»  چاوپێکەوتن
د.ئاسۆ شێخ جەنگی: روسەكان پێمان دەڵێن؛ هەڵەی گەورە دەكەن، هەموو هێلكەكانتان كردۆتە سەبەتەی توركیاوە
ئا / هێمن حەسیب

دكتۆر ئاسۆ شێخ جەنگی؛ نوێنەری حكومەتی هەرێم لە روسیا، لەم دیدارەی (هەواڵ)ـدا، ئاماژە بەوە دەدات، كە روسیا بەهیچ شێوەیەك لەم رۆژگارەی ئەمڕۆدا لەگەڵ سەربەخۆیی كوردستانی عێراق نییە و هاوكات ئاشكرایدەكات؛ كە پێشتر روسیا گەشەی ئابوریی هەرێمیان بە حاڵەتێكی نا سروشتی تەماشا دەكرد و ئەوەش رادەگەیەنێت:”ئەگەر هەرێمی كوردستان بەبێ‌ ئاگاداری روسیا هەناردەی گازی سروشتی بكات، بەربەستی وا خراپمان بۆ دروست دەكەن، كە دواجار لێی پەشیمان بینەوە”.

* پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و روسیا لە چ ئاستێكدایە؟
ــ روسیا بە درێژایی مێژوو پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ كورد لە هەر چوار پارچەكە بە تایبەت لەگەل كوردانی كوردستانی عێراق هەبووە، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی پەیوەندییەكان گەشەیەكی ئەوتۆی نەكردووە، راستە روسیا لە جەنگی دژ بە (داعش) پشتیوانی هەرێمی كوردستانی كردووە و كۆمەكی ناردووە، بەڵام وەك وتم، پەیوەندییەكان گەشەیەكی ئەوتۆی نەكردووە، بۆیە هەبوونی پەیوەندی لە مێژینە و مێژوویی بەس نییە.
* روسیا چۆن دەڕوانێتە دۆزی كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
ــ روسیا دەزانێت دۆزی كورد چۆتە پێشەوە و دەبێت گرنگی زیاتری پێ بدرێت، بۆیە ئێستا زۆر گرنگی بە كوردستانی عێراق و سوریا دەدەن، بە تایبەت رۆژئاوای كوردستان، لە چەند دانیشتنێكی فەرمیشدا ئاماژەیان بەوەكردووە، كە فشارێكی زۆر لەسەر رژێمی ئەسەد دەكەن، تا دان بە مافی كورد لە رۆژئاوای كوردستان بنێت، چونكە كوردەكان پاڵپشتێكی باشبوونە لە شەڕی تیرۆر، ئەمەش خۆی یەكێك بووە لە ئامانجەكانی روسیا، كە كوردەكان نەچنە شەڕەوە لە دژی ئەسەد، پاش ئەوەی كوردانی رۆژئاواش بە گوێی روسیایان كرد، ئێستا روسیا لە پاداشتی ئەوەدا؛ فشار لەسەر ئەسەد دەكەن، تا دان بە مافی كورد بنێت.
* روسیا چۆن دەڕوانێتە پرسی سەربەخۆیی و رێفراندۆم لە هەرێمی كوردستان؟
ــ روسەكان بە وریاییەوە لە مەسەلەی سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان دەڕوانن، ئەوەی لە دانیشتنەكاندا تێبینیمان كردبێت، زۆر گەشبین نین بە پرسی سەربەخۆیی، هەفتەی پێشووش لە وەزارەتی دەرەوەی روسیا بووم و لە پەیامەكانیان دیارە؛ ئەو بڕیارەی ئێمە زۆر پەلەی پێوە دیارە و تووشی نەهامەتی و دەردەسەری زۆرمان دەكات. روسەكان دەڵێن؛ كورد وەك هەموو نەتەوەكانی تر مافی دەوڵەتبوونی هەیە بە هەر چوار پارچەكەوە، بەڵام بەهیچ شێوەیەك لەم رۆژگارەی ئەمڕۆ لەگەڵ جیابونەوەی كوردستانی عێراق نیین، چونكە بارودۆخی ناوچەكە بۆ جیابونەوەی كوردستان لەبار نییە. بۆیە ئەگەر وەك كورد سەربەخۆیی رابگەیەنین، روسیا لەو وڵاتانە دەبێت، كە لە هەر كۆتایی پشتگیری خۆی دەردەبڕێت، ئەویش ئەگەر بزانێت سەربەخۆییەكە سەركەوتوو دەبێت.
* قەیرانی دارایی هەرێم پێی دەنێتە چوارەم ساڵیەوە، خوێندنەوەی روسەكان بۆ ئەم قەیرانەی هەرێمی كوردستان چییە؟
ــ بە بۆچوونی روسەكان هەرێمی كوردستان هەڵەیەكی گەورەیكرد، كە سەربەخۆیی ئابوری راگەیاند و خۆی لە بەغدا جیاكردەوە، ئەوان پێیانوایە بە لانی كەمەوە تا (15) ساڵی تریش هەر لە رێگای بەغداوە پشكی لە (17%)ـمان وەربگرتایە و پێیانوایە ئەو پشكە بودجەیەكی باشبوو بۆ ئەوەی ژێرخانێكی ئابوری باش بنیاد بنێین تا سەرنجی جیهان بۆ ئابوری كوردستان رابكێشین، دواجاریش ئەو ژێرخانە ئابورییە دەبووە بنەمایەك بۆ راگەیاندنی سەربەخۆیی.
* تەرەفگیری حكومەتی هەرێم بە لای توركیادا لە رووی ئابوری و سیاسیەوە، تاچەند كاریگەری نیگەتیڤی لەسەر هەڵوێستی روسیا بەرانبەر هەرێمی كوردستان هەبووە؟
ــ دیارە ئەوە سیاسەتی هەموو كوردستان نییە، بەڵكو سیاسەتی لایەنێكی ناو هەرێمی كوردستانە و رووسیاش ئەوە بە هەڵە دەزانێت، وەك ئەو وتەیەی دەڵێت؛”هەموو هێلكەكان مەكەنە یەك سەبەتەوە”، كە لە بنەڕەتدا خۆی مەسەلەیەكی روسییە و لای ئەوان زۆر جێی باوەڕە.
بۆیە روسەكان زۆر بە راشكاوەی بە ئێمە دەڵێن؛ كە هەڵەی گەورە دەكەین، هەموو هێلكەكانمان كردۆتە سەبەتەی توركیاوە، چونكە ئەگەر توركیا دوژمنی سەرسەختی كورد نەبێت، یەكێكە لە دەوڵەتە توندەكان بەرانبەر بە مافی كورد و هاوكات دەڵێن؛ ئەو گرنگیەی توركیا بە هەرێم لەبەر چاوی سەوزی خۆتان نییە، بەڵكو توركیا سودمەندی یەكەم لەو پەیوەندییە بازرگانییە لەگەڵتان هەیەتی. تەنانەت زۆرجار روسەكان پرسیاری ئەوەش دەكەن، ئەگەر بە نیازی سەربەخۆیی بن و تەنها یەك دەروازەی هەناردەی نەوتان هەبێت، توركیا لە هەر لەحزەیەك بێت ئەو دەروازەیەتان لێ دادەخات.
* ئەم مەسەلەیە، تاچەند ئیحراجی سیاسی بۆ ئێوە وەك نوێنەرایەتی دروستكردووە؟
ــ بێگومان مەسەلەیەكی خۆش نییە، چونكە ئەوان ناڕاستەخۆ بە ئێمە دەڵێن؛ تائێستا توركیا دوژمنێكی سەرسەختی كوردە و مافی كوردان نادات، كەچی ئێوە هەموو پەرژەوەندییەكانتان بە شێوەیەكی زۆر هەڵە بە توركیاوە گرێداوە، كە دەكرا بەرژەوەندییەكانتان بكەن بە كارتێكی فشار لەسەر توركیا تا دان بە مافی براكانتان لە توركیا بنێت.
* لە گەرمەی قوڵبوونەوەی ناكۆكیەكانی توركیا و روسیا، هەرێمی كوردستان بیری لە هەناردەی گازی سروشتی بە رێگای توركیا كردەوە، ئەمە تاچەند بەلای روسیاوە قبوڵكراو بوو؟
ــ من دەمەوێت زۆر بە راشكاوانە باسی ئەو مەسەلەیە بكەم، دەرهێنان و ناردنە دەرەوەی گازی سروشتی لە رووی تەكنەلوژی و جوگرافی و سیاسیەوە زۆر جیاوازە لەگەڵ نەوت، ئەو كاتیش حكومەتی روسیا خەڵكی پسپۆڕیان بۆ نوێنەرایەتی نارد و باسی ئەوە مەسەلەیان بۆ كردین تا ئێمەش وەك نوێنەرایەتی ئەو پەیامە بگەیەنین؛ دیارە بەپێی وتەی پسپۆڕەكان، دەرهێنان و هەرنادەی گازی سروشتی لە رووی تەكنەلوژییەوە زۆر قورسترە لە نەوت چ لە رێگای بۆڕی یاخود بە رێگای تر بێت، هاوكات هەناردەكردنی گازی سروشتی پێش هەموو شتێك، پێویستی بە سەقامگیری سیاسی و ئەمنی لە ناوچەكە و هەرێم هەیە، كە لای ئێمە بوونی نییە، بۆیە ئەوان دەڵێن؛ ئەم دوو خاڵە لای ئێوە نەبێت، ناتوانن وەبەرهێنان لە گازی سروشتی بكەن، تەنانەت پێیانوایە، هەرێمی كوردستان بە چەند ساڵێكی تریش ناتوانێت گازی سروشتی دەربهێنێت و هەناردەی بكات، رەنگە بتوانێت بۆ پێداویستی ناوخۆ دەریبهێنێت، بەڵام ناتوانێت هەناردەی بكات و بە بابەتێكی مەحاڵی دادەنێن.
لەلایەكی دیكەوە پەیداكردنی بازاڕیش بابەتێكی قورسە، لە (80%)ـی زیاتری هەموو ئەوروپا لەلایەن روسیاوە گازی بۆ دابین دەكرێت و روسیا دەیان ملیار دۆلاری لە وەبەرهێنان و ناردنە دەرەوەی گازی سروشتی خەرجكردووە و بەئاسانی رێگە نادات ئێمە گازی سروشتی هەناردە بكەین، تەنانەت رێگە بە ئێرانیش نادات، چ جای ئێمە كە پارچەیەكی بچووكین لەو دۆخە نەخوازراوەی لە ناوچەكە هەیە. بۆیە ئەگەر هەرێمی كوردستان بەبێ‌ ئاگاداری روسیا هەڵەی وابكات، بەربەستی وا خراپمان بۆ دروست دەكەن، كە دواجار لێی پەشیمان بینەوە.
* لاوازی ئاستی وەبەرهێنانی روسی لە هەرێم بۆچی دەگەڕێتەوە؟
ــ پێش هەموو شتێك پەیوەندی بە بارودۆخی ئەمنی و سیاسیەوە هەیە، پاشان ئەوان سەرەتا بەس چاودێری ئەو گەشە ئابوری و وەبەرهێنانەی هەرێمی كوردستانیان دەكرد و زۆر باوەڕییان پێی نەبوو و بە حاڵەتێكی نا سروشتی تەماشایان دەكرد و پێیانوابوو ئەو گەشە ئابورییە وەك خۆی نامێنی و بوچونەكەیان دروست بوو، لە هەمانكاتیشدا یەك دوو كۆمپانیایان بۆ هەرێم نارد، یەكێك لەوانە، گازپرۆمی نەوتە، تا ئەگەر لە پڕ بوچوونیان دروست دەرنەچوو، ئەوە لە مەسەلەی وەبەرهێنان لە كوردستانی عێراق بێبەش نەبن.
* روسەكان بە بەرپرسانی هەرێمیان راگەیاندبوو، كە ئەو گەشە ئابورییەی هەرێم نا سروشتیە؟
ــ دیارە بە شێوەی ناراستەخۆ بە هەرێمیان وتووە، بەڵام كە هەرێم لێكۆڵینەوەی لێی نەكردبێت، یان تێنەگەیشت بێت یان نەیویست بێت تێبگات، ئەوە شتێكی ترە، بەڵام ئەوان بە هیچ شێوەیەك دەستوەردان ناكەن.
* دەوترێت بوونی ئەمریكا لە دوای (2003)ـەوە لە عێراق و هەرێمی كوردستان، وایكردووە روسیا نەتوانێت بە ئازادی جموجۆڵی سیاسی و ئابوری بكات؟
ــ ئەوە لایەنێكە و تائێستاش روسەكان تێروانینیان وایە، عێراق و كوردستان لەلایەن ئەمریكا و ئەوروپاوە لە رووی سیاسی و ئابورییەوە كۆنتڕۆڵكراوە، بۆیە نایانەوێت بێنە ناو كێبڕكێیەوە لەگەڵ ئەو دوو لایەنە، بە تایبەت كە ئەمریكا و ئەوروپا وەك دوژمن دەروواننە روسیا، بۆیە روسیا لەو بابەتە باش تێدەگات.
* روسیا كەمتر لە رووی سەربازییەوە هاوكاری هەرێم دەكات بە بەراورد بە هاوكارییەكانی بۆ كوردانی رۆژئاوا؟
ــ یەكێك لە هۆكارەكان ئەوەیە روسەكان پێیانوایە ئەمریكا و ئەوروپا زۆر هاوكاری هەرێم دەكەن و هەرێمی كوردستان زۆر پێویستی بە هاوكاری روسیا نییە، هاوكات ئەوەی بەلای روسیاوە زۆر گرنگە یەك بەرەیی، بۆ نموونە ئەو یەك بەرەییەی لە رۆژئاوای كوردستان هەیە لە كوردستانی عێراق نییە، چونكە ئەوان مەسەلەی حزبایەتی و دوو هێزی پێشمەرگە وەك خۆمان دەزانن و زانیارییان هەیە، بۆیە نایانەویت لەو مەسەلانە هاوكاری لایەنێك بكەن و لایەنەكەی تر ببێت بە دوژمنیان یاخود وەك یەك چەك و هاوكارییەكانیان بەسەر بەرەكان دابەش نەكرێت، بەڵام لە رۆژئاوا دەبینن یەك بەرەیە و یەك هێزە، بۆیە پشتیوانیەكانیان لەوێ‌ چڕكردۆتەوە. هاوكات هۆكارێكی تر مەسەلەی فرۆشتنەوەی چەكەكانە، بۆ نموونە دوا وەجبەی چەك كە روسیا بۆ هەرێمی كوردستانی نارد، لەلایەن چەند ئاژانسێكی راگەیاندنی رووسیەوە پەیوەندیم پێوەكرا و پرسیاری ئەوەیان دەكرد، حكومەتی هەرێم گرنتی ئەوەی بە روسیا داوە، كە چەكی رووسی هاوشێوەی چەكە ئەڵمانیاكان لە بازاڕ نەفرۆشرێتەوە.
* دەوترێت حكومەتی هەرێم جیاوازیی لە نێوان نوێنەرایەتیەكانی دەكات؟ ئەمە تاچەند راستە؟
ــ كێشەی نوێنەرایەتیەكان لە دوای سەرهەڵدانی قەیرانی دارایی دەستی پێكرد، بەڵام نوێنەرایەتی بۆ نوێنەرایەتی جیاوازی هەیە و ئەوەش پەیوەندی بە بوجەكانیانەوە هەیە، كە لە شوێنێك خەرجی گرانە و لە شوێنیكی تر هەرزانە، بەڵام وەك نوێنەرایەتی روسیا بە زەقی هەستمان كرد گورزێكی گەورەمان بەركەوت و گەیشتینە حاڵەتی پوكانەوە و بۆ ماوەیەكیش دەرگامان داخست، تائێستاش رەنگدانەوەی لەسەرمان هەیە، چونكە نەهاتوینەتەوە سەر سكە. بەڵام لەم ماوانە لە فەرمانگەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی پەیوەندیمان پێوەكراوە، كە لەئێستا بە دواوە مانگە بودجەیەكمان بۆ خەرج دەكرێت، كە لە (60% یان 40%)ـی بودجەی پێشوو دەبێت، ئەمە جیا لەوەی قەرزیكی زۆرمان لەسەر كەڵەكە بووە، كە ئەگەر قەرزەكان نەدەنەوە، تا ساڵێكی تریش ناچینەوە سەر سكە.
* حكومەت لە سەردان و پەیوەندییەكانی بۆ وڵاتان ناگەڕیتەوە بۆ نوێنەرایەتیەكان، ئەمە ئیحراجی سیاسی بۆ دروست نەكردوون؟
ــ ئەوە راستیە و زۆربەی نوێنەرایەتیەكان ئەو گلەییە دەكەن، ئەمەش كاریگەرییەكی یەكجار زۆر نیگەتیڤی بۆ حكومەتی هەرێم هەیە، چونكە یەكسەر ئەو وڵاتانە بە چاوی زۆر كەم و بچووك تەماشای نوینەرایەتیەكان دەكەن، ئەوەش وینەیەكی ناشرینی حكومەتی هەرێم پیشان دەدات، كە كاریگەری خراپی بۆ مەسەلەی سەربەخۆییش دەبێت، چونكە ئەوان دەڵێن؛ ئەگەر حكومەت بە كەم سەیری نوینەرایەتیەكانی بكات، ئیتر نوێنەرایەتیەكان چۆن دەتوانن وڵاتان بۆ مەسەلەی سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان رازی بكەن.
* هۆكارەكەی بۆچی دەگەڕێنێتەوە؟
ــ نەبوونی ئەزموون لە حكومڕانی و حیزبایەتی دەوری گەورەی هەیە، مەسەلەی شەخسی دیسان رۆڵی هەیە.
* پشتگیرییەكانی روسیا بۆ رۆژئاوای كوردستان چۆن دەبینیت، ئایا پشتگیرییەكان كاتیە یاخود لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ستراتیژییە؟
ــ كوردانی رۆژئاوا؛ لایەنێكی هەرە گرنگ و گەورە بوونە لە جەنگی دژ بە (داعش) و ئەگەر كوردانی رۆژئاوا بەو شێوەیە دژی (داعش) نەوەستانایە، ئێستا دۆخی سوریا زۆر لەم رۆژگارەی خراپتر دەبوو، ئەو كات ئاستەنگی زۆر گەورەتر بۆ ئەمریكا و روسیا و ئەوروپا لە پرسی سوریا دروست دەبوو، بۆیە ئێستا ئەمریكا و روسیا و ئەوروپا بە چاوێكی زۆر گەورە تەماشای كوردانی رۆژئاوا دەكەن، بەوەی توانیوییانە زۆر بە باشی رووبەرووی (داعش) ببنەوە، ئێستاش زیاتر لە هەر لایەنێك باوەڕییان بە كوردان هەیە بۆ رزگاركردنەوەی شاری رەقە.
* تاچەند نزیكبونەوەی توركیا لە روسیا، كاریگەری لەسەر هەڵوێستی روسیا بەرانبەر رۆژئاوای كوردستان دەبێت؟
ــ تا ئەم ساتە نزیكبونەوەی توركیا لە روسیا هیچ كاریگەریەكی لەسەر هەڵوێستی روسیا بەرانبەر رۆژئاوای كوردستان نەبووە، بەڵام بۆ ئایندەش مەسەلەیەكی ترە، بە تایبەت دوای شەڕی (داعش) و بەهێزبوونەوەی حكومەتی سوریا و نزیكبونەوەی زیاتر توركیا و روسیا، رەنگە وابكات پشتیوانی روسیا بەرانبەر كوردانی رۆژئاوا كەمێك پاشەكشە بكات، بۆیە مەترسی هەیە و هیوادارم پەیوەندییەكانی روسیا لەگەڵ رۆژئاوای كوردستان ستراتیژی بێت.
* لۆبی كوردی لە روسیا لاواز دەبینرێت، هۆكارەكەی بۆچی دەگەڕێتەوە؟
ــ كوردانی روسیا، بەشێكیان موسڵمان و بەشیكیان ئێزیدین، هەر چەندە ئامارێكی ورد نییە، بەڵام دەوترێت (200) هەزار یاخود نیو ملیۆن كەس دەبن، كە بە ڕای من ژمارەكە خەیاڵیە و پێموایە لە (100) هەزار كەس تێپەڕ ناكات، ئەوانیش لە ناو جۆكرافیای روسیا بڵاوبونەتەوە و مەسەلەی ئاینیش وەك موسڵمان و ئێزیدیی وایكردووە كەمتر تێكەڵ و پشتیوانی یەكتر بن، ئەمە یەك لە هۆكارەكانە، جیا لەوەی لە نیوان خۆیانیش یەكگرتوو نین و گروپی زۆر بچووك بچووكن، ئیزیدییەكان كۆمەڵی رێكخراوییان هەیە و موسڵمانەكانیش كۆمەڵی رێكخراویان هەیە، ئەمەش وایكردووە رێكخراوێكی كوردی بەهێز نەبێت كە روسیا حسابی زۆر گەورەی بۆ بكات.

‌ 5970 جار بینراوه‌
5/20/2017 9:57:12 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved