»  باران
مافی ژنان له‌نێوان به‌رداشی دوو ئاراسته‌ی دژبه‌یه‌كدا 3 -3
عه‌بدوڵڵا مه‌حمود زه‌نگنه‌

د/ دواتر ده‌بێ ئه‌وه‌یش بزانین كه‌ له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا شایه‌تیی دوو ژن ناكاته‌ شایه‌تیی یه‌ك پیاو، بۆ نموونه‌:

أ –له‌ بینینی مانگدا بۆ گرتنی رۆژووی مانگی ره‌مه‌زان شایه‌تیی ژن و پیاو وه‌ك یه‌كه‌.

ب –له‌ پرسه‌كانی وه‌ك شیردان و له‌دایكبوونی مناڵ و سووڕی مانگانه‌ و عیدده‌ی ته‌ڵاق و مردنی مێرد و ئه‌و عه‌یبانه‌ی له‌ جه‌سته‌ی ژندا هه‌ن و پێویست ده‌كات باس بكرێن، وه‌ك له‌ پرسی به‌ شووداندا، ته‌نها شایه‌تیی ژن ده‌خوات و له‌ هه‌موویشیاندا یه‌ك ژن به‌سه‌ بۆ شایه‌تیدان.

ج –ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ده‌شێت دادوه‌ر شایه‌تیی پیاو ره‌تبكاته‌وه‌، ئه‌وه‌یش كاتێك هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات درۆ ده‌كات، یان لایه‌نگیریی ناهه‌قی تێدایه‌، یان به‌پێی خواستی تاوانبار شایه‌تی ده‌دات، یان هه‌ر گومانێكی لێی هه‌بێت هه‌تا بۆی روونده‌بێته‌وه‌.

3 – له‌باره‌ی یه‌كسانی له‌ وه‌رگرتنی میراتیشدا كه‌ هه‌ڵای له‌سه‌ر نرایه‌وه‌، هه‌ر نانه‌وه‌ی هه‌ڵاكه‌ بۆ خۆی پێشێلكردنی ئازادیی تاكه‌كانه‌، كه‌ مافی خۆیانه‌ چۆنیان ده‌وێت به‌وجۆره‌ میراتیان دابه‌ش بكه‌ن، خۆ ده‌كرێت له‌ یاسایشدا ئه‌و ئازادیه‌ بچه‌سپێنرێت و كاتێك باوكێك یان كه‌سێك كۆچی دوایی ده‌كات، ئه‌ندامانی خێزان ئازادبن به‌ یاسای مه‌ده‌نی میراتیان دابه‌ش ده‌كه‌ن یان به‌ شه‌رعی ئیسلام و ئاینه‌كانی تر. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی رێكخراوه‌كانی مافی ژنان بۆیه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌یان گه‌وره‌ كرده‌وه‌، چونكه‌ كاریگه‌ریی هه‌بووه‌ له‌سه‌ر دڵ و ده‌روونی ژنان و هیچ ئاماژه‌یان به‌وه‌ نه‌داوه‌ كه‌ له‌ زۆر حاڵه‌تدا به‌شه‌میراتی ژن له‌هی پیاو زیاتره‌، چونكه‌ بنچینه‌ی سه‌ره‌كی له‌ به‌ركه‌وتنی میراتدا نزیكیی میراتگره‌ له‌ مردوه‌كه‌وه‌ نه‌ك نێرینه‌یی و مێینه‌یی.دواتر دانانی به‌شێك بۆ نێر و به‌ دوو مێیش به‌شێك له‌و حاڵه‌ته‌دایه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌ركه‌كانی خه‌رجی ژیانی مێیه‌نه‌كه‌ له‌سه‌ر نێرینه‌كه‌یه‌، ئیتر باوك بێت یان برا یان هاوژین، خودی مێیه‌نه‌كیش ده‌بێ ئازاد بێت له‌و نیو به‌شه‌دا كه‌ له‌ حاڵه‌تی بوونی ژماره‌یه‌ك نێرینه‌ و مێینه‌ له‌ خێزانێكدا كه‌ میراتیان بۆ ده‌مێنێته‌وه‌ به‌ری ده‌كه‌وێت. كه‌واته‌كێشه‌كه‌ نه‌بوونی ئه‌و ئازادیه‌ ئابووریه‌یه‌ كه‌ له‌ كورده‌واریدا به‌”خاوه‌نی گیرفانی خۆی” ناوبراوه‌ نه‌ك نیوبه‌شه‌كه‌ی، كه‌ ئه‌گه‌ر ئازادیه‌ ئابووریه‌كه‌ هه‌بێت، نێرینه‌ له‌وه‌ی به‌ریكه‌وتووه‌ هیچی نامێنێت و مێینه‌ خۆی ئازاده‌ هاوكاریی برای یان هاوژینی ده‌كات یان نایكات. له‌ كاتێكدا واقیع پێمانده‌ڵێت هه‌ندێ له‌ پیاوان ته‌نانه‌ت نیوبه‌شه‌كه‌یشیان به‌ژنانیان نه‌داوه‌، بۆیه‌ ده‌بوو رێكخراوه‌كانی ژنان له‌ دژی ئه‌و پیاوانه‌ بوه‌ستانایه‌ته‌وه‌ كه‌ نیوبه‌شه‌كه‌یش به‌ ژن ناده‌ن، دواتر خۆ ده‌كرێت له‌نێو خێزاندا رێكه‌وتن هه‌بێت به‌وه‌ی به‌پێی پێویستییان هه‌ركه‌س به‌شی خۆی ببه‌خشێت به‌ دایكی یان خوشكی و به‌ پێچه‌وانه‌یشه‌وه‌.

4 – پرسی فره‌ژنییش یه‌كێكه‌ له‌و پرسانه‌ی هه‌ڵایه‌كی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر نرایه‌وه‌، به‌ڵام به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ كێشه‌ گه‌وهه‌رییه‌كانی ژنان نیه‌، چونكه‌:

أ-- هه‌موو ژنێك ئازاده‌ و ده‌توانێت شوو به‌ پیاوێكنه‌كات ژنی تری هه‌یه‌.

ب –هه‌ر ژنێكیش پیاوه‌كه‌ی به‌ دزییه‌وه‌، یان به‌ زۆره‌ملێ ژنی دووه‌م بێنێت، ده‌توانێت زۆر به‌ ئاسانی له‌و پیاوه‌ی جیابێته‌وه‌ و مافه‌كانی خۆی و مناڵه‌كانیشی وه‌بگرێت.

ج-- هه‌رژنێكیش به‌لایه‌وه‌ ئاسایی بێت پیاوه‌كه‌ی ژنی دووه‌م بێنێت و له‌ دادگایش مۆڵه‌تی پێبدات، ئازاده‌ و نابێت ئه‌و ئازادیه‌ی پێشێل بكرێت، چونكه‌ دواجار خۆی له‌ ده‌ره‌نجامی بڕیاره‌كانی به‌رپرسیاره‌.

د – پرسیاری سه‌ره‌كییش له‌مباره‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌: ئایا به‌ پێی ئاماری فه‌رمی فره‌ژنی بۆته‌ دیارده‌ و زیانه‌كانی هێنده‌یه‌ له‌سه‌ر ژنان خۆیان كه‌ رێگریكردن لێی ببێته‌ ئه‌ركێكی نیشتمانی؟

5– پرسی ئازادیه‌كان به‌ گشتی پرسێكی تاكه‌ كه‌سیه‌، بۆیه‌ ده‌ستوه‌ردان له‌و ئازادییانه‌ پێشێلكردنی ئازادیی تاكه‌كانه‌ و چه‌واشه‌كردنی تاكه‌كانیش فریودانیانه‌ و به‌داخێكی زۆره‌وه‌ رێكخراوه‌كان و حیزبه‌كانیشیان كاریان له‌سه‌ر ئه‌م فریودانه‌ كردووه‌. بۆ نموونه‌:

-- ئه‌گه‌ر به‌جۆرێك ئاراسته‌ی تاكێك بكرێتكه‌ دینداری هۆكاری دواكه‌وتنه‌، وه‌ك به‌وجۆره‌ كراوه‌، جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی فریودان، كه‌ سه‌دان بیرمه‌ندی جیهانی به‌ ئیسلامی و چه‌پیشه‌وه‌ جه‌ختیان له‌وه‌ كردۆته‌وه‌ كه‌ گرنگترین بنه‌ماكانی پێشكه‌وتن بریتین له‌م چه‌ند خاڵه‌، كه‌ له‌ نزیك و دووره‌وه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ هزروبیری تاكه‌وه‌ نیه‌، هێنده‌ی په‌یوه‌ندییان هه‌یه‌ به‌ چه‌سپاندنیان له‌ یاسا و ده‌ستووری وڵات و سیستمی حوكم و جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ جێبه‌جێكردنیان.

* دانانی نه‌خشه‌وپلان بۆ پرۆژه‌ی گونجاو به‌پێی پێویستیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌.

* ته‌رخانكردنی دارایی پێویست بۆ جێبه‌جێكردنی نه‌خشه‌وپلانه‌كان.

* بوونی سیستمێكی گونجاوی په‌روه‌رده‌ و فێركردن.

* سوود وه‌رگرتن له‌ ئامرازه‌ زانستییه‌كانی سه‌رده‌م.

-- ئه‌گه‌ر به‌ پێچه‌وانیشه‌وه‌ ژنان به‌وجۆره‌ تێبگه‌ێنرێن كه‌ رزگاربوونیان له‌ كۆت و به‌نده‌كانی دین ده‌بێته‌ هۆكاری سه‌ره‌كیی ئازادبوونیان، دواتر ئازادییه‌كه‌ ته‌نها له‌ بواری بایه‌خدان به‌ رواڵه‌تدا چڕبكرێته‌وه‌، به‌بێ بایه‌خدان به‌ خۆراكی عه‌قڵ كه‌ زانست وزانیاری ومه‌عریفه‌كانه‌ به‌ گشتی، ئه‌میش هه‌ر فریودانه‌.

-- ئه‌گه‌ر رێكخراوه‌كانی مافی ژنان ده‌ڵێن: ئێمه‌ هه‌موو ئه‌و كارانه‌مان كردووه‌، ئه‌ی زیادبوونی كێشه‌كان بۆچی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، بۆچی وه‌ك راگه‌ێنراوه‌ رێژه‌ی ته‌ڵاقدان زیاتربووه‌، مه‌ودای هاوسه‌رگیری ته‌واو به‌رته‌سك بۆته‌وه‌ به‌هۆی داواكاریه‌ زۆره‌كانه‌وه‌ له‌ گه‌نجان، بۆچی خۆسووتاندنی ژنان به‌رده‌وامه‌، بۆچی خۆكوشتنی پیاوان بوونی هه‌یه‌، بۆچی سه‌دان ژن بوون به‌ قوربانیی كه‌مترین هه‌ڵه‌، بۆچی ده‌یان ژن له‌ كه‌ناڵه‌كانه‌وه‌ ده‌رده‌سه‌ریی خۆیان ده‌رده‌بڕن وده‌ستێكی یارمه‌تی و هاوكارییان بۆ درێژ ناكرێت، بۆچی سه‌دان خانه‌واده‌ ده‌درێن به‌ ته‌له‌فزیۆن كه‌ پیاوی ماڵ په‌كی كه‌وتووه‌ و هاوژین و مناڵه‌كانی له‌ ناخۆشیدان و به‌خشنده‌كان نه‌بێت رێكخراوه‌كان ده‌ربه‌ستیان نایه‌ن، بۆچی ژنان هه‌ن تووشی نه‌خۆشی هاتوون و پاره‌ی چاره‌سه‌ریان نیه‌ و هاوكاری ناكرێن، بۆچی ده‌ستدرێژیی سێكسی ده‌كرێته‌ سه‌ر مناڵی كه‌م ته‌مه‌ن، بۆچی زۆرینه‌ی ژنان ئازاد نین له‌ خه‌رجكردنی ره‌نجی شانی خۆیشیان، بۆچی و سه‌دان بۆچیی تر، كه‌ نیشانه‌ی ره‌هان بۆ ئه‌وه‌ی رێكخراوه‌كان كارێكی ئه‌وتۆیان نه‌كردووه‌ مایه‌ی دڵخۆشی بێت.

ره‌وتی فێمینیزم یه‌كێكه‌ له‌وهه‌وڵانه‌ی گوایه‌ بۆ ئازادكردنی ژنان له‌ كۆت و به‌نده‌كان و یه‌كسانكردنیانبه‌ پیاو پێكهێنرا، به‌ڵام چالاكانی ئه‌م ره‌وته‌یش هه‌مان ئاراسته‌یان گرته‌به‌ر وكێشه‌ی گه‌وره‌یان بۆ كۆمه‌ڵگه‌ نایه‌وه‌، چونكه‌ پێش هه‌رشتێك نه‌یانتوانی وه‌ك بنه‌ماجیهانیه‌كان یه‌كسانی به‌ خه‌ڵكی بناسێنن، كه‌ لێره‌دا به‌ كورتی پوختی ده‌كه‌ینه‌وه‌، تا بزانین ئاخۆ فێمینیزكه‌مانمان به‌مجۆره‌ داكۆكییان له‌ مافی یه‌كسانی كردووه‌:

پرسی یه‌كسانیی نێوان ژن و پیاو

له‌ سایه‌ی هه‌موو ئه‌و جیاوازییانه‌ی له‌نێوان ژن و پیاودا هه‌ن كه‌ جیاوازیی سرووشتی و وه‌رگیراون له‌ واقیعه‌وه‌، ده‌بێ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ پرسی”یه‌كسانی”ی ژن و پیاودا بكه‌ین و هیچ كێشه‌یه‌كی لێنه‌كه‌وێته‌وه‌؟ ئایا ئه‌و یه‌كسانیه‌ ده‌كرێت، یان جۆرێكه‌ له‌ ئه‌سته‌م و به‌ زۆر هۆوه‌ له‌لایه‌ن حیزب و رێكخراوه‌كانه‌وه‌ جه‌ختی لێده‌كرێته‌وه‌ و ئاخۆ له‌وه‌دا چه‌نده‌ سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ستهێنراوه‌؟ ئایا له‌ ئاستی پیاوێكدا به‌جۆرێك په‌روه‌رده‌كراوه‌ ئه‌و له‌ ژن به‌هێزتره‌، گرنگتره‌، به‌ تواناتره‌، سه‌ركرده‌ی خێزانه‌، هه‌موو شتێك به‌ده‌ستی ئه‌وه‌، ده‌كرێت به‌ درووشم و هه‌ندێ به‌رنامه‌ی ده‌زگاكانی راگه‌یاندن ئه‌و كێشه‌ سه‌ره‌كیه‌، واته‌ كێشه‌ی بوونی بیروڕای به‌ كه‌متر روانین بۆ ژن له‌ دیدی پیاوانێكی له‌وجۆره‌دا چاره‌سه‌ربكرێت و دیدێكی پێچه‌وانه‌ بچه‌سپێنرێت؟ بێگومان واقیعی رابردوومان به‌ تایبه‌تی كه‌ تیایدا حكومه‌ت و ده‌زگاكانی راگه‌یاندن و سیستمی ئاینییش له‌ڕێی یه‌كێتی زانایانه‌وه‌ رۆڵیان هه‌بووه‌، پێمانده‌ڵێت گۆڕانكاری روویداوه‌، به‌ڵام به‌ده‌رنه‌بووه‌ له‌ هه‌ڵه‌ و ئه‌و هه‌ڵانه‌یش هۆكاری سه‌ره‌كی بوون له‌ نزمیی رێژه‌ی سه‌ركه‌وتنه‌كان له‌ گه‌یشتن به‌ گۆڕانكاریی ریشه‌ییدا. بۆ نموونه‌ كاتێك چالاكانی بواری مافه‌كان جه‌ختی سه‌ره‌كی له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ هۆكاری به‌ كه‌مڕوانین بۆ ژن و له‌ویشه‌وه‌ توندوتیژی نواندن له‌ئاستیاندا سیستمی باوكسالارییه‌، كه‌ له‌ كولتووردا چه‌سپاوه‌، هۆكاری بوونی ئه‌و فاكته‌رانه‌یش له‌ كولتووردا ئاینه‌، له‌ ئاینیشدا ئیسلامه‌ به‌ تایبه‌تی، ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌بووه‌ له‌ ره‌وتی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی تایبه‌تدا به‌ ژن، به‌ڵكو ره‌وتی چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی ژنانی تا راده‌یه‌ك به‌ ئاراسته‌ی درووستبوونی دوژمنایه‌تیی نێوان هه‌ردوو ره‌گه‌زدا برد، ئه‌مه‌یش وایكرد ئه‌و پیاوانه‌ی هه‌ڵگری بیروبۆچوونی به‌ كه‌مڕوانینن بۆ ژن، نه‌ك هه‌ر رێگه‌ نه‌ده‌ن ژنان و كچانیان ئاماده‌ی كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ی تایبه‌ت و ته‌نانه‌ت دانیشتنیش بن به‌ دیار به‌رنامه‌ تایبه‌ته‌كانه‌وه‌ به‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌ی ژنان، به‌ڵكو ئه‌وان بوون به‌ جۆرێك له‌ دوژمنی رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و رێكخراوه‌كانی ژنان به‌ تایبه‌تی و بوون به‌ به‌ربه‌ست له‌ڕێگه‌ی سه‌ركه‌وتنی به‌شێك له‌و توێژینه‌وانه‌یش بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ده‌كران، چونكه‌ له‌سایه‌ی نه‌بوونی یاسای ته‌واو پشتگیردا توانییان لایكه‌می به‌ هه‌ڕه‌شه‌یش بێت ژنانیان له‌ گه‌یاندنی كێشه‌كانیان به‌و رێكخراوانه‌ دووربگرن، بۆیه‌ تا ئه‌م ساته‌ نه‌توانراوه‌ رێژه‌ و ئاماری گونجاوی راده‌ی توندوتیژی و كێشه‌كانی ژنان و ئاستی گۆڕانكاریه‌كان به‌ ئاراسته‌ی چاره‌سه‌ردا وه‌ك پێویست دیاریبكرێت. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی توندوتیژی دیارده‌یه‌كی مێژوویی و جیهانییه‌، ته‌نانه‌ت له‌ وڵاتانی ئه‌ورووپایش، وه‌ك ئه‌نتۆنی گیدنز ته‌ئكیدی لێده‌كاته‌وه‌ تا كۆتایی سه‌ده‌ی”19”یش توندوتیژی خێزانی به‌ربڵاو بووه‌، یاسایه‌ك نه‌بووه‌ رێگه‌ له‌ توندوتیژیی پیاو بگرێت به‌رامبه‌ر ژنه‌كه‌ی له‌ لێدان و ئازاردانی جه‌سته‌ییه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ كوشتن. تا ئه‌و راده‌یه‌ی كۆمه‌ڵناسی ناوبراو ده‌ڵێت به‌پێی بۆچوونه‌كانی”مۆری ستراوس” توندوتیژی نواندن له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئه‌م په‌نده‌ داڕێژراوه‌ كه‌ ده‌ڵێت:”ژن و ئه‌سپ و دارگوێز، هه‌رچه‌ند زۆرتریان بكوتی باشتر ده‌بن”. (بڕوانه‌ كتێبی: كۆمه‌ڵناسی، ئه‌نتۆنی گیدنز، وه‌رگێڕانی بۆ كوردی حه‌سه‌ن ئه‌حمه‌د مسته‌فا، ل539). له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیشدا وتراوه‌” كوته‌ك له‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هاتووه‌”، بۆ مناڵ بێت یان بۆ ژن، ئه‌م وته‌یه‌ باشترین به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ درووشمێكی ده‌ره‌وه‌ی ئاینه‌ به‌ ته‌واوی مانای وشه‌كه‌وه‌، چونكه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌قێكی ئاینی نیه‌، بگره‌ پێچه‌وانه‌ی ئاینه‌ به‌وه‌ی به‌هه‌شت شوێنی به‌خته‌وه‌ری و حه‌سانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌یه‌ له‌ ژیانی دنیادا قوربانیی جۆره‌ها كوته‌ك بوون، ئیتر به‌ چ پێوه‌رێك ئه‌و كوته‌كه‌ی به‌دیهێنه‌ری خواست و به‌رژه‌وه‌ندیی تاكه‌ كه‌سیه‌ له‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هێنرابێت؟!

كه‌واته‌ پرسی یه‌كسانیی ژن و پیاو، تا ئه‌م ساته‌ له‌لایه‌ن رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و حكومه‌ت و لایه‌نی په‌یوه‌ندیداره‌وه‌ پێناسه‌ی خۆی و سیماكانی دیارینه‌كراوه‌، بۆیه‌ كاتێك باس له‌ یه‌كسانی ده‌كرێت، نازانرێت مه‌به‌ست له‌ كام یه‌كسانیه‌، ئایا یه‌كسانی له‌ ئه‌رك و مافه‌كاندایه‌، یان له‌ هه‌موو شتێكدا كه‌ ئیتر لێره‌وه‌ كێشه‌كان قووڵتر ده‌بنه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی كاتێك ئه‌و داخوازیه‌ بۆ یه‌كسانی به‌ ره‌هایی به‌ر كۆسپی جۆراوجۆر ده‌كه‌وێت، به‌ تایبه‌تی پرسه‌ ئاینییه‌كان له‌ باره‌ی په‌یوه‌ندیییه‌كانی ژن به‌ پیاوه‌وه‌ و خه‌ڵكێكی زۆریش وه‌ك بیروباوه‌ڕ پابه‌ندیانن، هاوكات ئه‌و پرسانه‌ی په‌یوه‌ندن به‌ باری كه‌سێتیه‌وه‌ له‌یاسادا. بۆیه‌ كاتێك ئه‌م پرسیاره‌ ده‌كرێت: ئایا ژن و پیاو یه‌كسانن؟ ئه‌گه‌ر بڵێین نه‌خێر یه‌كسان نین، پرسیارێكی تر دێته‌ ئارا: مادام یه‌كسان نین كامیان پله‌ یه‌ك و كامیان پله‌ دوون؟ بۆ پرسیاری یه‌كه‌م ناتوانین وه‌ڵامی یه‌كجاری بده‌ینه‌وه‌، چونكه‌ ده‌بێ پێش هه‌رشتێك بزانین مه‌به‌ستمان له‌ یه‌كسانی چیه‌ و له‌ چ لایه‌نێكه‌وه‌؟ چونكه‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م دوو ئافه‌ریده‌كراوداین كه‌ (نێر و مێ یه‌) و هه‌رگیز ناكرێت له‌ هه‌موو بارێكدا یه‌كسان بن، چونكه‌ ئه‌وجۆره‌ له‌ یه‌كسانی ده‌بێت به‌ پێی پێوه‌ری خۆی بێت. بۆیه‌ هه‌ر خودی باسكردن له‌ یه‌كسانی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر مانای وشه‌ی یه‌كسان”Equal”، بۆ نموونه‌ ژن و پیاو له‌ ژماره‌ی ده‌ست و قاچ و په‌نجه‌كاندا یه‌كسانن، به‌ڵام دیاره‌ كه‌ له‌ هێزی ماسوولكه‌ و بازووی ده‌ست و قاچه‌كاندا جیاوازن. گه‌ر وابێت، ده‌بێ مه‌به‌ست له‌ یه‌كسانی مافی بڕیاردان بێت له‌ چاره‌نووسی خۆیان “ self Determination” كه‌ هه‌ندێ له‌گه‌ڵیدان و هه‌ندێكیش له‌گه‌ڵیدا نین. بۆیه‌ ده‌كرێت پرسیار بكرێت: ئایا رۆڵی ژن و پیاو له‌ هاوسه‌ریدا له‌ڕووی بایه‌خه‌وه‌ یه‌كسانه‌، له‌ واقیعدا یه‌كسان دیاره‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای گۆڕینه‌وه‌ی رۆڵه‌كان ناگه‌ێنێت، به‌ڵكو مانای “یه‌كسانی له‌ ده‌رفه‌ته‌كان”دا ده‌گه‌ێنێت، نه‌ك گۆڕینه‌وه‌ی رۆڵه‌كان له‌ به‌رپرسیارێتیه‌كاندا.(بڕوانه‌ كتێبی: الزواج والعلاقات اڵاسریه‌، ل 44).

ئه‌گه‌ر رۆڵی پیاوه‌تییش له‌ هه‌ندێ لایه‌ندا بكرێته‌ هۆكاری نایه‌كسانی، بۆ نموونه‌ ئیشكردن و په‌یداكردنی بژێوی ژیان، بێگومان ئه‌مه‌ ناهه‌قیه‌كه‌ چونكه‌ ژنیش ده‌توانێت له‌ پیاو زیاتر داهاتی هه‌بێت، یان زۆر له‌و ئیشانه‌ بكات كه‌ له‌ ئێستادا هه‌زاران پیاو له‌ فه‌رمانه‌گه‌كانی حكومه‌ت و دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌نیه‌ جۆراوجۆره‌كاندا له‌ پشتی مێزه‌وه‌ ده‌یكه‌ن، به‌ڵكو ژنان كاراتر و ورده‌كارتریشن تیایدا. ئه‌گه‌ر ده‌شڵێن زانا و فه‌یله‌سووف و ناوداران زیاتر له‌ ریزی پیاوانن، ئه‌مه‌یش هه‌ر ناهه‌قیه‌، چونكه‌ به‌هۆی ژنایه‌تی و دایكایه‌تییه‌وه‌ ژن نه‌یتوانیوه‌ زانایی و دانایی و داهێنانكاریی خۆی بسه‌لمێنێت، خۆ ده‌شكرێت بڵێین پیاوان پله‌ نزمترن، چونكه‌ ئه‌وان هیچ كاروبارێكی ماڵیان پێناكرێت! كه‌واته‌ وه‌ڵامی درووست ئه‌وه‌یه‌ ژن و پیاو ته‌واوكه‌ری یه‌كترین و هه‌رگیز ناتوانن به‌بێ یه‌كتری ژیان بگوزه‌رێنن، هاوكات هه‌ریه‌كه‌یشیان سیفه‌ت و خه‌سڵه‌تی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌ و به‌ ته‌نها ناگه‌ن به‌ راده‌ی كه‌ماڵ، به‌وپێیه‌ هه‌ردووكیان له‌ بایه‌خ و گرنگیه‌وه‌ یه‌كسانن، ده‌كرێت له‌ میانه‌ی ئه‌ركی تایبه‌تیان و به‌شدارییان له‌و ته‌واوكردنه‌ی یه‌كتریدا حوكمیان به‌سه‌ردا بدرێت. به‌ مانایه‌كی تر، ژن كاتێك ده‌بێته‌ هاوسه‌ر، ئیدی پێویستی به‌ ململانێ نابێت له‌ مه‌یدانی كاردا به‌ڵكو پێویستیی به‌ هاوكاری ده‌بێت، به‌ڵام كاتێك ئه‌ویش وه‌ك تاكێك دێته‌ مه‌یدانه‌كانی تری ژیانه‌وه‌، ئیتر فێرده‌بێت چۆن هاوشانیی پیاو بێت و ململانێی ئه‌رێنیی بكات، بۆیه‌ له‌ خێزاندا و له‌ كۆمه‌ڵگه‌یشدا، ده‌بێ زیاتر رۆحی هاوكاری و ململانێی ئه‌رێنی هه‌بێت نه‌ك رۆحی ناكۆكی و دژایه‌تی، كه‌ به‌ زۆر هۆوه‌، له‌ هه‌موویشیان گرنگتر نه‌شاره‌زایی له‌ رۆڵی پیاوبوون و ژنبووندا، ناكۆكی زیاتر له‌ نێوان هه‌ردوو ره‌گه‌زدا زاڵه‌ نه‌ك رۆحی هاوكاری، به‌ تایبه‌تی كاتێك ژن هه‌ردوو رۆڵه‌كه‌ ده‌گێڕێت، واته‌ ده‌بێته‌ هاوسه‌ری پیاوێك و ده‌چێته‌ مه‌یدانه‌كانی تری ژیانیشه‌وه‌، پیاویش ئه‌مه‌ به‌ ململانێی خۆی داده‌نێت و ده‌كه‌وێته‌ بیانوودۆزینه‌وه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی بۆ نێو ماڵ و ئه‌ركه‌كانی ژنایه‌تیی.

قسه‌كردنیش له‌وه‌ی ژن و پیاو ته‌واوكه‌ری یه‌كترین، ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت یه‌كێكیان پاشكۆی ئه‌ویتریان بێت، یان ده‌بێ له‌ هه‌موو سیفه‌ت و خه‌سڵه‌تێكدا له‌ یه‌كتری جیاواز بن، یاخود یه‌كێكیان كه‌موكورتی كه‌سێتیی ئه‌ویتریان راستبكاته‌وه‌، یان ژن ده‌بێ هه‌موو وزه‌ و تواناكانی بۆ لایه‌نگیریی سه‌ركه‌وتنی پیشه‌یی پیاوه‌كه‌ی به‌گه‌ڕبخات، به‌ڵكو ته‌واوكاری واتا :”راده‌ستبوون و داننان به‌ جیاوازیه‌كانی نێوان ژن و پیاو و هه‌وڵدان بۆ به‌كارهێنان و به‌گه‌ڕخستنیان له‌ به‌هێزكردن و گه‌یشتندا به‌ ئامانجه‌ گشتیه‌كانی خێزان به‌ تایبه‌تی و كۆمه‌ڵگه‌ به‌ گشتی”(بڕوانه‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 48). بۆیه‌ كاتێك ئه‌م پێناسه‌یه‌ بۆ جیاوازیه‌كان به‌هۆی باوك سالاری، پیاو سالاری، نێرسالاریی پیاوه‌وه‌ بێت یان ململانێیی ژنه‌وه‌ بۆ یه‌كسانبوون له‌گه‌ڵ پیاودا به‌ پێوه‌ره‌ نازانستیه‌كان لاسه‌نگ ده‌بێت، ئه‌وكات كێشه‌كان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و له‌ به‌ نادرووستییش ده‌ستبردن بۆ چاره‌سه‌ردا شیرازه‌كان زیاتر تێكده‌چن، كه‌ لای ئێمه‌ ئه‌مه‌یان كراوه‌، نه‌ك به‌ زانستی روانین بۆ یه‌كسانی له‌ سایه‌ی جیاوازیه‌ سرووشتی و درووستكراوه‌كاندا و جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌ هه‌ردوو بنه‌مای زۆر گرنگی: به‌شداربوون و ته‌واوكاری.

‌ 105 جار بینراوه‌
12/1/2018 12:40:40 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved