»  پەڕەموچ
داستانی نه‌وه‌كان و سه‌ده‌یه‌ك له‌ هه‌ڵهاتن له‌ زه‌مه‌ن
ئا: عه‌بدولڕه‌حیم سه‌ره‌ڕۆ

 

له‌ داستانێكی گێڕانه‌وه‌ی درێژخایه‌ن و سه‌خت، پڕ له‌ دڵره‌قی و قوربانی و خه‌مۆكی، ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌ده‌یه‌ك پێش ئێستا، ئه‌و ده‌مه‌ی دوو شارستانیه‌تی زلهێزی جیهانی پێكدادران و هێزه‌كانی به‌ریتانیا به‌ هاوكاری هاوپه‌یمانان گه‌یشتنه‌ عێراق و ئیمپایه‌ری عوسمانیه‌كانیان به‌ ناچاری شكانه‌وه‌و كشانه‌وه‌یان كردو چه‌كمه‌ی ئاسنینیان شه‌قامه‌كانی به‌غدای داكوتاو ئاڵای به‌ریتانیا له‌ شه‌قامه‌كانی ئه‌و شاره‌ ده‌شه‌كایه‌وه‌، ئه‌و ده‌مه‌ی خێزانێكی پایه‌دارو ده‌وڵه‌مه‌ندی شاری به‌غدا به‌ناوی بازرگانییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ والی عوسمانی ده‌كردو گه‌وره‌ترین خزمه‌تی به‌ ئه‌جێنداكانی داگیركه‌ران ده‌كردو له‌ هه‌موو ئه‌و حكومه‌تانه‌ی یه‌ك له‌دوای یه‌ك هاتن نه‌وه‌ به‌ نه‌وه‌.. تا به‌هاری ساڵی 2003 و هاتنی هێزه‌كانی ئه‌مریكا دوای سه‌ده‌یه‌ك كه‌متر هه‌مان سیناریۆیان به‌ رووخاندنی سه‌دام حوسین و ته‌خت و حیزب و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی كۆتایی پێهێنا، ئه‌و خێزانه‌ چوار یۆبیلیان له‌ خزمه‌تی ده‌وڵه‌تدا بووه‌و شوێنی خۆیان كردۆته‌وه‌و رێزیان لێگیراوه‌و كه‌سیش بۆی نه‌بووه‌ پێیان بڵێت به‌ری چاوتان به‌كله‌وه‌یه‌.

ئه‌م رۆمانه‌ له‌ نووسینی لوتفیه‌ دلێمی و له‌خانه‌ی په‌خشی (دار المدی) به‌ قه‌باره‌ی نزیكه‌ی (600) لاپه‌ره‌ ده‌رچووه‌و گوزه‌رێكه‌ به‌ناو شوێن و زه‌مه‌نه‌ جیاجیاكانی كۆمه‌ڵگه‌ی پڕ له‌ نه‌هامه‌تی وڵاتێك لێوانلێوه‌ له‌ گرفتی سیاسی و كێشه‌ی مرۆیی و ئازارو ژانی تاك به‌تاكی كۆمه‌ڵگه‌، ئه‌م رۆمانه‌ باس له‌ ده‌ساڵی ژیانی ئاسایی خه‌ڵك ده‌كات له‌ناو سه‌ده‌یه‌ك له‌ نه‌هامه‌تی به‌تایبه‌ت دوای ده‌ستپێكردنی جه‌نگی هه‌شت ساڵه‌ی نێوان عێراق و ئێران و دواتر ئیتر ئه‌م وڵاته‌ جه‌نگ له‌دوای جه‌نگ هه‌ڵیده‌كۆڵێت و كار گه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی به‌ناوی ئازادكردنی گه‌لانه‌وه‌ خاكه‌كه‌ی داگیركراوه‌و ده‌سه‌ڵاتیش دراوه‌ته‌ ده‌ست كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكی كه‌مئه‌زموون بۆ ئه‌وه‌ی وڵات به‌ تاڵانی وڵاتانی جیهانی و هه‌رێمایه‌تی بچێت و به‌ فه‌تاره‌ت ببردرێت.

چوار نه‌وه‌ی پشتاو پشت له‌ باپیره‌ گه‌وره‌وه‌ تا نه‌وه‌ی چواره‌م، میلله‌تێك به‌ شێوه‌یه‌كی جادووئامێز لێكهه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌و یه‌كده‌گرنه‌وه‌، هاوكات زۆرجاریش هه‌مان چاره‌نووسیان دێته‌ڕێ، له‌ نیشتمانێكدا تێكڕای پێكهاته‌كان قوربانی سه‌رده‌مه‌كانن، هاوئه‌زموون و هاوخه‌م و هاوچاره‌نووسبوونه‌، پێكهاته‌یه‌ك له‌م نیشتمانه‌دا شك نابه‌ین مالوێرانی و ئاواره‌یی و جه‌رگسووتاوی به‌رۆكی نه‌گرتبێت. له‌سه‌ر له‌به‌ری ئه‌م خاكه‌ به‌رفراوانه‌ كه‌سێك نییه‌ به‌هۆی ژنخوازی و په‌یوه‌ندییه‌كانه‌وه‌ له‌ پێكهاته‌كانی تر خزم و دۆستی نه‌بێت!! ئه‌م هه‌موو تێكه‌لاوی و خزمایه‌تی و دۆستایه‌تییه‌ی نێوان پێكهاته‌كان و هاوخامییان به‌درێژایی سه‌ده‌یه‌ك له‌زه‌مه‌ن كه‌چی كه‌سێتی تاكی عێراقی له‌ هه‌ركوێیه‌ك بێت هیچ گۆڕانكارییه‌كی به‌سه‌ر نه‌هاتووه‌و به‌راورد به‌ وڵاتانی تر هێشتا نه‌بۆته‌ ئه‌و كه‌سه‌ی متمانه‌به‌خود و ته‌ندروستبێت.

(عاشقان و فۆنۆگراف و سه‌رده‌مه‌كان) رۆمانێكه‌ له‌ كه‌سێتی نوهای كتێبخانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات كه‌ كه‌سێتی سه‌ره‌كی ناو رۆمانه‌كه‌یه‌و هه‌ر به‌ویش دوایی دێت چونكه‌ نوها زیاتر له‌ رۆلێك ده‌بینێت له‌ تێكرای رۆمانه‌كه‌ كه‌ رووداوه‌كانی زۆرن و هاوبار كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ورد له‌ بیره‌وه‌ریه‌كنی خێزانه‌كی ده‌كات له‌ كتێبخانه‌كه‌ هه‌ندێك له‌گه‌ڵ خودی رۆماننووسه‌كه‌ تێكه‌ڵ ده‌بێت و به‌و شێوه‌یه‌ مێژوویی سه‌ده‌یه‌ك له‌ ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی ده‌هاته‌ به‌رده‌ست به‌ كۆمه‌ڵه‌ نه‌وه‌یه‌كی جیاجیا له‌و بیره‌وه‌رییه‌ی كه‌ سێ كه‌س به‌ پشتاوپشت له‌ خێزانێك به‌شدارییان له‌ نووسینی واقعی تاڵی كۆمه‌ڵگه‌یایه‌ك كردووه‌ لێوانلێوه‌ له‌ نهێنی و سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ كه‌ به‌بیری مرۆڤی وردبین و به‌ ئه‌زموون نه‌بێت به‌ بیری كه‌سانی ئاسایی نایه‌ت.

نوها ده‌یه‌وێت له‌ فه‌ره‌نسا مۆڵه‌تی مانه‌وه‌ وه‌ربگرێت به‌ڵام ناتوانێت و هاوكات نامه‌یه‌كی خێرای له‌ وه‌لیدی برایه‌وه‌ پێده‌گات داواده‌كات به‌ زووترین كات بگه‌ڕێته‌وه‌ به‌غدا چونكه‌ باوكی نه‌خۆشه‌و له‌ كۆتاییه‌كانی ژیانیدایه‌و به‌ چه‌ند مانگێك دواتر كۆچی دوایی ده‌كات و جێیان ده‌هێڵێت، نوها ناتوانێت ئه‌و داواكارییه‌ ره‌تبكاته‌وه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌و له‌سه‌ر داوای باوكی ده‌ست ده‌كات به‌ تایبكردنی ئه‌و بیره‌وه‌ریانه‌ی كه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سوبحی كتێبخانی باپیری كه‌ لێره‌وه‌ ده‌بێته‌ كاراكته‌ری سه‌ره‌كی ناو رۆمانه‌كه‌و كه‌سێكی خێرخوازو دادپه‌روه‌ربووه‌و هه‌ردوو ئیمپریالیزمی عوسمانلی و به‌ریتانی ره‌تده‌كاته‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ردا باپیره‌ گه‌وره‌ی (باوكی باپیره‌ی) كه‌ ناوی ئیسماعیل به‌گ بووه‌ بازرگانێكی گه‌نده‌ڵ و چاوچنۆك بووه‌ كه‌ دواتر براكه‌شی هه‌ر له‌سه‌ر هه‌نگاوه‌كانی ئه‌و كاری بازرگانی ده‌كرد.

له‌كاتی خوێندنه‌وه‌و به‌دواداچوون به‌ناو بیره‌وه‌رییه‌كاندا نوها باسی مێژووی عێراق ده‌كات له‌ ماوه‌ی سه‌ده‌یه‌ك له‌ نه‌هامه‌تی كه‌ له‌ سه‌رده‌می سوبحی كتێبخانه‌ی باپیره‌یه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كاتبه‌م هونه‌ره‌ش نووسه‌ر توانیویه‌تی خۆی له‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی تواناپرووكێن رزگار بكات كه‌ له‌ دوازده‌ به‌شی رۆمانه‌كه‌دا ده‌بوو وه‌ك فلاشبتاك بگه‌رێته‌وه‌ بۆسه‌ره‌تاو ده‌ستپێبكاته‌وه‌.

نووسه‌ر هه‌وڵده‌دات هه‌موو رووداوه‌ هاوشێه‌كان له‌ناوچه‌ جیاجیاكانی عێراق له‌ماوه‌ی داگیركاری عوسمانی و دواتر ئیمپریالیزمی به‌ریتانی و ئینجا له‌دوای داگیركردنی عێاق له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ ساڵی 2003 بخاته‌ به‌ردیدی خوێنه‌ران له‌ دوا ده‌ره‌نجامدا ده‌بینین هه‌موو رووداوه‌ سیاسی و كۆمه‌لایه‌تی و كولتووریه‌كان وێرای ئه‌وه‌ی سه‌ده‌یه‌كی به‌سه‌ردا تێپه‌ڕده‌بێت به‌ڵام هه‌میشه‌ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ لێونلێوه‌ له‌ توندو تیژی ده‌رهه‌ق به‌ مرۆڤه‌كان به‌گشتی و ژنان به‌تایبه‌ت كه‌ له‌لایه‌ن داگیركه‌ران و حكومه‌ته‌كانیانه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ به‌رده‌وامه‌.

چه‌وساندنه‌وه‌ی پیلان بۆدارێژراو ده‌رهه‌ق به‌ ژنان له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانی عوسمانییه‌كان كه‌ ژنانی ناچار به‌ خۆكوشتن ده‌كرد، له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌مڕۆ ژنان له‌ناوه‌ڕاستی به‌غدای پایته‌خت ده‌كوژرێن و له‌لایه‌ن تیمه‌كانی مردنه‌وه‌ ده‌كوژرێن و جه‌سته‌یان ده‌شێوێندرێت چونكه‌ ملكه‌چی بۆ داواكارییه‌كانی پیاانی ناو حیزبه‌ ئوسووڵییه‌كان ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌م رووداوانه‌ نوهای كاراكته‌ری ناو رۆمانه‌كه‌ له‌ ترسی كوشتن ناچار ده‌كات رێگه‌یه‌ك بدۆزێته‌وه‌و به‌ره‌و فه‌ره‌نسا هه‌لبێت، چونكه‌ ئه‌و ژنێكی سه‌رده‌میانه‌ی رۆشنبیره‌و نوێنه‌رایه‌تی ناوه‌ندی ژنانی ئازاد ده‌كات، هه‌ر له‌و رۆمانه‌دا گه‌ر به‌راورد له‌ نێوان كه‌سێتی دووكاراكته‌ر سه‌بحی كتێبخانه‌و نادری فیزیاناس بكه‌ین ده‌بینین وێرای جیاوازی سه‌رده‌مه‌كه‌ كه‌ سه‌ده‌یه‌ك ده‌كات له‌ زۆر رووه‌وه‌ هاوشێوه‌ی یه‌كن. سوبحی كتێبخانه‌ به‌هۆی یوندوتیژی و ناخۆشییه‌كانی سه‌رده‌مه‌كه‌یه‌وه‌ خۆی گۆشه‌گیرده‌كات و بیره‌وه‌ریه‌ تاڵه‌كانی خۆی ده‌نووسێته‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ردا نادری فیزیاناسیش هه‌مان ئاكاری ئه‌و هه‌ڵده‌گرێت، هه‌ر وه‌ك چۆن داگیركاری به‌ریتانی وڵاتی پڕكرد له‌ دزو جه‌رده‌ بۆ ئه‌وه‌ی حكومڕانی وڵاته‌كه‌ بكه‌ن، داگیركاری ئه‌مریكیش وڵاتی پڕكردووه‌ له‌ خاینان و خۆفرۆشان بۆ ئه‌وه‌ی عێراق ببێته‌ گۆڕه‌پانێك بۆ كوشتن و بڕین و له‌ناودان و پاكتاوكردنی یه‌كتریی به‌ بیانووی مه‌زهه‌بو نه‌ته‌وه‌و ئایین و ئیتنه‌كانی تره‌وه‌.

ده‌توانین نمونه‌ی زۆری هاوشێوه‌ له‌مه‌ڕ دۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری به‌درێژایی سه‌ده‌یه‌ك بهێنینه‌وه‌، هه‌ر وه‌ك له‌ هه‌موو به‌شه‌كانی رۆمانه‌كه‌دا له‌ رێگه‌ی گازنده‌ی كاراكته‌ره‌كانه‌وه‌ هه‌ستی پێده‌كه‌ین و هه‌ر له‌ سه‌رده‌می داگیركارییه‌كانی عویمانلییه‌كانه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆش هیچ جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆ له‌ نێوتانیان نابینین.

له‌ دووتوێی ئه‌م رۆمانه‌دا مێنه‌ رۆڵێكی ئه‌رێنی زۆر گه‌وره‌ی هه‌یه‌ و نمونه‌ی زۆر له‌سه‌ر كاراكته‌ره‌كان هاتووه‌ ده‌رباره‌ی سه‌بووری و ئارامی و متمتنه‌و توانای كه‌سێتی كه‌ له‌زۆربه‌ی كایه‌كاندا به‌ئاشكراده‌بینرێن، له‌ به‌رامبه‌ردا به‌رپرسیارێتی زۆری خستۆته‌ سه‌رخودی پیاوان له‌ تێكدانی شیرازه‌ی وڵات و رێگه‌دان به‌ داگیركه‌ران و جه‌وروسته‌م و گه‌نده‌ڵی له‌ لایه‌ك و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ باسی لاوازی و كه‌مته‌رخه‌می بێهووده‌ییان ده‌كات به‌وه‌ی بێده‌نگییان هه‌ڵبژاردووه‌و له‌ ژیانی جووڵه‌ كشاونه‌ته‌وه‌و گۆشه‌گیرییان هه‌ڵبژاردووه‌.

‌ 90 جار بینراوه‌
12/1/2018 12:10:58 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved