»  پەڕەموچ
(خوێندنەوەیەك بۆ رۆمانی فیتنە)
سدیق سەعید رواندزی


توندوتیژی وەك دیاردەیەكی سیاسی و مەترسییەكی گەورە بۆ سەر وڵات،هەمیشە بەشێك بووە لەشوناسی عێراق بەتایبەتیشی دوای دامەزراندنی. ئەوتوندوتیژییە كەبەشێك بووە لە ماهیەتی راستەقینەی دەسەڵاتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق دژ بەنەتەوەوتاكەكان لەسەر دەمی فەرمانڕەوایەتی بەعسدا دەگاتە ترۆپك. كاتێ ئەو وڵاتە دەبێتە زیندانێكی گەورە و رژێمێكی فاشی بۆ ماوەیەكی زۆر فەرمانڕەوایی وڵات دەكات. بۆیە خەونی رووخانی بەعس ئەو ئومێدەی لای عێراقییەكان بەگشتی دروستكرد، كە ئیدی قۆناغێكی نوێ لە ژیانی سیاسی ئەو وڵاتە دەست پێدەكات. بۆیە زۆركەس رووخانی سەدامییان وەك دەرفەتێك دەبینی بۆ ئەو گۆڕانكارییە. خەونی لە ناوچوونی بەعس كە ساڵانێكی زۆر وەك مۆتەكەی ترس و تۆقین لە ژیانی عێراقییەكان بوونی هەبوو، خەونی هەمووان بوو بێ جیاوازی.لە پێشەوەشیان ئەوانەی ستەم و زیندانیكردن و ئەشكەنجەدانیان بەدستی ئەو رژێمە دیتبوو.تاڵاوی زیندانەكانی بەعسیان چەشت بوو. وەلێ بەماوەیەكی كەم دوای رووخانی بەعس، ئەو خەونەش لەنێودەچێت و جارێكی تر‌و لەفۆڕمێكی تر، توندوتیژی و دیمەنەكانی خوێن و كوشتن، دەگەڕێنەوە سەر شانۆی سیاسی ئەو وڵاتە. كەبەداخەوە تا ئێستاش بەردەوامی هەیە. پێكهاتەی عێراق، لە رووی ئیتنیكی و مەزهەبییەوە، پێكهاتەیەكی ئاڵۆزە، ئەو وڵاتە وڵاتێكی بە زۆر دروستكراوو پێكەوە لكێنراوبوو. بەعس و سەدام بە زەبری چەك و كوشتن ئەو هاوسەنگییەیان راگرتبوو. بۆیە كاتێكیش ئەو رژێمە نامێنێت، ئیدی ئەو بەیەكدادانە ئایینی و مەزهەبیەش دروست دەبێت، كە ساڵانێكی زۆربوو پەنگی خواردبووەوە. لێرەوەش عێراقی نوێ كە دوای رووخانی بەعس پانزە ساڵ لەمەو بەردروست دەبێت، بەبڕوای هەزاران كەس جیاوازییەكی دیكەی لە گەڵ عێراقی پێشووتر نییە. دیسانەوە خوێن و ستەمكردن دەبنەوە بەشێك لەناسنامەی ئەو وڵاتە كە بەداخەوە هەمیشە وەك سیمایەك دەبینرێت بۆ ناسینەوەی شوناسی سیاسییانەی. بێگومان هەموومان لە رێگەی كتێبە نایابەكەیەوە بەناوی (دڵڕەقی و بێدەنگی) نووسەروبیرمەندی عێراقی(كەنعان مەكییە)دەناسین. ئەو نووسەرەی دووركەوتنەوە و ستەم و چەوسانەوەی زۆری دیت لە سایەی بەعس. دواجاریش ماهیەتی راستەقینەی ئەو دەسەڵاتەی لەو كتێبەیدا بۆهەمووان دەرخست. بۆیە رەنگە ئەو نووسەرە ئومێدێكی زۆری بەو عێراقە تازەیە هەبێت. وەلێ بەماوەیەكی یەكجار كەم و تاكە رۆژێك دوای رووخانی بەعس و كوشتنی (سید مجید)، ئیدی ئەو ئومێدەی ئەویش هەرەس دێنێت. ئەم بیرمەندە، ئەمجارەیان لە رێگەی كتێبێكی دیكەیەوە كەخۆی ناوی ناوە رۆمانی(فیتنە) شوناسی ئەو عێراقە نوێیە دەردەخات كەلەدوای بەعس دروست بوو. مەكییە لەو رۆمانەیدا، رەخنە لە ئەقڵیەتی سیاسی بەڕێوەبردنی عێراقی تازە و ئەو بەیەكدادانە مەزهەبییە دەگرێت كەسەدان هەزارعێراقی كردەقوربانی بەبێ ئەوەی بتوانن لێبوردانەبەیەكەوە بژین. رەخنە لەو دەستەبژێرە سیاسییە دەگرێت كەدەبوو ئەزموونێكی سیاسی جیاوازتریان لە ئەزموونەكانی رابردوو پێشەكش كردبا كەبەداخەوە نەیانكرد. ئەو رۆمانە باسی واقیعی سیاسی عێراق لە نێوان ساڵانی 2004-2006 دەكات. كەتیایدا بەیەكدادانی شیعەو سوننە لەترۆپك دابوو. رۆمانەكە لەچەندین بەشی جیاواز پێكهاتووە.لەهەریەك لەو بەشانەش باسی كارەكتەرو رووداوێك دەكرێت. وەلێ پەیامی رۆمانەكە دواجار لەوخاڵەدا چڕدەبێتەوە كە ئەویش رەخنەكردنی ئەو ئەقڵە شیعەگەرایەیە كەدوای رووخانی بەعس دەسەڵات دەگرێتە دەست، بەڵام سەركەوتوو نابێت لە بەڕێوەبردنی وڵات. ئەوناكۆكییە تائیفیەی لەنێوان پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق هەبووە رەنگدانەوەی لە سەر سیاسییەكانیش دروستكردووە. ئەمەش وایكردووە لەبڕی ئەوەی وەك عێراقییەك بیر بكەنەوە بەپێچەوانەوە وەك شیعەو سوننەیەك بیر دەكەنەوە.هەروەك خۆشی لە سەردەمی یەكێ لەكارەكتەرەكانی رۆمانەكەیەوە باسی دەكات. كاتێ دەڵێت: (عێراق تەنها ناوە وەك بیرۆكە و نەتەوە بوونی نییە.سەرەتا ئێمە شیعەین، ئینجا عێراقی،دواتر عەرەب).بێگومان ئەو بیركردنەوەیە رەنگە بەس بێت بۆ ئەوەی تێگەیشتنی سیاسییانەی تاكی عێراقی بۆ بەیەكەوە ژیان دوای رووخانی سەدام بزانین. كاتێ مەزهەب لە پێشەوەی وڵات و نەتەوە دێت، ئیدی هەموو شتێك رەوایە لە پێناو ئەو مەزهەبەشدا بكرێت. وەك ئەوەی رۆماننووس باس لە كوشتنی(عومەر)ەكان دەكات كاتێ سەریان بە دڕێلی كارەبایی كون دەكرێت تەنها لە سۆنگەی ناوەكەیان. یاخودئەوانەی ناویان(عەلی)یە ئیدی باجی ناوەكەیان دەدەن. نووسەرلەوڕۆمانەیدا، هەمووئەودیمەنە تراژیدی و دڵتەزێنانە باسدەكات كەلەنێوان ئەو ساڵانەدا روویاندا كاتێ كوشتن لە سەر ناوو ناسنامە دەبێتە كاری لە پێشینەی تاكەكان و سیاسییەكانیش جگە لە تەماشاكارێك ناتوانن بەر بەو خوینە بگرن كە رۆژانە لەجەستەی عێراقییەكانەوە دەڕژێت. بەبڕوای نووسەر دەستە بژێری سیاسی عێراقی لەوە بێ تواناتربوون بتوانن عێڕاقێكی تازە بۆ هەمووان بونیاد بنێن. كە تیایدا كوردو عەرەب و سوننەو شیعە و موسڵمان وكریستیانییەك بەیەكەوە وەك برابژین. ئەو سیاسییانەكە بە تێگەیشتنی رۆماننووس ساڵانێكی زۆر لە دەرەوە ژیاون، ئیدی دێنەوە سەر زەمینەیەك بەبێ ئەوەی بتوانن وڵات بەڕێوەبەرن. شیعەكان كە پێكهاتەیەكی گەورە و سەرەكی عێراقن و دیمۆگرافیایەكی زۆری ئەو وڵاتە پێكدەهێنن، لەهەمووان زیاتر ئەو بەرپرسیاریەتیەیان دەكەوێتە ئەستۆ. چونكە ئەوان دەستە بژێری بەڕێوەبردنی وڵات بوون. بەڵام بەداخەوە ئەوانیش نەیانتوانی نەخشی ئەو عێڕاقە نوێیە بەبرایەتی و پێكەوە ژیانی مەزهەبی بكەن. بگرە ئەوهەلەیان قۆستەوە كە ساڵانێكی زۆربەدەست سوننەكانەوە ستەمیان لێكراوە، ئیدی گیانی تۆڵە سەندنەوە لەناخیان دروست بوو.ئەمەوێرای ئەوەی لەنێوخۆشیان كەوتنە ململانێ لە سەردەسەڵات و ناسینەوەیان بەچەندین شوناسی مەزهەبی لەبڕی هاوولاتیبوون وەك:( حەكیم و سەدرو خوئی وچەندان شوناسی تریش). وێرای دروستكردنی چەندین میلیشیای چەكداری.كەهەریەكەیان سەربە نێوەندێك و كەسایەتییەك بوو.بەمەش وڵات بووە پارچەیەك لە میلیشیای چەكداری، بێ رێكخستن و سەروەربوونی یاسا و دامەزراوەیی دەوڵەت. كە دۆخەكە زۆر لە پێشتر خراپتر بوو. بەبڕوای رۆماننووش ماهیەتی عێراقی بەناو نوێ هەر تەنها رۆژێك دوای رووخانی بەعس لەنۆی نیسان دەركەوت، كاتێ لە دەی نیساندا سید مەجید خوئی، كەیەكێكە لە كەسایەتییە پاك و خۆنەویستەكان تیرۆر دەكرێت.بەبێ ئەوەی هیچ كەس و دەزگایەك لەوخوێنە رژاوە بپێچنەوە. ئیدی جارێكی تر خوێن دەبێتە بەشێك لە ژیانی رۆژانەی هاووڵاتییان و بەتەقاندنەوەی مەرقەدی دووئیمامەكانیش،دەبێتە فوارە.ئەمەش سەرەتای نائومێدبوونە لەدروستبوونی عێراقی تازە، كە خەونی گەورەی(مەكییە)و هەزارانی وەك ئەویش بوو. لەبەشێكی دیكەی رۆمانەكەیدا رۆماننووس رەخنە لە رۆژی لە سێدارەدانی دیكتاتۆر دەگرێت، بەوەی كە پاڵنەرێكی مەزهەبی لە پشتی ئەوەبووە ئەوڕۆژە بۆلەسێدارەدانی دیكتاتۆر دیاریبكرێت. كە دەكاتە یەكەم رۆژی جەژنی قوربان و پیرۆزی خۆی لای مەزهەبی سوننەكان هەیە.لەدوابەشی رۆمانەكەشیدا،نووسەر باس لە ساتی دادگاییكردنی دیكتاتۆر‌و پاسەوانەكانی و چەند دیالۆگێك دەكات كە سەدام لە میانەی لێپرسینەوەی لەبەردەم دادوەردا وك دروشمێك هەمیشە بەرزی دەكردنەوە كە ئەویش شانازیكردن بە عروبەو خۆناساندن وەك بەرگریكاری نەتەوەی عەرەب بوو، كە دواجار هەموو عێڕاقییەكانیش چارەنووسی ئەوەیان بینی كەنەك نەیتوانی بەرگری لەنەتەوەكەی بكات،بگرە لە خۆشی. لەكۆتایی كتێبەكەشیدا، مەكییە لە بارەی بیرۆكەی ئەوكتێبەو پاڵنەری نووسینی دواوە كە بەبڕوای من پێویستی بەو شرۆڤەكردنە نەدەكرد. ئەم كتێبە بەبڕوای من وەك خوێنەرێك پتر كتێبێكی سیاسی و مێژووییە لەوەی رۆمان بێت. راستە نووسەر لە كتێبەكەیدا بەزمانی ئەو كارەكتەرانە دەدوێت كە خۆی ناوی ناون.بەڵام بیرمان نەچێت، كەسایەتییەكان، رووداوەكان، ململانێ و كێشمە كێشمە سیاسییەكان، لە زەمینەی واقیعدا و لە كۆمەلگەی عێراقی بوونی هەیە. بۆیە ناتوانرێت گوتاری ئەو كتێبە لەو دیمەنە سیاسییانە داببڕینین كەلەدوای رووخانی بەعسەوە لە عێڕاق دروست بوون. ئەم كتێبە تیشك دەخاتە سەر بەشێك لە مێژووی عێراقی تازەی دوای رووخانی بەعس.بەڵام مێژووێك چەند شایستەی لێوردبوونەوەیە، هەزار ئەوەندەش مایەی نائومێدییە. چونكە دواجار ئەو راستییەمان بەڕاشكاوی پێ دەڵێت كە عێراقی نوێ، ئەو عێراقە نەبوو كە سەدان هەزار عێراقی و كەنعان مەكییەش خەونیان پێوە دەبینی و ئومێدییان پێبوو.بەڵكو زەمینەی بەیەكدادانی نێوخۆیی و دیمەنەكانی تەقاندنەوەو خوێن بوو..

*(فیتنە) لە نووسینی (كەنعان مەكییە)/ وەرگێڕانی (هەڵكەوت عەبدوڵا)/ بڵاوكراوەی (ناوەندی عەبدولرەحمان زەبیحی- سلێمانی-2017)ە.

‌ 874 جار بینراوه‌
2/24/2018 7:35:57 PM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
راپرسی
کێ بەرپرسە لەم دۆخەی ئێستای کوردستان؟

سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved