»  پەڕەموچ
رۆمانی مۆدێرنەو پێشكەوتن بەرەو پۆست مۆدیرنە
ن: زينب المشاط


* و: دڵشاد شەفیق

رۆمان یەكێكە لەو بەرهەمە جیاوازانەی كە لە سەردەمی نوێگەری لەگەڵ سەرەتاكانی سەدەی بیستەم سەری هەڵداوە، ئەو سەردەمەی لێوانلێو بوو بە شۆڕشی زۆر گەورە لە هەموو بوارەكانداو بووە فاكتەرێك بۆ گۆڕینی تەواوی بنەماكانی رۆمان، بەوەش رۆمان بوو بە شۆڕشی فیكری و ئایدیۆلۆجی، سۆزداری، مرۆیی.. تەنانەت بوو بە شۆڕشی داهێنەرانە، چونكە مرۆڤ لە رێگەی رۆمانەوە توانی جیهانی تایبەت بە خۆی بخوڵقێنێت و هاوبار تیایدا بژی و خۆی لە خۆیدا ببێتە بەشێك لەو شارشتانییەو لەگەڵیدا بگونجێت، ئیتر رۆمان لەو سەردەمەوە لە مۆدێرنەوە هەنگاوی بەرەو پۆست مۆدێرنە ناو لە جوگرافیایەكی نوێدا ئیمپراتۆریەتی نوێی بەناوی كۆلۆنیالیزمی باڵادەست دامەزراند كە بوو بە ناوەندی كولتوری هەر سیاسەتێك بەپێی ناوەندو پێگەی تایبەت بەخۆی.
رۆمانی پۆست مۆدێرنە تایبەت بوو بە سەردەمێكی زەمەنی و شوێنی دیاریكراوی بچوك و كاری لەسەر گرفتی تایبەت و دیاریكراو دەكردو هیچ كاتێك پێداچوونەوەی تەواوی لەسەر كۆی مەسەلەكان نەكردووە، وەك تەكنیكی هەموو شێوەكان یان باسكردنی كارەساتی سروشتی بە شێوەی چڕوپڕ وەك ئەوەی لە رۆمانی تازەدا دەبینرێت.
كتێبی “گەشەكردنی رۆمانی نوێ”ـی جیسی ماتز بەر لە هەموو شتێك باس لە پێشكەوتنەكانی ناوەڕۆكی رۆمانی نوێ دەكات و روونی دەكاتەوە كە هونەری رۆماننووسیی تاكە كاری مەعریفیە لە نێو هەموو كارە ئەدەبیەكان كە بەبێ دابڕان هەمیشە لە پێشكەوتندایە، هاوكات سەرگوزشتەش كە دەكرێت خۆی لە خۆیدا جۆرێك لە جۆرەكانی نووسینی رۆمان بێت.. بەڵام بە روویەكی تری تایبەتەوە دەنووسرێت.
هیچ هونەرێكی كولتوری نییە هێندەی رۆمان باڵا بێت، جگە لە هونەری سینەما، كە چەندین رۆمانی مەزنی كردۆتە فیلمی سینەمایی وەك هاری پۆتەر و هتد.. كە داهاتی زۆریان دەسكەوتووە، بەڵام هونەری رۆمان تا زۆرتر لە مەرجەكانی رەسەنایەتی نزیك بێتەوە زیاتر پێداویستیەكانی پەڕۆشی مرۆی پڕ دەكاتەوە.
جگە لەوەش دەتوانین چەندین فاكتەر چ كۆن بن یان نوێ بژمێرین كە پاڵ بە رۆمانەوە دەنێن هەمیشە لە گەشەكردندا بێت و لە هەناوی هەر كۆمەڵگەیەك و لە هەر بەشە جوگرافیایەك بە شێوەیەك لە شێوەكان دەركەوێت تا مەسەلەكە بوو بە نیشانەیەكی تایبەتی ئەو كایە هونەری و ئەدەبیە.
رۆمان بەشێكە لە زاكیرەی دەستەجەمی هەر كۆمەڵگەیەك، ئەو هاوشێوەی كۆگایەكە بۆ چیرۆكەكان و مۆدیلەكانی كۆمەڵگە و ئەنترۆپۆلۆجیای جوگرافی مرۆیی لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێی تر دەگوازێتەوە، دەتوانین هەر لە رێی رۆمانەوە بڕوانینە دابونەریتە جیاجیاكانی كۆمەڵگەكان و چۆنیەتی گوزەران و هونەری چێشت لێنان و پۆشاك و مۆدیلەكانی بەپێی كات و سەردەمە جیاجیاكان، جگە لەوەش چەندین وردەكاریی تایبەتی تری ژیان دەردەخات وەك خۆشەویستی، هاوسەرگیری، هاورێیەتی، سەفەرو هاوەڵێتی لە گەشتە دوورو درێژەكان، بەپێی بۆچوونی زۆربەمان رۆمان لە دوای ئەم سەردەمەوە هەمان ئەركی ئەو تابلۆ گلینانە دەبینێت كە بە هەزاران ساڵ پێش ئێستا پەیامی مرۆڤایەتییان پارستووەو بۆتە تۆمارێكی مێژوویی و گەنجینەیەكی بۆ كۆتایی شارستانە دێرینەكانە كە وەك بۆماوەییەك بۆیان جێ هێشتووین.
 هونەری رۆمان ئەمڕۆ ئەركێكی تری گرتۆتە خۆ، ئەویش هەمان رۆڵی ئەفسانەكانە لە كۆندا، هەر وەك رۆمان لەسەر ئاستی تاك بۆتە هاوشێوەی ناوەندی میتافیزیكی كە تاكەكان پەنای بۆ دەبەن بۆ گەیشتن بە مەودای ئازادبوون لەو واقیعە تاڵەی كە بە زۆرەملێ خۆی بەسەر تاك بە تاكی مرۆڤەكاندا سەپاندووە، بەوەش روودەكەنە خەونێكی فانتازی پڕ لە چێژو لەو بوارەشدا داهێنەرانی بواری رۆمان و خوێنەران لەسەر پردێكی زێڕینی لێكگەیشتن بەیەك دەگەن.
هەر بۆیە دەكرێت رۆمان لەم بوارەدا و لەم سەردەمی عەقڵانیەتەدا پرۆسەی بێ‌ هاوتابێت كە تواناو هێزێكی گەورەتری لە ئەفسانەكان هەیەو لەگەڵ ئەفسوونە سەرەتاییەكاندا كاری بۆ پاڵپشتیكردنی تواناكانی تاك كردووەو پشكی لە بەهێزكردنی بونیادی زەینی و دەروونی هەیەو بۆ بەردەوامبوون لە گوزەران بە شێوەی شكۆمەندانەی دوور لە سڵۆكی و هەڵكورمان بەسەرخود بەرامبەر بە لەمپەڕو ئەو كارەساتە دیارانەی كە مرۆڤ هەر لە سەرەتای دروست بوونیەوە روبەرووی دەبێتەوە.
هاوبار یەكێك لە بایەخەكانی رۆمان ئەوەیە كارێكی خەیاڵ ئامێزەو لە فەزای خەیاڵدا دەسوورێتەوە، خەیاڵ لێرە كایەی ژیاری بەپیتە كە لەچوارچێوەو ناوەڕۆكیدا دەجوڵێینەوە لە رەگەزەكانی رۆمان لەسەر شێوەی هونەری رۆماننووسی وێرای ئەوەی رۆمان پۆلین دەكەن، بەمەش دەڕوانینە رۆمان وەك ئەوزارێك بۆگەشەكردنی مرۆیی رێگری دەكات لەوەی مرۆڤ بخزێتە گۆشەكانی متبوون بە تایبەت دوای باڵادەستبوونی كارە زانستی و تەكنەلۆژییەكان كە هەمیشە هەوڵدەدەن ژیان بەچوارچێوەیەكەوە ببەستن و بیخەنە ناو سەبەتەی بیركاریی خوارەزمییەوە.
سەردەمی خوارەزمیی و تەكنەلۆژیای ژمارەیی كە هەر لە بنەڕەتەوە لەسەر چەمكی رێكخستنی دیاریكراوی پەیوەست بە سنورداركردن و بێ هاوتابوون دامەزراوە بەوەی ئێستا كارەكە هەڕەشە لە رەوتی شیكردنەوەكان دەكات كە نیشانەیەكی بێ هاوتای عەقڵی مرۆییە دەبێتە هۆی كوێربوونی پەڕۆشی و هەستكردن بە سەركێشی (زەینی و واقعی)، رۆمان لێرە وەك مادەیەكی سڕكەرەوەی دژ بەو ملكەچییە رۆڵ دەگێرێت كە تووشی خەیاڵی مرۆیی بووە و بڵێسەی هەستەكان و تاوگیریە سەرەتاییەكانی پەكخستووە كە سەرچاوەیەكە بۆ چێژوەرگرتن كە ئێستا تا ئاستی زۆر خەمناكی مرۆڤەكان لەدەستیان داوە.
هونەری رۆماننووسی كار بۆ جۆرێك لە ژیانی فەراهەمی پڕ لە چالاكی زەینی و رۆحی داهێنەرانە دەكات، ئەگەر وەك یاریەكی زەینی تەماشای بكەین دەبینین چەندین چالاكی عەقڵی مرۆیی بەرێوە دەبات، هیچ سەیر نییە كە دەبینین كاری رۆماننووسی مەزن هەمیشە لە كۆمەڵگەیەكەوە سەر هەڵدەدات كە لە بوارەكانی داهێنانی زانستی و تەكنەلۆژی و ئابوری و سیاسی پێشكەوتنی دەستەبەركردووە، هاوكات دەبینین ئەو كۆمەڵگەیەی كە دووچاری پاشەكشەی كولتووری و كەموكوڕی هاتووە هونەری رۆماننووسی تیایدا كۆمەلێك نووسینی سادەو ساكارەو ناتوانێت بگاتە ئاستی كارامەیی و جوانی و هەر لە چوارچێوەی چیرۆكە سادەكانی داپیرەدا دەمێنێتەوە.
رۆمان گرنگە بەوەی چارەسەری هەندێك حاڵەتی تایبەت دەكات، بەتایبەت لایەنی براگماتی پەیوەست بە هونەری رۆماننووسی كە دەتوانێت حاڵەتی تایبەت دەستەبەر بكات و چارەسەرێكی تەواو بۆ هەندێك تێكچوونی زەینی بدۆزێتەوە بە تایبەت حاڵەتی ئەكلینكی كە ناسراوە بە (نەخۆشی زەینی هەوەسی خەمۆكی) و لەناو خەڵك بە گشتی پێی دەوترێت (خەمۆكی دوو جەمسەرانە).
هاوبار رۆمان روخسارێكی شارستانی و كولتورییە عەقڵە باڵاكان بەهۆیەوە لە چەندین بواری مەعریفیدا دەرێنەوەو هوشیارتر دەبنەوە، بێگومان رۆماننووسی هەڵكەوتە هەن لە رێگەی نووسینی رۆمانەوە زۆرترین داهاتیان دەستدەكەوێت، بەڵام لە راستیدا هەموو رۆمانە باشەكان پڕفرۆشترینیان نین بەتەنها لەبەر ئەوەی لە مەرجەكانی بازاڕ و مۆدێلی كارەكان دەزانن، بەڵكو ئەوەی تێبینی دەكرێت زۆربەی عەقڵە رۆشن و سەركەوتووەكان كە رۆحی شۆڕشگێڕانەی هەیە لە بوارەكانی زانست و تەكنەلۆژیاو مەعریفیدا و كاری بۆ نووسینی رۆمانێك یان زیاتر كردووە، رەنگە هۆكارەكەی بگەڕێتەوە بۆگەشیی و چێژی حاڵەتە لە ناكاوەكان كە هاوشانی نووسینی رۆمان دەبن و جۆرێك لە ئەفسوون و عەقڵی پەڕۆش و ئەزموونی نووسین و چێژە پارادۆسییەكان یارمەتی دەدات.
هاوكات رۆمان كارێكی داهێنەرانەیە بەرەو كردنەوەی ئاسۆگەڵی نوێ بەرامبەر هۆشمەندی مرۆیی و خەیاڵی تاكەكان و ئەوزارێكی نەرمی جیهانی سەرەتاییەو خزمەتێكی زۆری بیرۆكەی هۆشی نەتەوەیی كردووەو بۆتە وێژدانی بەكۆمەڵی نەتەوە بە تایبەت لە سەردەمی سەرهەڵدانی چەمكی نەتەوەو وڵات و دەركەوتنی سەردەمی وڵاتانی نەتەوەیی لە سەدەی نۆزدەهەم، ئەو سەردەمە هەر رۆمانێك بە زمانی ئینگلیزی بنووسرایە پێی دەوترا (رۆمانی ئیمپراتۆریی) ئەویش وەك بەستنێك بە كولتووری ئیمپایەری بەریتانی كە بە داگیركاری دەستی بەسەر زۆربەی نەتەوەكانی جیهاندا گرتبوو.
دواجار كاركردن لە رۆمان چ لە رووی داهێنانەوە یان بە خوێندنەوەو بەدواداچوون بێت، پێویستی بە بایەخی جۆریی دەبێت بۆ ئەوەی رۆماننووس فێری زمانەكانی تربێت و بەجوانی بیزانێت و هەر بەو هۆیەشەوە رۆمان بۆتە كایەیەكی پڕبایەخ كە بەهۆی هاندەری پراكماتی ترەوە پێشدەكەوێت بۆ ئەوەی فێری زمانەكانی تر بین و دواجار خۆیان دەبنە خاوەن بەهرەی رۆماننووسی و هەوڵدەدەن بگەنە پێشەنگی رۆماننووسەكانی جیهان.

‌ 170 جار بینراوه‌
2/11/2017 11:00:47 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved