نوێترین
100 كه‌سایه‌تی داوا ده‌كه‌ن كه‌یسی 16ی ئۆكتۆبه‌ر ببرێته‌ دادگا   |    سوپای عێراق چه‌ند شوێنه‌وارێكی كه‌ركوك ده‌كاته‌ شوێنی مانه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی   |    حوكمی حه‌وت ساڵ زیندانی بۆ سێ كارمه‌ندی تاپۆ له‌ كه‌ركوك ده‌رده‌كرێت   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    یه‌كه‌مین وه‌زیری حكومه‌تی هه‌رێم له‌دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ره‌وه‌ سه‌ردانی كه‌ركوكی كرد    |    به‌به‌شداری سلێمانی فێستیڤاڵی ڕاگه‌یاندنی كوردی له‌ سنه‌ به‌ڕێوه‌چوو   |    (45) هه‌زار منداڵ له‌ژێر ركێفی داعش له‌دایكبوونه‌   |    لیژنه‌ی كشتوكاڵ: رێگری له‌ هاورده‌كردنی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ناوخۆ به‌رهه‌مناهێنرێن   |    په‌رله‌مان كار بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی مووچه‌ی كرێكاران ده‌كات   |    لیژنه‌ی خزمه‌تگوزاری داواده‌كات فۆرمی خۆراك نه‌مێنێت و هاوڵاتیان له‌جێی قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌   |   
كوردی  |   عربي
»  پەڕەموچ
شیعر بە وێناكردنی فیگەر
عەبدولموتەلیب عەبدوڵا

 زەمەن لەو تایتلەدا واتە شیعر بە تێگەیشتنی كلتور وێنای فیگەرە بریندارەكانی دەوروبەری دەكات. واتە كەشفكردنی واقیع بە خەیاڵ. زەمەن لای "نەزەند بەگیخانی" واتە بە بیرهێنانەوەی مۆدیلی دوێنێ كە بە قووڵی لە ناوماندا روواوە و بۆتە بەشێك لە دنیابینیمان! هەموو ئەو رستانەم بۆ ئەوە نوسی رستەكەی (باكۆن)تان بیر بخەمەوە كە دەڵێ: واقیع كچی زەمەنە! ئەو رستەیەی باكۆن زەمەن وەك شیعر دەبینێ! پرسیار ئەوەیە ئایا زەمەنی شیعر بەردەوامییە یان ساتەوەختییە؟

ئەگەر وەك نەزەند بەگیخانی پێمانوابێ ئەدەب بەردەوامی زەمەن دەگەیەنێت، نەك وەك ئۆگستین قسە لە زەمەن بكات.. ئەگەر وەك نەزەند بەگیخانی خەیاڵی شیعری ئاوێزانی بەردەوامیییەتی زەمەن بكەین و زەمەنی فیكری ئیبداعی لە بەردەوامیدا بەرجەستە بكەین.. ئەگەر ئەدەب رەنگدانەوەی یادەوەری و كلتور و كۆدی دیاریكراوی زەمەنێكی دیاریكراو نەبێت، ئەگەر زەمەنی ئەدەب زەمەنی بەردەوامی بێت.. لەگەڵ هەموو ئەوانەدا ناتوانین بەو شێوەیە تەماشای پرۆسەی خوێندنەوە بكەین، چونكە پرۆسەی خوێندنەوە لە رێگای جەرەیانی زەمەن بەردەوام رابردوو و داهاتوو لە ساتەوەختی ئێستادا بەیەك دەگەیەنێ. بەو مانایە پرسیاری ئەوەی زەمەن لە ئەدەبدا چییە، ئەگەرچی هەرگیز لە كێشەی ئیبداع و فیكری ئیبداعی نابێتەوە، بەڵام مەرج نییە بەردەوامی بێت، كەواتە پرسی زەمەن چییە پرسیارێكی پڕ كێشەیە و لای شاعیر بە بەردەوامی ئابڵوقە دەدرێت!

(1)

(هنری برگسۆن لویس) زەمەن (پێشبینیكردن، حدس)ی دەیموومەیە، برگسۆن رەهایی لە بەردەوامییدا دەبینێتەوە، پێیوایە بەردەوامی، زەمەنی حەقیقییە. برگسۆن دەیەوێ بوون لەسەر دەیموومە وێنابكات. لەبەر ئەوەی (دەیموومە-بەردەوامی) دێ و دەڕوا، بۆیە قبولی دابەشبوون و بەش بەشبوون ناكات. بەردەوامی پێشكەوتنی رابردووە كە داهاتوو بەرهەم دێنێ، هەرچەندە پێشبكەوێت گەورە دەبێت. كەواتە لای برگسۆن جەوهەری ئێستا، رابردووە. ئەو شێوە بیركردنەوەیە لای نەزەند بەگیخانی لە كۆمەڵە شیعری (سبەینێی دوێنێ) بە روونی دیارە.

(2)

(گاستۆن باشلار) دیموومەی زەمەن بەو مانایەی كە لای برگسۆن هەیە، رەتدەكاتەوە و دەڵێت زەمەن بەیەكەوە لكاو نییە، بەڵكو بەیەكەوە نەلكاوە (متصل نییە، منفصلە). هەروەها دەڵێ بەهۆی فیكری بەیەكەوەنوساوەوە (متصل) ناتوانین بەشێوەیەكی جەوهەری بەرەو یەكێكی دیكە بگوازینەوە. ئەگەرچی دەیموومە پێدراوی راستەوخۆی ئاگاییە، بەڵام ئەو دیموومەیە دەستەمۆیە، كەواتە ئاگایی لە شارەزایی دەرەكی وەرگیراوە، چ بەهۆی (دابڕان یان بەردەوامی) بێت. بەو مانایەش لای باشلار ئاگاییمان بە زەمەن، ئاگاییە بە ساتەوەخت: زەمەن واقیعی نییە تەنها لە چركەساتدا نەبێت. كەواتە باشلار لەگەڵ تێزی فەلسەفی (ساتەوەخت/چركەسات- اللحظە-Instant) و كتێبی (Siloce)ی (گاستۆن رۆبناڵ- Gaston Roupnel) یەكدەگرێتەوەو لە تەواوی كتێبی (حدس اللحڤە) پشتگیری لە تێزەكەی ئەو دەكات.

(3)

زەمەن گوزارشت لە بەردەوامی بكات، یان ساتەوەختی.. نەزەند بەگیخانی دیدی خۆی لە جوانی و چێژ و هونەر و بەهای جوانیدا دەبینێتەوە! زەمەن بەردەوامی بێت، یان ساتەوەختی.. نەزەند بەگیخانی هەموو ئەركی شاعیرانەی خۆی لە ئاشتی و بەها مرۆییەكاندا كۆ دەكاتەوە! زەمەن بەردەوامی بێت، یان گوزارشت لە ساتەوەختی بكات.. نەزەند بەگیخانی بەردەوام لە گفتوگۆی مافەكانی مرۆڤ و ئازادی و دادپەروەری نابێتەوە و وەك فیمنستێك جەخت لە مافی ژنان دەكاتەوە.. ئەگەرچی هیچ كتێبێكی لەوبارەوە بڵاونەكردۆتەوە، بەڵام كۆی ئەو رەگەزانە لە گفتوگۆكان و شیعرەكانیدا رەنگدانەوەیان هەیە.

هەموو ئەو قسانەم بۆ ئەوە كرد، ئاماژە بە كرانەوەیەكی فیكری و جوانی لە شیعرەكانی نەزەند بەگیخانی بكەم، بەو مانایەش دەتوانم بڵێم دەستبردنی شاعیر بۆ پرۆسەی نوسینی شیعر ساتەوەختێكی ئیستێتكی و دەستبردنی شاعیر بۆ پرۆسەی بیركردنەوە، كرانەوەیەكی دیاریكراوی فیكری لە پشتە، هەردوو ساتەوەختی شیعری و ساتەوەختی بیركردنەوە لە ئەزموونی نەزەند بەگیخانیدا وەك بنەمایەكی ئەزموونی مرۆیی بەرجەستەیە.

(4)

ئەوەی لە ساتەوەختی پرۆسەی نوسینی شیعر جێگای تێڕامانی بەردەوامە بیركردنەوەیە، ئەوە بیركردنەوەیە هێلێكی تۆخ بە ژێر شیعرییەتدا دەهێنێ، ئەوە بیركردنەوەیە فەزایەكی هێمن بۆ بەدواداچوون دەخەمڵێنێ، ئەوە بیركردنەوەیە مەیل و خەیاڵی خوێندنەوە دەكاتەوە...

نەزەند بەگیخانی هەر لە كۆمەڵە شیعری (ستایش)ەوە وێڕای كۆمەڵێ بابەتی واقیعی بایەخی بە شیعرییەت داوە، وێڕای ئەوەی بۆ دەنگی سروشتی وەفاداربووە، كەچی وێناكردنی خەیاڵی و سیحری بینین و بونیادنانی زمانێكی فرەرەهەندی پشتگوێ نەخستووە، هەموو ئەوانەشی لە رێگای مەعریفەی شیعرییەوە هێدی هێدی تۆختركردۆتەوە. گەڕانەوەی بۆ كۆمەڵێ بابەتی واقیعی لە رێگای خەیاڵەوە خەمڵیوە، بۆ ئەوەی گوزارشت لە ئازارەكان و خەمە مرۆییەكان بكات، لە رێگای زمانێكی مرۆیی نەرم و هێمنەوە فرە مانایی و مرۆڤدۆستی وێناكردووە، لە رێگای خەیاڵی زمانەوە فەزایەكی سروشتی و فیكری بۆ شیعرییەت دەخاتەوە! بە كورتی شاعیر بابەتگەرایی و شیعر بەیەكەوە لە رێگای چییەتی زمان و ئیشكالیەتی مەعریفی بەرجەستە دەكات، بەمجۆرە ویستی بابەتگەرایی بە مەعریفەی شیعری دەسپێرێ، ویستی مەعریفەی شیعری بۆ بابەتگەرایی دێنێتە بەرهەم. لە نێوان ویستی بابەتگەرایی و ویستی مەعریفی قەسیدەی (پاسیۆن) بە جوانی خۆی نمایاندەكات، لەو قەسیدەیەدا دەیەوێ بڵێ ئەوە تێكەڵبوونە بە مەعریفە، (فەزیلەت) دەخاتەوە، ئەوە تێكەڵبوونە بە شیعر، (رۆشنایی) بەرهەم دەهێنێ، لە نێوان فەزیلەت و رۆشناییدا شیعرییەت فەزایەكەو خوێنەر دەخاتە سەر بیركردنەوەو تێڕامانی جیاواز.. رۆشنایی شیعری دەبێتە شوێنی بەردەوامی بیركردنەوەو لە فەزیلەتدا سەردەكات، فەزیلەتی بیركردنەوە دەبێتە شوێنی ساتەوەختی شیعری و بە رۆشناییدا بڵاودەبێتەوە.. واتە لەو دەقەدا بیركردنەوە بە پاڵپشتی دوێنێ خۆی نمایاندەكات، بەڵام رۆشنایی لە خەیاڵی زمان سەر دەكات، بەو مانایەش بیركردنەوە زەمەنی بەردەوامی دەگەیەنێت و شیعرییەت زەمەنی ساتەوەختی:

دوێنێ شەو

شیعر

مینا كوڕێكی زراڤ

لە كەناری لم

بە رووتی راكشابوو

منیش سپیتر لە مەوجی رۆشنایی

لەسەر روویا خۆم هەڵخست

دواتر مەلائیكەتێ بەلامدا تێپەڕی و فەرمووی

سەڵاواتت لێ بێ

ئەی ئەو كەسەی كە پڕیت لە فەزیلەت.

(ستایش، ل19)

‌ 383 جار بینراوه‌
4/27/2019 12:19:39 PM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
بورهان حاجی سلێمان
شوان داودی - گۆشه‌ی له‌ژێ چاویلكه‌وه‌
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
راپرسی
?? ?????????? ??????? ???? ?? ??? ???? ??????

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved