»  پەڕەموچ
عەلی مەردان ... ئەو رۆمانەی ماوە بنوسرێ‌
لەتیف فاتیح فەرەج

سەرەتا 
عەلی مەردانی مامۆستاو هونەرمەندی ناسراوی مەقاماتی كوردی ،یەكێكە لە هەرە درەوشاوەتربن هونەرمەندی مەقاماتی كوردی و وەك چۆن بێ‌ شێخ رەزای تاڵەبانی ئەدەبی كوردی كەلێنی تێدەكەوێت ، بۆ هونەریی كوردیش بە هەمان جۆر ، كەلێنێكی گەورە دەكەوێتە ئەو بوارەوە بێ‌ مامۆستا عەلی مەردان ، ئەو هونەرمەندە سەرەڕای مەقامزانیەكەی رۆشنبیرییەكی گەورەشی هەبووە لەو بوارەداو مرۆڤ كە بە دیقەتەوە گوێ‌ لە چۆنێتی ئاوازچڕینەكانی دەگرێت ، دەزانێت ئەو هونەرمەندە هەرگیز لەخۆیەوەو بێ‌ هۆ گۆرانیەك،  مەقامێ یان بەستەیەكی نەچڕیووە ، ئەوە جگە لەوەی دەنگی ئەو یەكێكە لەو دەنگانەی كە مرۆڤ تا زیاتر گوێی لێبگرێت ، بێزار نابێت ، واتە لە ڕووی دەرونیەوە ئارامی دەبەخشێت بە گوێگرەكانی و رۆڵی هەیە لە ئارامی و ئاسودەیی دەرونیدا، راستی من لە باری دەرونئارامیەوە هێندە شارەزایم نیە ، بەڵام دڵنیام ئەگەر دەرونناسەكان و پزیشكانی دەروونی ئەو دەنگە لە گەڵ چەند نەخۆشێكدا تاقیبكەنەوە ، رەنگە بگەنە هەندێك ئەنجامی ئەرێنی ، كە ڕاستی قسەی ئێمە بسەلمێنێ‌ .
ئەوەی جێگەی سەرنجە لەو هونەرمەندەدا ئەوەیە ، ئەو كەس دەستی نەگرت ، كەس رێی نیشاننەدا ، خۆی خۆی دروستكرد، خۆی لە پێناوی هونەرەكەیدا زۆر زوو سەری هەڵگرت و گەیشتە بەغدا بۆ ئەوەی ئەو سامانە هونەریەمان بۆ بهێڵێتەوە ، ئێزگەی كوردی بەغدا ، ئەگەر هیچی ئەو تۆی نەكردبێت ، ئەوەی كردووە كە عەلی مەردان بە زندوێتی بۆ نەوەكانی ئایندە بهێڵێتەوەو وەك سەدان هونەرمەندو مەقامزانی دیكەی كورد لە ناو نەچن .
لەم وتارە كورتەدا دەمانەوێت ئەگەر بەكورتیش بێت ئاوڕ لە چەند وێستگەیەكی ژیانی ئەو هونەرمەندەدا بدەینەوەو لانی كەم گەر بە نیوەچڵیش بێت هەندێك ئەمەكداری ئەو بكەین .
مناڵیەكی پڕ ئازار
عەلی مەردان لە بیرەوەریەكانی خۆیدا باسی مناڵی و بەدبەختی خۆی دەكات ، ئەو لە گەڵای پایزدا هەرچی هاتوە بەبیریدا باسی كردووە ، من لەم نووسینەدا نامەوێ‌ بچمەوە سەر ئەو بابەتەو دەمەوێ‌ قسەلەسەر ئەوە بكەم كە دەشێت ئەو مناڵیە ، ئەو بارو دۆخە هۆكارێكی سەرەكی ئەو تەقینەوە هونەریە بووبێت ،  عەلی مەردان وەك لە دایك بوون لە ساڵی 1904 لە كەركوك دایك بووە، منداڵییەكی پڕ ئازارو ناخۆش ژیاوە ، لە نێوان كەركوك و لەیلاندا هەمیشە لە هاتوچۆدا بووە ، هەر لە سەرەتای هەرزەكاریەوە خاڵۆی راستی لە گەڵ ناكات و بەڵێنەكەی ناباتەسەر كە پێیداوە "خاڵۆی بەڵێنی ئەوەی دەداتێ‌ كچێكی خۆی بداتێ‌ " ، هەر ئەوەش هۆیەكی سەرهەڵگرتن و رۆیشتنێتی بۆ هەفتەغارو لەوێوە بۆ بەغدا .
مناڵی عەلی مەردان دەكەوێتە سەرو بەندی شەڕی جیهانی یەكەم و ئەو بارو دۆخەوە كە ئینگلیز دێت و عوسمانیەكان هەڵدێن ، ئەو سەردەمە قات و قڕی و گرانی دەبێت ، ئەوانیش دەسكورت و بەلەنگاز دەبن ، هەموو ئەو كەش و هەوایە دواتر لە سیماو دەنگی عەلی مەردانا ڕەنگدەدەنەوەو ئەو عەلی مەردانەی لێدەردەچێت ، كە جگە لە بە جێهێشتنی زیاتر لە هەزارگۆرانی و مەقام كاریگەری زۆری بەسەر هونەرمەندانی ناسراوی دوای خۆیەوە دەبێت .
گەڕان بە دوای ئومێدا 
عەلی مەردان دەیەوێت لەو بارو دۆخە ناجۆرەی هەیە خۆی دەرباز بكات و شوێنگەیەك بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی تروسكای هیوای لێوە دەركەوێت ، كە دەچێتەداقوق بە نیازی ئەوە دەڕوات هەندێك پارە پاشەكەوت بكات و بە دووی ئەو ئومێدەدا بگەڕێ‌ ، لەوێ‌ ماڵی ئەو خزمەی كە ئەوی لێدەبێت تووشی ڕوداوێك دەبن و خزمەكەی دەكوژرێت ، ئەویش ناگەڕێتەوە بەرەو لەیلان و كەركوك و ملی رێ‌ دەگرێت بەرەو بەغدا ، ئەمانەی هەموو لە یادەوەریەكانی خۆیدا باس كردووە ، بەغدا و دواتر رادیۆی كوردی بەغدا بۆ ئەو دەبنە ئەو ناوەندەی كە لێیەوە دەچێتە هەموو ماڵێكی كوردو عێراقەوە ، هەڵبەت هەڵبژاردنی مەقام لای ئەو كاریگەریەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو منداڵیەی كەركوك و لەیلان و گوێگرتن لە مەقاماتی ئەو سەردەمە كە ئەو كاتە لە دیوەخانەكان و تەكیەی تاڵەبانی  كەركوك و لەیلاندا باوی بووە .
لە بەغدا سەرەڕای سەختی ژیان ، سەرەڕای راكردن بە دووی نان و بژێویدا لایەنە هونەریەكەی بیرنەكردووەو پەرەی پێداوە ، كە ئێزگەی كوردیش دامەزراوە ئەو لە یەكەمینەكانی ئەو ئێزگەیەبووە، بەمەش بووەبە ئەستێرەیەكی دیارو ناسراو ، ئەوە جگە لەوەی لە بەغدا لە نێو كەش و هەوای مەقاماتی ئەو سەردەمەدا پێگەیشتووەو دەركەوتوە ، ئەمەش سەرەتای دەركەوتنی ئەو ئومێدە بووە كە بە دوایدا رۆیشتووە، ئەو ئومێدەی هەر لە 15 ساڵیەوە لە هەناویدا سەوز بووەو حەزی كردووە ، وەك ئەانەی پێش خۆی لە تەكیەو دیوەخانەكاندا رێزی لێبنرێت و گەورە سەیر بكرێت .
باخچەی شاعیران 
عەلی مەردان 77 ساڵ ژیاوە لە 1904 بۆ 1981 ، لەو تەمەنەدا نزیكەی 40 ساڵی گۆرانی وتووە ، لەو 40 ساڵەدا زیاتر لە 1000گۆرانی و مەقامی چڕیووە ، شیعری زۆربەی زۆری شاعیرانی كوردی كردووە بە مەقام و گۆرانی ، خۆی باسی ئەوە دەكات كە هیچ شاعیرێكی بیر نەكردووە، بەم كارەی عەلی مەردان زیاتر وەك باخچەیەكی شیعری دەردەكەوێت ، باخچەیەك كە شیعری هەموو شاعیرەكانی كوردی تیایە ، لەوە دەچێت عەلی مەردان بە ئامانج ئەوەی كردبێت ، رەنگە ئامانجەكە هەر ئەوە نەبێت كە هەموو شیعری شاعیران بەرێتە نێو گۆرانی و مەقامی كوردیەوە ، رەنگە ئامانجەكە ئەوەش بووبێت كە توانای ئەو شاعیرانە تاقیبكاتەوەو توانا شیعریەكەیان بخاتە بەردەم گوێگرانی كورد ، بۆ نمونە شیعری ئەی مانگی بێكەسی شاعیری ئەوەندە مامۆستایانە چڕیوە ، كە زۆرێك لەوانەی ئەو مەقامەیان گوێ‌ لێبووە دواتر وێڵی دیوانەكەی بێكەس بوونە .
عەلی مەردان زۆر ئاوەزیانە دەستی بۆ شیعری شاعیران بردووەو هەوڵی داوە ئەو شیعرانە هەڵبژێرێت كە دەتوانن كاربكەنە سەر دڵی بیسەر ، بەمەش پەیوەندیەكی پتەوی  لە نێوان شاعیران و خەڵكدا دروستكردووە ، ئەم هۆشیاریە لە هەڵبژاردنی دەقی شیعریدا پەیوەستە بە رۆشنبیریەكی بەرزەوە ، جێی داخە دوای ئەو هەموو ساڵە دوورو درێژە ئێستا هونەرمەندی كورد زۆر بایەخ بە دەق نادات و بە هەمان هۆشیاری مامۆستا عەلی مەردانەوە دەقی شیعری هەڵنابژێرێت .
زۆرێك لە شاعیرانی كورد قەرزاری مامۆستا عەلی مەردانن ، لە بەرانبەر ئەوەدا كە شیعرەكانیانی بە دەنگ و ئاواز چڕیووە .
پیاوێكی لە بیر كراو
هەمیشە قسەیەكی باو هەیە دەوترێت ئەگەر فڵان كەس كورد نەبوایە ئێستا پایەو ناوبانگێكی تری دەبوو ، ئەم قسەیە لەو ڕوانگەیەوە سەرچاوەی گرتووە ، گوایە كورد بەرانبەر داهێنەروئەفرێنەرانی خۆی كەمتەرخەمە ، رەنگە من ئەوە ببەستمەوە بە هۆیەكی دیكەوە ، نەبوونی دەوڵەت و فۆڕم و چوار چێوە هۆیەكی گرنگی ئەوبابەتەیە ، ئەگەر دەوڵەت و چوار چێوەمان هەبوایە ، بڕواناكەم بارو دۆخەكە بەو جۆرە با ، هەڵبەت وەزارەتی رۆشنبیریش لەو بارەیەوە كەمتەرخەمە ، بیرمە پارەیەكی زۆر خەیاڵی بۆ یادێكی جگەرخوێن خەرجكرا ، ئێمە لە كەركوك بە یەك لە سەدی ئەو پارەیە چالاكی گەورەمان دەكرد ،" قسە لەسەر ئەوەنیە بۆ ئەوە بۆ جگەر خوێن كرا ، قسە لەسەر ئیشكردنە بۆ ئەوانی تر "  لەو هەموو ماوانەدا یادێكی شایستە بە عەلی مەردان نەكراوەتەوەو وەك لە بیركراوێك هاتوەتە بەرچاو .
دەبوو ئێستا ئەو پیاوە دكتۆراو ماستەری لەبارەوە هەبا ، دەبوو وەك هونەرمەندێك ناوەندی تایبەت بە ناوی ئەوەوە هەبوایە بۆ مەقام و گۆرانی ، راستە لە كەركوك چەند هەنگاوێك نراوە ، بەڵام ئەو هەنگاوانەش لە ئاستی ئەودا نەبوونەو ناوەندەكەشی لە كەركوك لە بیر كراوە وەك چۆن خۆی لە بیر كراوە ، دەبوو هەمووساڵێك لە ساڵیادی مەرگ یان لە دایكبوونی ئەودا فێستیڤاڵی تایبەت بە هونەرو میوزیك و مەقام و گۆرانی بەڕێوە چووباو خەڵاتی عەلی مەردان هەبا ساڵانە بۆ باشترین هونەرمەندی كورد ، لام وایە ئەو كارانە هیچی ئەوتۆی تێناچێت ئەگەر خەمخۆری هەبێت .
هۆیەك بۆ خۆ پڕ كردن 
كاتێ‌ كەركوك رزگار كراو بتەكانی سەدام هاڕەیان كرد ، ئەگەر چی ئازادكردنەكە هەرگیز بە كامی دڵی ئێمە نەبوو ،لە چەقی شارو نزیك مەجیدیە شوێنێكیان ناونا كتێبخانەی عەلی مەردان و دیوار بەندێكیشیان دروستكرد ، سەرەتا من زۆر دڵخۆش بووم بەو كارەو ئومێدم خواست پەرەی پێبدرێت ، كەچی دواتر هەم كتێبخانەكەو هەم دیوار بەندەكەش نەمان و ئەو شوێنەش كرایە شوێنێكی بازرگانی ، درەنگتر بۆم دەركەوت كەناوی عەلی مەردان لەو شوێنە بۆ مەبەستی بازرگانی بە كار هاتووە، عەلی مەردان خۆی لە گۆرانیەكدا لە بارەی خۆیەوە دەڵێت :
تەماشا چ زەردو لەڕو رەنگ بڕاوم 
وەكو داری بێ‌ ئاو شكستەو شكاوم 
ئەو نەلە ژیاندا حەسایەوە نەلە دوای مردنەكەشی ، هەربۆیە دوای مردنەكەی لە بری خزمەت و یادكردنەوە ناوەكەی بە كار هێنرا بۆ خۆ دەوڵەمەند كردنی چەند كەسێك ، خۆزگە شارەوانی كەركوك لەو بابەتەی دەكۆڵیەوەو ئەو شوێنەی بۆ مامۆستا عەلی مەردان و هونەری كەركوك دەگێڕایەوە . 
ئەو رۆمانەی ماوە بنوسرێ‌ 
چەند ساڵێكە دەمەوێ‌ ژیانی عەلی مەردان ، ئەو بارو دۆخەی تێیدا ژیاوە ، ئەو مەینەتی و نەهامەتیانەی بەسەری هاتووە ، سەركەوتنەكان و ناوبانگەكەی بكەمە رۆمان ، بۆئەمە چەند جار هەنگاوم هەڵهێناوەو پەشیوان بوومەتەوە ، رەنگە هۆیەكی پەشیمان بوونەوەكە ئەوە بووبێ‌ ، كە رەنگە دەرەقەتی ئەو كارە نەهاتبم، عەلی مەردان دەبوو ئێستا رۆمان و زنجیرەی درامای تایبەت  لە بارەیەوە هەبا . 
 نەمری بۆ ئەو دەنگە زوڵاڵەو یادی هەمیشە پیرۆز .

‌ 566 جار بینراوه‌
8/1/2018 5:09:14 PM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved