـ1998) ساڵی 1959 داستانێكی رۆمانسی میللی بەناوی خەجێ و سیامەند نووسیوە، دواتر كتێبی بیرەوەریەكانی من (Bîranînêd min)ـی ئەحمەدی میرازی (1899ـ1961) رۆماننووسی لەدوای مردنی ساڵی 1966 لە یێریڤان بەچاپگەیاندووە،  رۆماننووسێكی تر بەناوی عەلی عەبدولڕەحمان چەندین رۆمانی بەناوەكانی (Gundê Mêrxasa) و(Şer Ciyada)ـی نووسیوە كە لە ساڵەكانی 1968 و 1989 لە یێریڤان چاپكراون، یوسف پەكووی نووسەرو شاعیر ساڵی 1961 دیوانە شیعرێكی بەناوی (Keskesor) واتا پەڵكەزێرینە نووسیوە. هاوبار ئەمین عەڤدال كتێبێكی بە زمانی ئەرمینی بەناونیشانی “نەریتی كورد لە ترانسكۆكاسیا” نووسیوە باسی بەرفراوانبوونی كولتورو دابەنەریتی كورد دەكات لە سەردەمی حوكمڕانی یەكێتی سۆڤییەت و پێشتریش لە سەردەمی قەیسەرییەكان.

بەڵام ئیسماییل دۆكۆی لەدایكبووی 1930 كتێبێكی بەناوی (Zewacê bê dil) هاوسەرگیری نابەدڵ بڵاوكردۆتەوە، هاوكات ئاتار شێرۆ (1901 ــ 1970) كۆمەڵە هۆنراوەیەكی بەناوی شیعر (Şiyer) بڵاوكردۆتەوە تیایدا باسی جەورو ستەمی دەوڵەتی عوسمانی دەكات بەرامبەر بە كەمینەكانی تر بە تایبەت كورد لە كوردستان.

لەنێوان ساڵانی 1980 ــ 1990 لە یێریڤانی پایتەختی ئەرمینیا گۆڤارێكی ساڵانە بەناوی “ Behara Taze “ بەهاری نوێ دەردەچوو، كاری لەسەر بڵاوكردنەوەی شیعرو كورتەچیرۆك و  لێكۆڵینەوەی رۆمان دەكرد و بایەخێكی زۆری خستبووە سەر نەوەی دووەم، لە نمونەی ئەمەریكە سەردار (Emerîkê Serdar  ) كە یەكێك بووە لە نووسەرانی ناو دەزگاكە، هاوكات كاریان بۆ بڵاوكردنەوەی بەرهەمەكانی وەزیر ئاشۆ (Wezîrê EŞo) و شانۆنامەنووس عەزیز گەردن زیاری(Ezîzê Gerdenzyiari) لەدایكبووی 1945 دەكرد، هەرچی دكتۆر جەلیل جەلیلە یەكێكە لە پێشەنگەكانی مێژونووسان و لێكۆڵرانی كوردو ئێستا مامۆستای پسپۆرە لە كوردرلۆژیا لە زانكۆی ڤییەنا، لەماوەی چل ساڵی بەردەوامی كاركردن و لەرێكەی چەندین كتێب و دەیان لێكۆڵینەوەو توێژینەوەوە كە بەزمانەكانی كوردی و ئەرمینی و رووسی نووسیونەتی، رووداوەكان و قۆناغە بایەخدارەكانی مێژووی كوردستانی كردۆتە بەڵگەنامەو جگە لەوەش چەندین بابەتی بەپێزی زارەكی لە كۆمەڵە كتێبی كەلەپووریدا  بەومەبەستەی لەفەتارەت و لەناوچوون رزگاری بكات هەمووی لەچاپداوە، هاوكات د. ئۆردۆخانی جەلیل چەندین بابەتی ئەدەبی و چالاكی كولتووری سەبارەت بە كەلەپووری كوردی كۆكردۆتەوە، هەروەها جەمیلەخانی جەلیل خوشكی ناوبراو یەكێك بووە لەكەڵە ژنەكانی ناو بواری كولتووری كوردی و پڕ بە كتێبخانەیەكی گەورە زۆربەی ئاوازە كوردییەكانی گۆرانی و سروودو گۆرانی میللی بە شێوەی نۆتە نووسیوەتەوەو پاراستوونی، كە دەماودەم هەندێكیان لێ بڵاودەكرێتەوە.

ژن رۆڵێكی گەورەی هەبووە لە مێژووی كولتووری و چالاكی ئەدەبی ناوچەكە، وەك سیما سەمەند (Sîma Semend) لەدایكبووی 1935 و هیبران ساران، هاوكات بەرهەمەكانی ژنە یشاعیر هنارا تاجین (Hinara Tajin) لە ژمارە چوارەمی گۆڤاری بەهارا تازە بلاوكرایەوە، ئینجا توسین رەشیت (Tosinê Reşit)ـی لەدایكبووی 1941 و ئاسكەرێ‌ بۆییك (Eskerê Boyik) چەندین بابەت و شانۆنامەیان بڵاكرایەوە وەك: ((Siyabend û Xecê)و (Mem û Zîn)  كە لە نێوان سالانی 1988 ــ 1989  لەخانەی (Roja Nû) رۆژی نوێی  لە ستۆكهۆڵم بڵاوكراونەتەوە.

لە راستیدا ئەو بەشە بچوكەی نەتەوەی كورد كە لە سنوورەدوورەكانی كوردستان و لە بەشی رۆژهەڵاتی باكوور دەژین لەماوەیەكی مێژوویی دوورو درێژدا كە لەماوەی سێ سەدەی رابردوو پێشكەوتنی زۆریان بەخۆیانەوە دیوە، بەهۆی ناچاربوون و هەڵاتنەوە دەیە بە دەیە لەناوچەكانی تری كوردستانەوە هەڵدێن و لەوخاكە دەگیرسێنەوە بەتایبەت لەدەست جەورو ستەمی دەوڵەتی فاشی توركی، ژمارەیەكی بەرچاوی رووناكبیرانی كورد كە لەسەردەمی سیستمی حوكمڕانی سۆڤییەتی گەڵالەیان كرد، خاوەن دەستێكی باڵان لە شپێشخستنی كاروانی هونەرو ئەدەبی كوردی، جێی باسە بایەخی ستراتیژی زۆری كوردستان لە رووی ئابووری و سیاسی و سەربازی، هاوكات نزیكی لە سنووری ئیمپایەری باڵای رووسیا، پاڵی بە رژێمی قەیسەرییەوە نا بایەخ بە كوردستان و میللەتەكەی بدات. هەر بەم هۆیەشەوە رۆژهەڵاتناسە رووسیەكان رۆڵی تەواویان هەبوو لە لێكۆڵینەوە لە ئەدەب و مێژووی كورد، ئەكادیمیای زانستەكانی رووسیا و پەیمانگەی رۆژهەڵاتناسی رووسیای سۆڤییەتی، رۆڵی باڵایان لەم بوارەدا هەبووە. ئلەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵاندا كتێبحانەی رووسیا پڕبوو لە رەشنووس و كتێب و لێكۆڵینەوەو توێژینەوەی زانستی و راپۆرتی سیاسی و كە رۆژهەڵاتناسە رووسیەكان سەبارەت بە نەتەوەی كوردو نیشتمانەكەیان كۆیان كردبووەوە.ئەم بایەخدانەش لەماوەی حوكمڕانی سۆڤییەتیدا هەڵبەزو دابەرزی زۆری بەخۆیەوە بینی، تا لەدوای شۆڕشی 14/ـی تەموز لە عێراق كەئەودەمە لێكۆڵینەوە لەسەر كورد گەیشتبووە ترۆپك و لە یەكێتی سۆڤییەت هاوتای نەبوو.

بەپێی ئامارەكان سەرجەمی (لێكۆڵینەوەكان لەسەر كورد) لێرە مەبستمان هەموو ئەو نووسینانەیە كە لەسەر كورد بڵاوكراونەوتەوە، هەر لە كتێب و لێكۆڵینەوەو وتار وهتد.. كە لە وڵاتانی جیهاندا بڵاوكراونەتەوە كە ئێران و سوریاو عێراقیشی گرتۆتەوە، ساڵی 1963 كە ساڵی دەرچوونی بیبلۆگرافیای فراوانی جیهانی بووە لەمەڕ كورد، ژمارەی لێكۆڵینەوەكان گەیشتە (2690) بەرهەم، بەشی رووسیای قەیسەری و دواتر لە یەكێتی سۆڤییەتی سۆشیالستی (1634) بەرهەم بوون، واتا دووسێیەكی ئەو بەرهەمانە لەبەشی رووسیابوون بەپێی “زێی مووسیلیان ــ بیبلۆگرافیای لیكۆڵینەوەی كورد بەزمانی رووسی، خانەی بڵاوكردنەوەی ئادابی رۆژهەڵات،  مۆسكۆ 1963 .

جێی باسە یەكەم هەوڵدان بۆ دانانی ئەلفوبێی كورد لە وڵاتی ئەرمینیا دەستی پێكرد، كە ئەو دەمە سەر بە رووسیا بوون و گەورەترین ژمارەیان لە ناوچەی قەفقاسی شاخاوی دەژیان، ئەوەیش لەناوەندەكانی سەدەی نۆزدەهەم بوو لە رێگەی بەكارهێنانی پیتی ئەرمینییەوە، بەڵام ئەم ئەلفوبێیە بەو هۆیەی فۆنەتیكی زمانی كوردی زۆر لە هی ئەرمینیەكان جیاوازە، سەركەوتنی بەدەست نەهێنا. هەر بەو هۆیەوە (بیوتر لیرخ رۆژهەڵاتناسی رووسی كە یەكێكە لە دەستەی دامەزرێنەرانی كوردۆلۆژیا لە رووسیا) هەوڵیدەدا ئەبجەدیەتی لاتینی بۆ زمانی كوردی بدۆزێتەوە بەڵام هەوڵدانەكەی سەركەوتوونەبوو. نەك لەبەر ئەوەی فۆنەتیكەكە بیانی بووەو بەجوانی نەدەهاتە سەر زمان، بەڵكو بەو هۆیەی رژێمی قەڵەمڕەوی قەیسەری هیچ بایەخێكی بە كوردانی ناوخۆ نەدەداو هەموو توانایەكی خستبووە سەركوردانی دەرەوە بەپێی بەرژەوەندییەكانی كاری لەسەر دەكرد، بە نمونە لەماوەی جەنگی جیهانی یەكەم و بەر لە سەرهەڵدانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە ساڵی 1917 چەندین قوتابخانەی كوردی هەبوون لەناوچە جیاجیاكانی ئەرمینیا هەموو داخران.

هاوبار لی زاكۆریسكی بۆ ئەو مەبەستە هەمان هەوڵیداوەو لە ئەلفوبێیەكانی قەوقازی، بڵاوكراوەی كۆمەڵەی جوگرافی رووسی/ بەشی قەوقاز، 1887 ز، بەرگی نۆیەم، پاشكۆی 1 لا1 ــ1، وتارێك باس لە كەموكوڕیەكانی پیتی ئەرمینی دەكات كە لە زمانی كوردیدا بكار هاتوون، لەدوای ساڵی 1920ـەوە پۆڵشەوییەكان چەندین قوتابخانەی كوردییان كردەوە كە هەموو بابەتەكانی بە زمانی كوردی بوون و بە پیتی لاتینی دەیانخوێند، لەراستیدا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت نەتەوەی كورد لە روسیاو ئەرمینیاو ئازەربێجان وێرای ئەم قۆناغە سەختەی كە كورد پێیدا تێدەپەڕێت پێشەنگی ئەدەب و هونەری كوردین.

‌ 97 جار بینراوه‌
6/9/2018 2:49:01 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved