»  پەڕەموچ
هەڵسەنگاندنێك بۆ شیعرەكانی حاجی قادری كۆیی و فایەق بێكەس لەڕووی هاوسەنگی ئەدەبیەوە
عەبدولڕەحیم حەسەن

هاوسەنگی ئەدەبی:- یەكێكە لە دیاردەكانی ئەدەبی، مێژوویەكی زۆر كۆنی هەیە بەبەراورد لەگەڵ بەراوردی ئەدەبی، هاوسەنگی ئەدەبی بۆ یەكەمجار لەلایەن (ئەرستۆ ڤانیس) لەسەدەی پێنجەمی زاینی ئەنجامدرا بۆ دەقی شانۆیی (بۆقەكان) لە پرۆسەی هاوسەنگی ئەدەبیدا دەقی یەك زمان وەردەگیرێت وە لە هەمان كاتدا هاوسەنگی ئەدەبی بۆ خزمەتی ئەدەبی نەتەوەییە، بۆ ئەم مەبەستە هەڵدەستین بە ئەنجامدانی هاوسەنگی كردنی دوو شاعیری ناوداری پڕ ئەزموونی گەلەكەمان لە دوو سەردەمی جیاجیادا.
هەر یەك لەو شاعیرانە لەسەردەم و ئەو قۆناغەی كە تیایدا ژیاوە خزمەتێكی بەرچاو و گەورەی بە بواری پێشخستنی هەستی نەتەوایەتی كردووە بە جۆرێك لە رێگای هۆنراوەكانیانەوە چین و توێژەكانی كۆمەڵ یان لەو زوڵم و ستەمەی كە دەرحەق بەنەتەوەی كورد كراوە رەنگی داوەتەوە لە شعرەكانیاندا ، لەهەمان كاتدا شانازییان بە زمان و نەژادو خاكی پیرۆزی كوردستان كردووە وەك نەتەوەیەكی دیارو ئازا باسی كوردیان كردووە ئەوانیش (حاجی قادری كۆیی) و (فایەق بێ‌ كەس)ـە ،
حاجی قادری كۆیی لە دێرە شعرێكدا باسی ئازارو ئێشی گەلەكەی كردووە وە لە هەمان كاتدا ئامۆژگاریشیان دەكات كە بە گوێی بكەن بۆ ئەوەی ئەمرۆیان باشتربێت لە دوێنێ‌ لەوبارەیەوە
حاجی قادری كۆیی دەڵێ‌: 
"حاجی كەسێكە بێ‌ كەس بۆ ئێوە قور دەپێوێ‌
كە گوێی لێ‌ دەگرن زەریفە ناگرن بەڵا لە خۆتان".
حاجی قادری كۆیی وەك كەسێكی زندوو لە سەدەی نۆزدەهەمدا هەستی بە ئێش و ئازاری نەتەوەكەی كردووە بە زمانێك كە جیاواز بێت لە شاعیرانی پێش خۆی ئێش و ئازاری نەتەوەكەی بەیان كردووە بەجۆرێك ئەوانەی دوای خۆی هاتن لەسەر رێچكەكەی حاجی قادر بوون بەڵام بە زمانێكی جیاوازتر بەیانی ئێش و ئازاری نەتەوەكەیان كردووە،
 یەكێك لەو شاعیرانەش (فایەق بێ‌ كەس)ـە كە لە ساڵی (1905) ز لە سلێمانی لەدایكبووەو لە ساڵی (1948) ز كۆچی دوای كردووە ، فایەق بێ‌ كەس لە هاوسەنگی ئەدەبیدا زۆر نزیكە لە حاجی قادری كۆیی بەوەی كە هەردووكیان شانازییان بە زمان و نەژاد و خاكی كوردستانەوە كردووە 
لە شانازییەكی نەتەوەییدا فایەق بێ كەس دەڵێ‌:
"قەت واتێمەگەن چاومان شكاوە 
كوشتن و برین دایم بۆ پیاوە".
لە نمونەیەكی تری شانازی ( بێ‌ كەس) دەڵێ‌:
"میللەت مەتینە عەزمی نانەوێ‌
لە غایەی بەرزی خۆی هەر ناكەوێ‌
لەتوپەت كرێ‌ حقوقی ئەوێ‌".
حاجی قادری كۆیی لە دێرە شعرێكی تردا باسی خاكی كوردستان دەكات كە هەوڵی ئەوە ئەدات دوژمن بلكێنێ‌ بە خاكی ترەوە دەڵێ‌:
"خاكی جزیرە و بۆتان یەعنی وڵاتی كوردان 
سەد حەیف و مخابن دەیكەن بە ئەرمەنستان".
راستە (حاجی قادری كۆیی) لە ساڵی(1835) ز لە دایك بووەو لە ساڵی (1882) ز كوچی دوایی كردووە، بەبەراورد لەگەڵ (فایەق بێ‌ كەس) دا جیاوازییەكی زۆری هەیە لە نێوان ساڵەكانی لە دایكبوون و كۆچكردنی ئەم دوو شاعیرە بەڵام ئەوەی بەدی دەكرێت لە نێوان ئەم دوو شاعیرە هاوزمانەدا مەسەلەی نەتەوایەتی و كێشە كۆمەڵایەتیەكانی كۆمەڵگەی كوردەواریە ، هەردوو شاعیر لە خاڵێكدا هاوسەنگن ئەویش جەختكردنەوەیە لەسەر چاكسازی كۆمەڵایەتی بە ئاراستەی رزگاری نیشتیمانی، بە هۆی جیاوازی نێوان لە دایكبوونی ئەم دوو شاعیرە لەوە دەچێت (فایەق بێ‌ كەس) كەوتبێتە ژێر كاریگەری (حاجی قادری كۆیی)ـەوە بەهۆی ئەوەی فایەق بێ‌ كەسیش شعرەكانی لە چوارچێوەی نەتەوایەتیدا دەسوڕێتەوەو هەر دوو شاعیر زمانی شعرییان زمانێكی كلاسیكیە لەم دوو خاڵەدا دەتوانین نمونەی جۆراوجۆر بۆ شعرەكانیان بهێنینەوە لە رووی كۆمەڵایەتیەوە،
حاجی قادری كۆیی دەڵێ‌:
"تۆ وەرە فەن فێربە چیتە لەوە
كافرە، جوە، یان هندووە
ئەهلی جەننەت، نە شوان و نە گاوانن
ساحێبی فەن و علم و عیرفانن"
حاجی قادری كۆیی لێرەدا رەخنەی كۆمەڵگەی كوردی دەكات بەوەی كەوا گوێنادەن بەزانستەكان و پێشكەوتنەكان بەڵكو كەوتوونەتە دوای بابەتی خورافیات بۆیە لەم ئامۆژگاریەدا هانی خەڵك دەدات بۆ فێربونی زانستەكان و زانیاری.
(فایەق بێ‌ كەس)یش بەهەمان زمان بەڵام لە سەردەمێكی جیاوازدا دەگەرێتەوە سەر هەمان لۆژیكی حاجی قادر بەڵام بە زمانی خۆی رەخنەی باری كۆمەڵایەتی سەردەمەكەی خۆی دەكات و دەڵێ‌:
"مامە سۆفی وا تەمایە هەر بەریشی پانەوە 
قەسری بۆ حازركرابێ‌ پر بە حۆری جوانەوە 
ئەو ئەڵێ‌ جەنەت بەریشە، چی بەسەر عیرفانەوە 
سەد سەڵاحەدین و دارا قیمەتی یەك ئانەیە". 
یاخوت هەر (بێ‌ كەس) لە نمونەیەكی تری شعریدا دەڵێ‌:
"ئەی مەلا تۆ بی خودا لەو فكرە كۆنە لابدە 
فەنی تازەم پێ نیشاندە بۆ تەریقی رێی نەجات".
لەهەمان رەخنەی كۆمەڵایەتیدا كە ئاراستەی كۆمەڵگەی كوردی كردوە لەو سەردەمەدا 
حاجی قادری كۆیی دەڵێ‌: 
"سۆفی بەسەروریش، بەم خەرقەی سەر دۆشی
چەند چێڵە گەل و بزنە گەل و مێ‌ گەلی دۆشی".
بۆ باری كۆمەڵایەتی چەند نمونەیەكی شیعری هاوبەشمان هێنایەوە كە گوزارشت لە كێشەی كۆمەڵایەتی دەكات دەتوانین بۆ بواری شانازی نەتەوەیش چەند نمونەیەكی جۆراوجۆر بهێنینەوە،
حاجی قادری كۆیی دەڵێ‌:
"وەرە سەیری بزانە لاوی كۆیی
مەهە دانیشتوە یا سەروە رۆیی
هەیاس و پەستەكی لای نێوشانی 
كەوای شیرداغ و فێس و جامەدانی". 
فایەق بێ‌ كەس لە نمونەیەكی تری شانازی نەتەوەییدا دەڵێ‌:
"قەومی كورد ئیسپاتی كرد بۆ عالەمی سەر رووی زەمین 
میللەتێكی قارەمانن هەر ئەبێ‌ سەربەست بژێن
میللەتێ‌ لاوی لە رێگەی سەربەخۆی نیشتیمان 
بێتە بەر سێدارە بێ‌ ترس، دەم بەخەندەو پێكەنین
میللەتی وا نامرێ‌، هەر ئەژی با دوژمنی هەر شەق بەرێ‌
خاوەنی رۆڵەی نەبەردە، ساحێبی عەزمی مەتین".
هەردوو شاعیر لەم دوو نمونە شعرییەدا شانازییان بە نەتەوە كردووەو پشانیان داوە كە نەتەوەی كورد جۆرە فەزڵێكی تایبەتی هەیە لە جوانی و ئازایەتی، جوانی و ئازایەتی لە شیعرەكەی حاجی قادری كۆییدا بەزەقی دەردەكەوێت ، بەڵام حاجی قادر هاتوە لە رێگەی لاوی كۆییەوە باسی ئازایەتی و جوانی و جوامێری گەلی كورد دەكات، فایەق بێ‌ كەس لە رێگەی نەتەوەوە بە زمانێكی فراوانتر شانازی بە كوردبوونی خۆیەوە دەكات كە ئێمە دەتوانین بە خاڵی هاوسەنگی دابنێین لە نێوان ئەم دوو شاعیرەدا (حاجی قارد كۆیی) و(فایەق بێ‌ كەس).
بێ‌ كەس لە هاندانی كۆمەڵگەدا دەڵێ‌:
"مەرهەم و دەرمانی ئێمە تەنها مەكتەبە 
فرسەتە هەستن لەخەو ئیتر چ وەختەی نوستنە
با چرایی زانستی هەڵكەین و لە زوڵمەت دەربچین
زۆر بەجێماوین لە خەڵكی، عەیبە، عارە، مردنە"
حاجی قادری كۆیی دەڵێ‌:
"هەر كوردە لە بەینی كوللی میللەت 
بێ‌ بەهرە لە خوێندن و كتابەت 
میللەتی بێ‌ كتێبی و بێ‌ نوسین 
غەیری كوردان نیە لە رووی زەمین

سەرچاوە
1 - دیوانی حاجی قادری كۆیی
2 - رەخنەی كۆمەڵایەتی لە هۆنراوەكانی حاجی قادری كۆیی
لێكۆلینەوەو ئامادەكردنی گۆران عبدالجبار
3 -مێژووی ئەدەبی كوردی (علادین سجادی)
4 -دیوانی فایەق بێ‌ كەس

‌ 78 جار بینراوه‌
12/2/2017 9:42:59 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved