نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
»  پەڕەموچ
ئەدەبی ژنان و كۆمەڵگای پیاو سالار
سروە مەجیدی


وەك دەڵێن: (لە بنچینەدا هیچ مرۆڤێك لەگەڵ مرۆڤێكی تردا جیاوازی نییە، بەڵكو دابونەریت جیاوازیی لە نێوانیاندا دروستدەكات). 
سەبارەت بە ئەدەبیاتی ژنانی رۆژهەڵات و ئەدەبی ژنان، سەرەتا روون و ئاشكرایە كە مرۆڤ جیا لە كۆمەڵگە ناتوانێت بژیت، چونكە مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتیەو كۆمەڵگە كاریگەری لەسەر دەبێت و مرۆڤیش كار دەكاتە سەر كۆمەڵگە.
ئەبێ ئاماژە بەم خاڵە گرینگە بكەم كە ژنان و ئافرەتانی كورد لەم كۆمەڵگەیەدا لە منداڵیەوە بە وشەگەلی (مەكە) و (بڤە)دا گۆچدەكرێن و هەتا گەورەدەبن بە بڤەكانەوە دەستەویەخەن.
دەسەڵاتی پیاوان لە دنیای ئەدەبدا ژنانی لە چوارچێوەی سیستمی پیاوسالاری بەندكراو داناوەو وای لە ژنان كردووە كە نەتوانن لە هەستە ژنانەكانیان و نیازە سەركوتكراوەكانی خۆیان باسبكەن.
هەست و خواستی ژنانی ئێمە بچووكترین پێناسەو بوونیان لە كۆمەڵگەی پیاوسالاریدا نییە. ئەدەب لە دایكبووی حاڵەتێكی دیاریكراونییە، بەڵكو چەند حاڵەتێكی جیاوازی وەك سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، ئایینی، سروشتی، سۆزداری، بایۆلۆژی و هی دیكەش كاریگەرییان تێدا هەیە، واتە بریتیە لە تێكەڵەیەك لە كاریگەری ناوخۆیی و دەرەوەیی.
نووسەر بەهرەیەكی بەتوانا بە بەرگێكی دیاریكراوەوە دەیهێنێتە بوونەوەو ناوێكی لێدەنێت و مۆركێكی تایبەتی پێدەبەخشێت، بۆیە دەتوانین بێژین هەر ئەم بۆچوونەی پیاوسالارییە وایكردووە كە زمان و هەستی ژن نەمێنێ و ژنان لە ئەدەبی پیاواندا كۆمەڵە بوونەوەرێكی لاوازو سادەن و بریتین لە: هەست، هۆكاری پێوەندی گونجاو لە خێزاندا، وێنە لە چوارچێوەیەكی دیاریكراو و بوونی لە رووداوە لاوازەكاندا.
هەر لەبەر كاریگەری جیهانی (بڤەكاندا) زۆربەی ژنانی كورد نەیانتوانیوە بوێرانە بیر بكەنەوەو بخوێنن و بنووسن. بەمجۆرە حاڵەتگەلی تایبەتمەند لە لایەنی سایكۆلۆژی و بایۆلۆژی ژنان لە بەرچاو ناگیرێت. لە كۆمەڵگایەكی داخراودا، كۆژانەكان و ئەو كۆتوپێوەندە كۆمەڵایەتیەو ئەو دابونەریتانەی بەسەر ژناندا سەپێندراوە، بە درێژایی مێژوو بۆ پیاوان وا نەبووەو نییە، بەڵام بارودۆخی كۆمەڵایەتی و مرۆڤایەتی بەپێی سەردەمەكان و شوێنە جۆراوجۆرەكان گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، هەرچەند هەمیشەو هەموو كاتێ لە روانگەی پیاوسالاریەوە سەیری ژن كراوە، بۆ سڕینەوەی ژن و دەنگی ژنانە، پیاوانی ئەم سیستمە (سیستمی پیاوسالاری) ئەدەبیان بەستۆتەوە بە مرۆڤایەتی و پەیامی مرۆڤایەتی.
بۆ نمونە گرنگ نییە ئەو نووسراوانە هەستی ژنانە و زمان و شكڵ و فۆرمی ژنانەی بێت، بەڵكو ئەبێ لە خزمەتی مرۆڤایەتیەك بێت كە پیاوان پێناسەی دەكەن. بێگومان دەزانین كە ئەو سیستمە مرۆییەی كە پیاوان باسی دەكەن سیستمێكی تەواو پیاوانەیەو زمانێكی پیاوانەشی هەیە بۆ پاراستن و بەدیهاتنی بەرژەوەندو روانگەكانی پیاو.
ژن و پیاو دوو نیوەی كۆمەڵگای ئینسانین. ژن كە نیوەی كۆمەڵە هەست و سۆزو سروشت و حەزو ئارەزووەكانی لە لایەنی بایۆلۆژی و سایكۆلۆژییەوە لەگەڵ پیاودا جیاوازی هەیە، لەپاڵ ئەوەشەوە یاساو رێسای كۆمەڵ و دابونەریتی كۆمەڵایەتی و كەلتووری، كاریگەرییان لەسەر دەروونی ژن داناوە، بۆیە ژنانی ئەم كۆمەڵگایە بەزۆری نەیانتوانیوە بوونی خۆیان بسەلمێنن و وەك كەسایەتییەكی پێشكەوتووخواز بێنە مەیدانی نووسین و گوزارشت لە خودی خۆیان بكەن.
زاراوەی ئەدەبی ژنان یانی ژنی ئەدیب لەسەر ئاستێكی شارستانی و چالاكییە رۆشنبیرییەكان بەگشتی دەگەڕێتەوە بۆ سەرهەڵدانی مێخوازی (Feminisme) وەك بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری جیهانی كە ئەم بزووتنەوە لە ساڵی (١٩٦٨)ی زایینی لە فەڕەنسا دەستی پێكرد. هەڵبەت ئەدەب وەك چالاكییەك رۆشنبیری بەگشت پەیوەندییە دەرەكی و ناوەكییەكان كاریگەردەبێت و ئەمەش لەگەڵ گۆڕانە رۆشنبیری و مادییەكانی كۆمەڵ هەڵدەكشێ و پێشدەكەوێ.
لەم تێڕوانینەوە نووسین یان بەرهەمی نووسراوی ژنان، ئاساییە ئەگەر سیماو رواڵەتی ژنانەی هەبێ بەجۆرێ كە ژن لە ناوەوەی ئەو بەرهەمانەدا خۆی بناسێتەوەو لە هەمانكاتیشدا ئازارو خەون و جیهانە یۆتۆپیاكەی و خواستەكانی تێیدا بەرجەستەبێ.
ئاشكرایە ژن بە پشتبەستن بە كۆ رەهەندگەلێ وەك: زمانێكی تۆكمەو چڕوپڕ لە مەدلوولات و رەوانبێژی، كایە مەعریفی و فكرییەكان و روانگەو لێوردبوونەوەیەكی جیهانی سەردەمیانە بۆ ئەوەی چەمكێكی ئەدەبی و دەقێكی زیندوو بخولقێنێ و ببێتە خاوەن دەقێكی نوێ و مۆركی خۆی بەسەریدا دابنێ.
ئەگەر دوورو نزیك لەژیانی نوێی كۆمەڵگای خۆمان بڕوانین دەبینین بوونی ژن تەواو گرنگی و سەنگی خۆی لە زۆربەی بوارەكاندا نواندووەو دیارە.
ژنی كورد ئەمڕۆكە هەرچەند بە تەواوی نە بەقەد پیاوانیش نە بەڵام پلەی كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری، هونەری و رۆژنامەوانی پێ رەوا بینراوە. ئەمەش ئەبێ بڵێم كە نووسەرە ژنەكانمان تا رادەیەك خەریكی ئەزموونی نوێ و تازەن، هەر ئەوە كە لە فەزایەكی پیاوسالارانەدا لە نێو ئەدەبیاتێك تا رادەیەك فێئودالی ژنانی ئێمە بەرەو دنیایەكی مۆدێڕن و پێشكەوتوو بەرەو گۆڕان و داهێنان هەنگاو هەڵدەگرن، ئەمە خۆی زۆر جێگای سەرنجەو پڕبایەخیشە.
لە ئیمڕۆماندا لەو سەردەمە پێشكەوتووەو بە جیهانیبوونەی دنیادا، بە دەستەبەركردنی ئازادی تاك و هاتنە ناوەوەی ژنان بۆ نێو دەسەڵات و بەڕێوەبردنی كاروباری دامودەزگاكانی وڵات، هەرچەند بە ناتەواوی و بە كەموكوڕیەوە، دەتوانین بڵێین شیعر و نووسینەكانی ژنان لە پەرەسەندندایە. نووسین لە زۆربەی بوارەكاندا پرۆسەی خودیەو زیاتر گوزارشت لە ناوەوەی نووسەرەكەیە، گوزارشتێكە لە حاڵەتە جۆراوجۆرەكانی ئەو مرۆڤە و كارتێكردنێكی دەرەكی و رەنگدانەوەی ناوەوەو ئینجا دەربڕینی بە شێوەی دەقێكی ئەدەبی و خوڵقاندنی بەرهەمێكو بەرجەستەو نوێ.
ئەدەب كردەیەكی مرۆڤانەیە، كەوابوو هەر دەقێكی ئەدەبی كە نووسەر بەرهەمی دێنێ، چیرۆك یان شیعرو.. زادەی هزرو زەینی نووسەرەكەیە. ئەم ئەزموونە كردەیەكی خودی خاوەن بەرهەمەكەیە.
نووسەری ژن ئەبێ ئەمە بزانێ چ پەیامێكی پێیەو دەیەوێت چ پرسیارێك ئاراستەی بەرامبەرەكانی بكات، یان بتوانێ پرسیاری گرنگ لەلای خوێنەرو بەردەنگی خۆیەوە بورووژێنێ، چونكە مەبەست لە نووسین، واتە بیركردنەوەو هەروەها رازینەبوون بەو جیهان و واقیعە كە تێیدا دەژی یا ئەو واقیعەی كە بەزۆر بەسەریدا سەپێندراوە، بۆ ئەوەی بتوانێ سنوورە پیرۆزەكان ببڕێ و دواتر هەڵكشێ بەرەو خود، بێگومان ئەمەش پێویستی بە خۆڕۆشنبیركردن و هوشیاری تەواو هەیە لە رووی دەوڵەمەدنی فیكرییەوە. ئەوە جێگای سەرنجیشە زۆر لەو ژنانەی كە دەستی نووسینیان هەیە پتر بە شێوازو زمانی پیاو دەنووسن و خۆیان لەو بوارانە دووردەخەنەوە كە پەیوەندی راستەوخۆی بە دەروون و حاڵاتی ژنانەوە هەیە، تا هیچ كێشەو دەردەسەرییەك بۆ خۆیان نەهێننە ئاراوە، لە راستیشدا ئەمجۆرە نووسراوانە نابێت لەسەر ئەدەبی ژنان دابنرێت، چونكە ئەو بابەتانە هیچ پەیوەندییەكی بەژنانەوە نییە. ژنانی ئێمە لەبەر ترس و شەرم و دابونەریتە كولتوورییەكان ناتوانن ناخی خۆیان بە تەواوی دەرببڕن و خاوەن دەنگ و رەنگی ژنانەی خۆیان بن و باس لە غەریزەو هەست و ئەوین و ئەشق و … ئیرۆسییەت و ئیرۆتیك دەروونی خۆیان بكەن.
نكوولی لەوە ناكرێ كە ئەدەبی ژنان و ئەدەبی پیاوان لە زۆر شتدا وەك سروشت لە نێوانیاندا جیاوازی هەیە، لە رووی تایبەتمەندی و شێوازی دەربڕین و بەكارهێنانی دەستەواژەو وشەكان جیاوازییان هەیەو بگرە لە تێفكرین و تێڕوانینیشدا لە یەك ئاستدا نین، بۆیە ژن وەكوو نووسەر یان شاعیر وەك خۆی بیردەكاتەوەو پۆلێنێكی سروشتی لە رێگای دەستەواژەو دەربڕین و وێناكردنی وێنەی شیعری لە دەقدا رەنگدەداتەوەو بەمشێوەیە نووسەر و رەگەزەكەشی بە ئاسانی لای خوێنەر بەرجەستە ئەبێتەوە.
مەسەلەی ئەدەبی ژنان هەرگیز ناكرێت وەكو بابەتێكی پچڕاو و دابڕاو لە بابەتە جۆراوجۆرەكانی دیكەوە باسی لێبكرێت، چونكە وەكو زریزەی زنجیرێكی پتەو بە یەكەوە بەستراون و لە هەمان كاتیشدا كاریگەرییان لەسەر یەكتر هەیە، ژن پێویستە لەم كۆمەڵگەیەدا كە بەدرێژایی مێژوو بە بەربەستگەلێكی جۆراوجۆری بۆی هەبووە دەنگی خۆی یەكجار بەرزهەڵبڕێت، كاتێك كە ئەو هەلە بۆ ژن بڕەخسێت تا راشكاوانە باسی گیروگرفتەكانی بكات. ناخی جیهانی ناسكی خۆی ئەخاتە روو، بەڵام ئایا ئەو هەلە كە وەكوو بیرۆكەیەك باسی لێ دەكەین و بگرە پتر مەزەندەی دەكەین بۆ ژن رەخساوە؟

‌ 327 جار بینراوه‌
3/9/2019 3:17:24 PM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
?? ?????????? ??????? ???? ?? ??? ???? ??????

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved