»  پەڕەموچ
پزیشكان جەختدەكەنەوە: كۆچنامەكەی زۆری لە راستیەكان شاردۆتەوە پەردە لەسەر دوایین رۆژانی پاپلۆ نیرۆداو نهێنیەكانی مردنی هەڵدەدرێتەوە


“غەریبیم دەكردی..
بەم هەموو غەمەی دەیناسی 
رۆحم بەرتەسكتر دەبوەوە، 
كەوابوو دەزانی 
ئێستا لەكوێم و 
لەناو چ جۆرە مرۆڤگەلێك، 
كە هەست بە غەمباری دەكەم و
هەست بەدووریت دەكەم 
ئەم هەموو خۆشەویستییە..
بۆ دادەبارێنە سەرم”. 
بابلۆنیرۆدا 

تیمێك لە پزیشكانی نێودەوڵەتی رایدەگەیەنن هەرگیز لەو باوەڕەدا نین پاپلۆ نیرۆدای شاعیری چیلی خاوەن خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی، وەك پێشتر لە كۆچنامەكەیدا بەفەرمی هاتووە سەد دەر سەد بەهۆی شێرپەنجەی پرۆستاتەوە كۆچی دوایی كردبێت. 
نیرۆدا لە تەمەنی (69) ساڵیدا لە نۆرینگەی سانتا ماری لە نەخۆشخانەی سانتیاگۆ لە 23/9/1973 دوای دوازدە رۆژ لەو كودەتا سەربازییەی ژەنەراڵ ئۆگیستۆ بینوچیە هەڵیگیرساندو حكومەتەكەی سیلڤادۆر ئەلیندی كە بە شێوازی دیموكراسیانە دامەزرابوو دەروخێنێت كۆچی دوایی كردووە. هەر بۆیە ماریۆ كارووزا دادوەری باڵای وڵاتی چیلی ساڵی 2013 دوای روخاندنی رژێمەكەی بینۆچیە فەرمان بە دەركردنی روفاتی نیرۆدا دەكات بۆ ئەوەی دووبارە پشكنینی بۆ بكرێتەوە، ئەو كارەش لەسەر دانپیانانی شۆفێری تایبەتی نیرۆداوە هاتووە كە دەڵێت:”شادرەوان لە دۆخێكی زۆر ناجێگیردا لە نەخۆشخانەوە پەیوەندی پێوە كردم و پێی راگەیاندم گوایە دەرزیەكیان لەسەر پێستەی سكەوە لە گەدەی داوە لە كاتێكدا ئەو نوستووەو بەرگەی ئازارەكانی ناگرێت و هەست بە بوونی پیلانێك دەكات”.
بەو هۆیەوە چەند پارچەیەك لە روفاتی نیرۆدا دەنێردرێتە لابورگەی پزیشكی دادوەری لە چوار وڵات بۆ ئەوەی دووبارە پشكنینی لەسەر ئەنجامبدەن، بەو هۆیەشەوە حكومەتی چیلی ساڵی 2015 رایگەیاند  ئەگەری هەیە لایەنی سێیەم هەبێت و بەرپرسیار بێت لە كوشتنی. 
روفاتی نیرۆدا پارساڵ لە دوای گواستنەوەیەوە لە ماڵەكەی خۆی لە كەناراوەكانی زەریای هێمن لە ئیسلەنیگارا دووبارە بەخاك سپێردرایەوە. بەڵام چەند پارچەیەك لە ئێسك و پروسكی بۆ چاودێری و پشكنین دەخرێنە لاوەو دەنێردرێنە تاقیگەكانی پشكنین.
لەدەرەنجامدا (16) زانا بە هاورایی رەتیان كردەوە كە نیرۆدا بە نەخۆشی شێرپەنجەی پرۆتستات كۆچی دوایی كردبێت، چونكە نەخۆشی شێرپەنجە دەبێتە هۆكاری بەخێرا كەمكردنەوەی كێشی نەخۆش. هاوكات دكتۆر نیلز مۆرلینگ لە بەشی دادوەری زانكۆی كۆپنهاگن كە لە پشكنینەكە ئامادەبووە دەڵێت:”كۆچكردنی ناوبراو بەهۆی شێرپەنجەوە دوورە لە راستییەوە، هیچ ئاماژەیەك نییە بەوەی تووشی ئەو نەخۆشییە هاتبێت”، نیرۆدا لەكاتی مردنیدا پیاوێكی گۆشتن بووە، هەموو ئاماژەكان دەڵێن هۆكاری مردنەكەی دیار نییە جگە لەوەی ئەو كاتە تووشی جۆرە پەتایەكی سووك هاتبێت. 
ئۆریلیۆ لوونا لە زانكۆی مۆرسێی ئیسپانی بە رۆژنامەوانەكانی راگەیاند، هەموو تیمەكە دەزانن كۆچنامەكە راستی هۆكاری مردنەكەی شاردۆتەوە، ئەوەی لە روفاتەكەدا دەبینرێت بەتەنها جۆرە بەكتریایەكی لابورگەیەو بەم نزیكانە شیتەڵكاری لەسەر دەكرێت و لەماوەی ئەمساڵدا دەرەنجامەكانی دەردەكەون. زاناكان دەڵێن هاوكات ئەگەری هەیە ئەو بەكتریایە لەناو قەبرەكەیەوە سەر هەڵدبێت؛ یان لەكاتی ناشتنیدا بە شێوەی سروشتی لەگەڵ خۆڵ تێكەڵ بە تەرمەكەی بووبێت. 
د. دیپی پۆینار لە زانكۆی ماكماستەر لە ئونتاریۆی كەنەدا دەڵێت:” ناتوانین دیاریبكەین ئەوجۆرە بەكتریایە چۆن گەیشتۆتە تەرمەكە، دەبێ زۆر بە ئاگاباشییەوە بڕیار بدەین، چونكە بەكتریای زۆر هەن بە شێوەی سروشتی لە خۆڵدا دەژین و زۆربەشیان نەخۆشی بڵاودەكەنەوە، هەندێك لە ئاماژەكان دەریدەخەن كە جۆرێكی كۆنی بەكتریان و سروشتین و تاقیگەیی نین”. 
 هاوكات چەندین راپۆرتی تر هەن كە بەڵگەكان تیایاندا لێكچوو نین سەبارەت بەوەی نیرۆدا كە لە دوایین رۆژانی ژیانی لە نەخۆشخانە خەوتووە  بە تەواوەتی چ جۆرە نەخۆشییەكی هەبووە، زۆربەی ئەوانەی بەسەریان دەكردەوە دەڵێن هەمیشە لە بێ ئاگاییدا بووەو هەندێكی تریش دەڵێن خەیك نووسینی بیرەوەریەكانی بووە بۆ ئەوەی رادەستی هۆمیرۆ ئارسی سكرتێری تایبەتی خۆی بكات.   
رۆژێك بەر لە مردنی ناوبراو، گونزالۆمارتینیز كوربالای بڵیۆزی مەكسیكی ئەوسا لە نەخۆشخانە سەردانی شاعیری كردووەو پێی راگەیاندووە كە فڕۆكەیەكی تایبەت لە فڕۆكەخانەی سانتیاگۆ چاوەڕوانیانە بۆ ئەوەی بیگوازنەوە بۆ شوێنێكی ئارامتر لە مەكسیك و لەوێ‌ باشترین چارەسەرو چاودێری دەكرێت، نیرۆدا وەڵامی دەداتەوە دەبێت دوو رۆژی تر چاوەڕوانی بكەن بەڵام دوای ئەوە بە رۆژێك كەمتر كۆچی دوایی دەكات. لایەنگرانی ئەگەری دەرمانخواردكردنی شاعیریش بەوەی كۆمۆنیستێكی باڵابووە، دوژمنەكانی لەوە دەترسان كە دەنگێكی باڵاو كاریگەری هەبێت لە تاراوگە هەر بۆیە رێگەی هەڵهاتن و دەرچوونیان لێ گرت و لەناو وڵاتی چیلی كۆتاییان بە ژیانی هێناو ئەو سامناكیەیان لەسەر خۆیان لادا.  
لەلایەكی ترەوە خانەوادەكەی خودی شاعیر دابەشبوونەتە سەر چەندین رای جیاجیای دژبەیەك، رۆدۆلف رایسی برازای شاعیر باوەڕ تەواوی بە ژەهرخواردكردنی هەیە، بەڵام برناردۆ رایسی برازاكەی تری لەدژی ئەو كەسانە دەوستێتەوە باسی دەرمانخواردكردنی دەكەن و دەڵێت ئەمە بە تەنها پروپاگەندەیەو كەس نازانێت چ دەستێكی لە پشتەوەیەو هیشتا نازانین لە بەرژەوەندی كامە لایەن و كەسێتی گەرمكراوەتەوە. 
ساڵی 2009 شەش كەس دەستگیر كراون كە لە ساڵی 1982 پەیوەندییان بە مردنی ئیدواردۆ فرای مونتافای سەرۆكی پێشووی وڵاتەكەوە هەبووەو لەهەمان ژوور لە نەخۆشخانەكە لەگەڵی بوونە. فرای مونتالفا بەئاشكرا لەدژی دكتاتۆریەتی سەربازی وەستاوەتەوە، دەسەڵاتەكان ئاشكرایان  كردووە هۆكاری مردنی لەدوای نەشتەرگەرییەكی سەرەتایی فتقێكی بچووكی ژێر پێستەی سكی بووە كە دواتر تووشی هەوكردنی ڤایرۆسی هاتووەو بە هۆیەوە گیانی لەدەستداوە، بەڵام شەش كەسە گومان لێكراوەكە تۆمەتباركراون بەوەی چەندین دەرزی تالیۆم و خەردەلی ژەهراوی سوكیان لێی دابێت، سەرەتا كێشەكە دیزە بەدەرخۆنە كراوە، بەڵام هەر ئەو شەش كەسە لەمانگی ئابی ئەمساڵ دەسگیركراون و ئێستا لەژێر لێكۆڵینەوەی وردن، 
* ناوی تەواوی شاعیر ریكاردۆ رایس پاسولاتوو نیرۆدایەو بە پاپلۆ نیرۆدا بە ئیسپانی (Pablo Neruda) ناسراوە، لایەنگرێكی سەرسەختی حیزبە كۆمۆنیستەكان بووەو یەكێك بووە لە سیاسیە هەرە چالاكەكانی ئەو رەوتە، دواتر كراوەتە ئەندامی ئەنجومەنی پیران و ئەندامی لیژنەی حیزبی كۆمۆنیستی بووە لە چیلی، هەروەها كاندیدكراوە بۆسەرۆكایەتی وڵاتەكەی و خاوەنی چەندین خەلاتی جیهانی ئەدەبیە گەورەترینیان خەلاتی نۆبڵی جیهانییە ساڵی 1971بە شێوەی فەرمی پێی بەخشراوە، بڕوانامەی فەخری لە زانكۆی ئۆكسفۆردی پێدراوە هەر لە مەراسیمی پێدانی بڕوانامەكەدا هارووڵد بلووم لە لێكۆڵینەوەیەكی ئەدەبیدا دەڵێت: ناكرێت ناوبراو بەهیچ شاعیرێكی سەردەمەكەی خۆی بەراورد بكرێت”، هاوكات ئەندامێكی دیارو هەڵكەوتەی كۆمەڵەی زمانی نوێ بووە كە بە كورتی (MLA) و بە ئینگلیزی دەكاتە (Modern Language Association)، كە كۆمەڵەیەكی پسپۆری پابەندە بە لێكۆڵینەوەو پێشخستنی زمان و زمانی ئەدەبی لە ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، ئامانجی ئەم كۆمەڵەیە بەهێزكردنی زمان و كایەی زمانەوانی ئەدەبیە لە رێگەی لێكۆڵنەوەو وانەوتنەوەو سیمینارو چەندین چالاكی تر، ئەگەرچی بارەگای سەرەكی ئەم رێخراوە زانستییە لە نیویۆركە بەڵام ژمارەی ئەندامانی گەیشتۆتە سەروو (30) هەزار كەس لە سەد وڵاتی ئەندام و كاریگەری بەسەر زۆربەی ئەدەبدۆستانی جیهانەوە لە رووی نێودەوڵەتیەوە لە زۆربەی وڵاتاندا هەیە، بەشێوەی گشتی ئەندامانی رێكخراوەكە كەسانی پسپۆرو ئەكادیمی و مامۆستایانی زانكۆیی و ئەدیبە ناودارەكانی جیهانین كە لێكۆڵینەوەی زانستیانە لە زمان و زمانی ئەدەبی و ئەدەبی بەراوردكاری لە نێوان زمانە زیندووەكانی جیهان دەكەن.
پاپلۆنیرۆدای شاعیری چیلی (1904 ــ1973) یەكێكە لە شاعیرە ناودارەكان و كاریگەری زۆری بەسەر سەردەمەكەی خۆیەوە هەبووە، گابریل گاریسیا ماركیزی رۆماننووسی ناوداری جیهانی دەڵێت: “یەكێكە لە باشترینی شاعیرانی سەدەی بیستەم”.

‌ 362 جار بینراوه‌
11/18/2017 9:36:08 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
پێت وایە دۆخی ئێستای كوردستان بەچی چارەسەر ئەبێت؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved