»  پەڕەموچ
شیعری كوردی و ستەمی سیاسی!
سەدیق سەعید ڕواندزی


بەدرێژایی مێژوو، كورد وەك نەتەوەیەك هەمیشە لەپاڵ داگیركاری سیاسی و جینۆسایدی نەتەوەیی، ڕووبەڕووی داگیركاری فەرهەنگی و كلتووریش بۆتەوە. لەوسۆنگەیەشەوەهەمیشە دوژمنانی ئێمەهەوڵی لەنێوبردن، یاخود بێ بەهاكردن، یانیش توانەوەی فەرهەنگی كوردییان داوە لەبۆتەی فەرهەنگی ناسیۆنالیزمییانەی خۆیان. ناونانی كوردبەتوركە كێوییەكان، بەئاگرپەرست، ناساندن و نیشاندانی زمانی كوردی بەزمانی فارسی و عەرەبی، وێناكردنی شیعری كلاسیكی كوردی بەلاساییكردنەوەو پاشماوەی شیعری فارسی وعەرەبی، تەماشاكردنی نوێخوازو داهێنەرێكی وەك (گۆران)ی شاعیر بەلاساییكەرەوەی شاعیرانی وەكو شیلی وجۆن كیتس و سەدان نموونەی تر، ئاستی شۆفێنیزمی ئەو نەتەوانە بەرامبەربە فەرهەنگ وئەدەبی نەتەوەی كورددەردەخات. چونكە بێگومان كاتێ نەتەوە دەكەوێتە بەرشاڵاوی داگیركاری، ئەوا پرۆسەی لەنێوبردنی كەسیەتی كوردو تێكشكاندنیشی پیادە دەكێت. ئەگەردوژمنانی كوردنەیانتوانیبێت كۆی نەتەوەی كورد لەنێوبەرن، ئەوا بەشێوەیەكی دیكەهەوڵی ڕووخاندنی مرۆڤی كوردو بەنامۆكردنیان داوە لەئاست سیماو فەرهەنگی نەتەوەییانەی خۆی.بەردەوام هەوڵی ئەوەیانداوە ڕەگی خۆبەكەمزانین لەئاست ئەوانی تردا، لەناخ و هزری مرۆڤی كورد بڕوێنن.بەداخەوە دوژمنان لەوەدا تائەندازەیەكی زۆرسەركەوتووبوونە. هەمیشە سیما نەتەوەییەكان بەشێكی جیاكەرەوەی گەلانن لەیەكتری. ئەوسیمایانە كەفەرهەنگ و زمان، كلتوورو داب ونەریت، ئەدەبی سەرزارەكی و نووسراو پێكدێننن، بەخاڵی جیاكەرەوەی نەتەوەكان دائەنرێن. سنووری نێوان نەتەوەكانی دنیا چەند كاڵبێتەوە،گلۆبالیزم چەند بەهەژموونەوە گەلان بتەنێتەوە، هێشتا ناسنامەی نەتەوەیی و خۆ جیاكردنەوە لەئەوانی تر، جێی شانازی نەتەوەیی مرۆڤەكانە. لە یارییەكانی جامی جیهانیدا، كێ كرواتییەكی بینی حەزبكات وڵاتەكەی بدۆڕێت و فەرەنسابباتەوە؟ كەس هاووڵاتییەكی بەناسنامە بەلجیكی بینی حەزبكات ئینگلترا لەوان بباتەوە. ئەمە لەكاتێكدا، سنووری نێوان نەتەوەكانی ئەوروپاچەندین ساڵە نەماوەومرۆڤ دەتوانێت چەندین وڵات ببڕێت بەوپەڕی ئازادییەوە. بەڵام كەپرسەكە دێتە سەرنەتەوەو نیشتمان، ماكەكانی نەتەوە، ئیدی ئەوان لەبنەڕەتدا هەڵگری ناسنامەی نەتەوەیی وڵاتەكانی خۆیانن. پرسیار ئەوەیە ئەگەر نەتەوەیەك كەسەدان ساڵە قەوارەی سەربەخۆی خۆی هەیە، ئاڵاو خاك و زمان و فەرهەنگی خۆی هەیە،بەوشێوەیە بڕوانێتەناسنامە، دەبێ بۆئێمەی بێ گەل و خاك چۆن بێت؟ دەبێ چەند پەیوەست بین بەزمانی كوردی، كەبەدرێژایی مێژووكوردی لەسڕینەوەونەمان پاراستووە. لەڕاستیدا كورد وەك نەتەوەیەك خاوەنی فەرهەنگ و ئەدەب وكلتووری نەتەوەییانەی خۆیەتی. ئەدەبی كوردی و فەرهەنگی كوردی، هیچی لەنەتەوەكانی دنیاكەمتر نییە. جیاوازییەكە لەوەدایە ئەوان دەوڵەتییان هەیەو ئێمە نا. شیعرو ژانرەكانی دیكەی كوردی لەڕووی مانا،چێژ، ناوەڕۆك و پەیام،هیچی لەنووسەرانی دیكەی دنیا كەمتر نییە. بەڵام كەنەتوانراوە ئەوسەرمایە فەرهەنگییە ببینرێت وبەدنیا بناسرێت لەبەرئەوەیە هەمیشەژێردەستەی داگیركەرەكان بووینە. ئەوانیش وێرای هەوڵدان بۆ بەكەم ناساندنی ئەوفەرهەنگە، هاوكات هەوڵی لەنێوبردنیشیان داوە.كەئەدەبی كوردی یاخود شیعری كوردی بەجیهانی نەبووە، لەبەرئەوە نییەكورد داهێنەری نییە، شاعیری بەتوانای نییە،عەرەبەكان یاخود توركەكان هەیانە،بەڵكو پەیوەندی بەوەوە هەیە كەئەو شاعیرەبەناسنامە كوردە. كوردیش دەوڵەتی نییە، كەواتەخاوەنی هیچ شتێك نییە. كە محمود دەروێش لەسەرئاستی جیهان دەبێتە ناو، بەبڕوای من وەك خوێنەرێك لەبەرئەوە نییە كەلە شێركۆ بێكەس جواننووسترو بەتواناترە. بەپێچەوانەوە چونكە ئەمیان فەلەستینییە، ئەمیشییان كورد. جیهان هاوسۆزە لەگەڵ فەلەستین، بەڵام لەئاست توانەوەی نەتەوەی كورد، ویژدانی مردووە.ئەگەرناخوێنەردەتوانێ بۆڕاستی قسەكانی من، شیعری هەردوو شاعیرلەئاستی بونیادی دەقی شیعری بەراورد بكات.بەجیهانیبوون بەخەڵاتی گەورەو بەهادارنییە، بەڵكو پەیوەندی بەمێژوو،بەڕابردوو هەیە. تائێستا فارسەكان خەڵاتی نۆبَلیان نەبردۆتەوە. تۆ بڵێی فارسەكان كەپێنچ هەزار ساڵەخاوەنی فەرهەنگن نوسەرێكی شایستە بەو خەڵاتەیان نەبێت؟ بەڵام گیتارژەنێك ئەو خەڵاتە وەربگرێت.یاخود نووسەرێكی نەناسراوو پەراوێزكراوی چینی ئەو خەڵاتە وەرگرێت.مەرج نییە ئەوەی بەجیهانی بوو،ئیدی داهێنەرە. ئەمە زۆرجارپەیوەستە بەپرسی سیاسی و ململانێی سیاسییەوە. كەشاعیرانی كورد لەسەرئاستی دنیادا بەجیهانی نەبوونە، لەسۆنگەی ئەوە نییە تێكستی جوان، داهێنەرانەو جیهانییانەیان نەبێت. بەپێچەوانەوە ئەمەپەیوەندی بەوستەمەسیاسی ومێژووییەوە هەیەكەلەكوردكراوە. كوردئەگەرژێردەستەی دوژمنان نەبووایە، خاوەنی دەوڵەت،ئاڵاونیشتمانی خۆی بووایە،دڵنیام ئێستانووسەرانی لە ئاست نووسەرانی دنیادەبوون. ئەدەبی كوردی كەزەمینەی ئەوەی لەبەردەمدانەبووەببێتە ئەدەبێكی جیهانی، لەلایەكەوەبەهۆكاری سیاسی و داگیركاری بووە، لەلایەكی دیكەشەوە پەیوەندی بەخۆمانەوە هەبووە كەهەوڵمانەداوە تێكستی نووسەرانی كورد لەڕێی وەرگێڕانەوە بەدنیا بناسێنین.بەتایبەتیش لەقۆناغی دوای ڕاپەڕیندا.لەلایەكی دیكەوە خوێنەری كوردچونكە نەیتوانیوە بەزمانی دایك بەرهەمی نووسەرانی دنیابخوێنێتەوە بەوپێیەی زۆربەی هەرە زۆری خوێنەری كورد، تەنها زمانی كوردی دەزانن، ئیدی لەڕووبەرێكی كەمدا ئاشنای ئەدەبی جیهانی بووە. یاخود واهەست دەكات كەشاعیرانی دنیا داهێنەرتربوونە لەشاعیرانی كورد، بۆیە ئەوانە شوناسی جیهانیبوونیان وەرگرتووە، بەڵام شاعیرێكی كورد تەنها لەئاست جوگرافیاكەی خۆی ناسراوە.ئەوەشی كەوەرگێردراوە ڕەنگە بەرهەمی نووسەرانێكی دیاریكراوبێت بۆنموونە وەك:( سوهراپ و فروخ) لە ئەدەبی فارسی. ئیدی ئەمە بۆتە هۆی ئەوەی كەخوێنەری كورد، لەڕووبەرێكی بچووكدا ئاشنای شیعری جیهانی ببێت. لەوماوانەی ڕابردوودا، چەندان كۆمەڵە شیعری بیانیم بەزمانی كوردی خوێندنەوە، كەلەلایەن وەرگێڕەكانی ئێمەوە وەرگێردرابوون. ئەو كۆمەڵە شیعرانە بژاردەی شیعری جیهانی بوون لەئەدەبی فەڕەنسی و ئیسپانی وعەرەبی و ڕوسی وزۆر نەتەوەی دیكەش. كاتێك ئەو شیعرانەم بەزمانی كوردی خوێندنەوە، لەبەشێكی هەرەزۆریان گەیشتمە ئەوبڕوایەی كەشیعری نەتەوەكانی دیكەی دنیا لەڕووی فۆڕم، گوتاری شیعری و پەیامی شیعریانەوە، لەشیعری كوردی جوانترو بەچێژتر نین. بەگشتی شیعرەكان سادەن، لەڕووی ناوەرۆك و وێنەی هونەرییەوە داهێنانێكی ئەوتۆیان تێدا نییە، هونەریترلەشیعری كوردی. بەڵام كەشیعری ئەوان بەجیهانی بوونەو شیعری كوردیش تەنها لەچوارچێوەی نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت ماوەتەوە، هۆكارەكەی ئەوە بووە كەكورد دەوڵەتی نەبووە. ستەمی سیاسی لێكراوە. ستەمێك هەرتەنها خاك و نیشتمانی نەگرتۆتەوە، بەڵكوئەدەب و فەرهەنگیشی گرتۆتەوە.چونكە ستەمی سیاسی لەكورد دەكرێت، ئیدی ستەمی فەرهەنگیشی لێدەكرێت. كاتێك ئەزموونی شیعری ئەو شاعیرانە بەراورد دەكەین لەگەڵ شیعری كوردی، ڕەنگە جیاكارییەكی ئەو تۆ نەبینین.بە پێچەوانەوە ئەگەرئەزموونی شاعیرانی كوردیش وەربگێڕدرێتە سەرزمانە ناسراوەكانی دنیا، ئیدی خوێنەرانیش درك بەوەدەكەن كەكوردیش شیعری جوان و شاعیری بەتوانای هەیە.بۆ نموونە:(ژاك برێڤەر) كەیەكێكە لە ناسراوترین شاعیرانی دنیالە كۆپلە شیعرێكدا دەڵێت:_

قاوەكەی كردە ناو فنجانەكەوە..
شیرەكەی كردە ناو قاوەكەوە..
شەكری كردە شیرو قاوەكەوە..
بەكەوچكێك تێكیدا..

ئەگەرخوێنەر بەوردی ئەوكۆپڵە شیعریە بخوێنێتەوە، بەرهیچ ئستاتیكاو ناوەڕۆكێكی جوان دەكەوێت؟ بونیادی زمان لەودەقەدا هیچ جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ بونیادی زمانی ئاسایی هەیە؟ كام وێنەی شیعریانەی جوان لەوكۆپڵەیەدا هەیەچێژ شیعری بەخوێنەربدات؟. لەبەرامبەر ئەمەدا نموونەیەكی كورت لەشیعری (شێركۆ بێكەس) دێنینەوە. كاتێ لەشیعرێكیدا دەڵێت:_

ئەگەر لەناو شیعرەكانما گوڵ دەراوێژنە دەرەوە..
لەچواروەرزوەرزێكم ئەمرێ..
گەر یار بێننە دەرەوە..دووانم ئەمرن..
گەر نان بێننە دەرەوە... سێیانم ئەمرن..
گەرئازادی بێننەدەرەوە..ساڵم ئەمرێ و خۆشم دەمرم...

هەردوودەقەكە لەئاستی زمان و فۆڕمدا سادەن. وشەكان ئاسان و ناسراون. بەڵام لەڕووی ناوەڕۆكەوە خوێنەردەتوانێ سەرنج بدات كە شێركۆ چ وێنەیەكی شیعرییانەی پڕمانای لەڕێگەی ئەوزمانە سادەییەوە بەرجەستە كردووە. شاعیرچ بەهایەكی بەچەمكی ئازادی داوە. بێگومان ئێمە دەزانین دەقێك بەتەنها نابێتە پێوەر بۆبەراورد كردنی ئەزموونی شیعری شاعیرێكی جیهانی بەشاعیرێكی كورد( لەداهاتوودا زۆرتركارلەسەرئەوبەراوردكارییانە دەكەین). بەڵام ئەگەر بەراوردێكی شیعرییانەی ورد بكرێت، ئەوكات ڕەنگە لەڕووی بونیادی شیعرییەوە خوێنەر درك بە جیاوازی زۆرتر بكات.كە دەرفەتی ئەو بەراوردكارییە لە نێوان ئەزموونی شیعری كوردی و شیعری جیهانی نەڕەخساوە، وەك سەرەتا ئاماژەمان پێكردلەبەر ئەوە بووەكە خوێنەری كورد نەیتوانیوە بەزمانی كوردی ئەزموونی شیعری شاعیرانی دنیا بخوێنێتەوە. بەهەمان شێوە شیعری كوردیش وەك پێویست وەرنەگێڕدراوەتە سەرزمانی نەتەوەكانی دیكەی دنیا. بۆ ئەوەی خوێنەری بیانیش بزانێت لەئەدەبی كوردی و شیعری كوردی شاعیری داهێنەرو بەتواناهەن، كەهیچیان لەشاعیرانی دنیا كەمتر نییە. وەلێ بەداخەوە ئێمە باجی بێ دەوڵەتی، ستەمی سیاسی و مێژوویی دەدەین..





تێبینی:_
*خوێنەر دەتوانێت بۆ ئاشنابوون بەشیعری جیهانی كتێبی (هەموو شەوێك وەرەلام) بخوێنێتەوە، كەبژاردەیەكە لەشیعری جیهانی و ئازاد بەرزنجی لەو ماوانەی رابردوودا وەریگێڕاوە..

‌ 57 جار بینراوه‌
9/8/2018 9:24:54 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved