»  پەڕەموچ
روانـگـەی هـزری سـۆسـیالیزم بــۆ ئــەدەب
عەبدولرەحیم حەسەن






لەروانگەی هزری سۆشیالزمیەوە، زەمینەی رۆشنیری هونەرمەند ئەگەر لەخزمەتی پێشكەوتنی كۆمەڵ و تازە بونەوەی ژیاندا نەبێت زەمینەیەكی وشك و بەیارەو هیچی لێشین نابێ، تەنها بەرهەمێك كەبەنەمری بمێنێتەوە ئەو بەرهەمانەیە كەراست گۆیانە تەعبیر لەناخی مرۆڤ و ویست و ئارەزوكانیان بكات. نوسەر یان هونەرمەند لەهەركایەیەكی هونەری كەدیاردەیەك بەرجەستە دەكەن، بیانەوێت یا نەیانەوێت،بەخۆیان بزانن یان نەزانن پشتگیری لەهێزێكی كۆمەڵایەتی دەكەن. پشتگیری كردنی مرۆڤی چەوساوەو دەرخستنی راستی دادۆشینی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە، بەواتا پابەندبونی نوسەروو هونەرمەندە بەرەوتی گەشەكردنی مێژوەوە،لەبەر ئەمە نوسەر یا هونەر مەند یا شاعیر یا چیرۆك نوس لەسەریانە هەلوێستی خۆیان لەسەر چەوسێنەران دیاری بكەن. 
هەندێ كەس لە چینی كۆمەلایەتی دەسەڵات دار هەوڵی ئەوە ئەدەن ئەدەب بەهەموو بەشەكانیەوە لە راستی ژیانی خەلك دابرن ن ئەم چینە هەوڵی ئەوە ئەدەن رێبازێكی تر بهننە كایەوە كەرۆڵی نەبێت لەئەركی كۆمەڵایەتی و یەكلاكردنەوەی راستی و شیكردنەوەی ناكۆكیەكان.
لەبەرامبەردا چینە شۆرشگێرەكان كەسیستمێكی هزری هاتە كایەوە هەوڵیانداوە هونەرمەندانیش لەپاڵ چینە كۆمەڵایەتیەكانی تردا بێلایەن نەبن و هونەرەكەیان جا هەر رەگەزێكی هونەری بێ، با بەرجەستە كردنی راستی ژیانی كۆمەڵایەتی بێت، لەو بارەوە ئەرستۆ دەڵێ..(هونەر بە تەنها كاری دوبارەكردنەوەی ژیان نیە،بەڵكو خولقاندنی ژیانێكە كەپێویستە ببێ).
لەرونگەی (ماركس)ەوە ئادەمیزاد بونەوەرێكی كۆمەڵایەتیە، چ چالاكیەكی كۆمەڵایەتی یان چالاكیەكی داهێنەرانەی هەیە لە چالاكی بەرهەم هێنانەوە سەرچاوەدەگرێت لەو بارەوە دەڵێ ( مرۆفی سۆشیالیست تەنها ئەو بەرهەمە بە بەرهەمی مرۆڤایەتی دەزانێ كەبەكۆششی مرۆڤ بەرهەم هاتوە كەواتە مێژو واتا گەشە كردنی سروشت بەخزمەتی ئادەمیزاد) لەم روانگەیەوە كەمەبەستمان روانگەی سۆشیالیزمە ئەدەب بەهەموو بەشەكانیەوە ئەوكاتە دەتوانێت پەیامەكەی خۆی بەچاكی بگەیەنێت كەبەو پەری راستگۆیەوە پەیوەندیە كۆ مەڵایەتیەكانی بخاتەروو لەهەمان كاتدابیرورایانە تەفروتونا بكات بەو پەیوەندیانەوەهەڵبەستراوە فەلسەفەی سۆشیالیزم بەمەرجی نازانیێت نوسەر راستەو خۆ نوسەر یان ئەدیبب راستەوخۆ دەست بۆئەم مەسەلەیە رابكێشێت یان بڵێین بەكردەوە بەژداری پرۆسەی گۆرانی كۆمەڵایەتی بكات.
فریدریك ئینگڵس، باوەری وایە شاكارە ئەدەبیەكان هەریەك بە جۆرێك گوزارشت لە جیهان دەكەن، هەیانە رەخنەگرانەو هەشێانە هیواو ئاوات دەخەنە دڵەوە.
هەرلەبەر ئەمەشە ئەوەی لەم هزرەدا بەدی دەكرێت، ئەمەیە داهێنانی فكری هەر نەتەوەیەك دەبێتە موڵكی گشتی نەتەوەكانی تر.وردە وردە ئەو راستی یە دەردەكەوێت كەچی تر نەتەوە جیاجیاكانی تر بە گۆشەگیری ودوورە پەرێزی بمێنمەوەو لە چوارچێوەیەكی تەسك دا گیر بخۆن، بەڵكو لە ئەدەبیاتی نەتەوەییەوە، ئەدەبیاتی جیهانی خۆی دەنوێنێت. هەموو ئەم روانگانە ئەوەمان پێ دەڵێن ماركسیزم نە بەهرە بە مرۆڤی بێ بەهرە دەبەخشێ،نەنووسەرێكی بێ تواناش دەكاتە نووسەرێكی نەمرو، نەبەرد بڕێكش دەخاتە جێگەی پەیكەرتاشێكی دەست رەنگینی گریكی.
ماركس و ئەنگڵس قاڵبێكی ئامادەكراوییان بۆ شاكارە ئەدەبی وهونەرییەكان دانەناوە، بە پێچەوانەوە، هەوڵی زۆریانداو ویژدانی مرۆڤیان هێنایە جۆش، پەرەییان بە هۆشیاری تاكەكانداو هانیان دان ژیانیان بە بارێكدا بگۆرن تێدا ئادەمیزاد، كەرامەتی تێدا پارێزراوترو بەختیار تر بێت. ماركسیزم، یان بڵێن هزری سۆسیالیزم زۆر لەوە دورە رێگەی داهێنان لەداهێنەر بگرێت، مەودای بینینی لێ بێنێتەوە یەك،هیچ كاتێك ئەوە بەرەوا نابینێ كە فشار بخاتەسەر شاعیرو چیرۆكنووس وێنەكیش، تا بەپێی فەرمان بیربكەنەوە، زۆر لەوە دوورە تێروانییان لێ تەسك بكاتەوەو سەرچاوەی هەستیان بەرەو ووشك بوون ببات،نەخێر ماركسیزم هەوڵی ئەوە دەداو پاڵیان پێوەدەنێ لە واقیع نزیك ببنەوە،كەبابەتەكانیان لێوە هەڵدەچنن، بەو هۆیەوە بیریان بەهێز دەكاودەتوانن روونتر بنووسن و چاكتر هەست بە ئێش و ئازارەكان بكەن وباشتر بە پیریانەوە بچن.لەم روانگەیەوە كاتیك نووسەرو هەنەرمەند گوێ بۆ دەنگ و سەدای هەزاران هەزار كەس شل دەكەن،خۆشیەك دایان دەگرێت كە نان و گوڵ بۆ هەموو كەسێك فەراهم دەبێت وەك ماركس لە شیعرەكەی (هایتی٢) دا باسی دەكاو وەسفی كردوە.

‌ 767 جار بینراوه‌
1/6/2018 10:14:47 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved