»  پەڕەموچ
په‌روین ئیعتسامی .... ئه‌ستێره‌ی هه‌ڵكه‌وته‌ی شیعری فارسی
عه‌بدولڕحیم سه‌ره‌ڕۆ

په‌روین ئیعتسامی ژنه‌ شاعیری فارسی ئه‌و ئه‌دیبه‌ به‌توانایه‌ی شیعری له‌ بازنه‌ی كلسینی ئه‌رستۆكراتیزم ده‌ربازكردو نووسینی شیعری نوێی گواسته‌وه‌ سه‌ر قاڵبی زمانحاڵی هه‌ژاران و خاكه‌سارانی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی و به‌هۆی گۆشكردنیه‌وه‌ له‌ناو خێزانێكی رۆشنبیرو تێكۆشه‌ردا بوو به‌ خاوه‌نی حیكمه‌تی نووسین و دانایی ئه‌ده‌بی، هه‌ر بۆیه‌ له‌ناو شاعیره‌ هاوچه‌رخه‌كاندا به‌ ژنه‌ شاعێرێكی دره‌وشاوه‌و هه‌ڵكه‌وته‌ ناسراوه‌ كه‌ شان له‌شانی شاعیره‌كانی سه‌رده‌می خۆی ده‌دات. 
نهێنییه‌كانی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م شاعیره‌ زیره‌ك و رۆشنبیره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بایه‌خدانی باوكی كه‌ به‌هۆی په‌روه‌رده‌كردنی منداڵه‌وه‌ ده‌نگۆی له‌ناو چین و توێژه‌كانی ده‌وروبه‌ری دابوه‌وه‌و جگه‌ له‌وه‌ش په‌روین جۆرێك له‌ بلیمه‌تی و داهێنان و به‌هره‌ی ده‌روونی و خۆشه‌ویستی بۆ ئه‌ده‌بیات هه‌بووه‌، بۆیه‌ باوكی هه‌میشه‌ وتوویه‌تی په‌روه‌رده‌كردنی په‌روین ماندووی نه‌كردووم به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ دڵخۆشی بۆ هانیوم. 
په‌روین له‌ سه‌رده‌مێكدا هه‌وڵی رۆشندیده‌یی و كرانه‌وه‌ به‌سه‌ر ئاسۆی ژیاندا داوه‌ كه‌ مێینه‌ له‌ناو كولتووری سه‌رجه‌می كۆمه‌لگه‌ی ئێرانیدا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك مافی خوێندنی نه‌بووه‌و له‌ كه‌مترینی مافه‌كانی ژیان بێبه‌شبووه‌ چ جا له‌ خوێندن. 
باوكی په‌روین میرزا یوسفی ئیعتسامی كوڕی ئیبراهیم خانی مسته‌وفی و ناودار به‌ خێڵی ئیعتسامی یه‌كێك بووه‌ له‌ سه‌رداره‌ گه‌وره‌كانی شاری ئاشتییان و له‌ گه‌رمه‌ی گه‌نجیدا رووده‌كاته‌ شاری ته‌ورێزو تا كۆتایی به‌ ژیان هێناوه‌ له‌و شاره‌ جێگیربووه‌، میرزا یوسف یه‌كێك بووه‌ له‌ پێشه‌نگه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی رابوونی ئه‌ده‌بی ئێرانی و كاریگه‌ری زۆری به‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی شیعرو په‌خشانی فارسیدا هه‌بووه‌، هاوكات كارنامه‌و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی كاریگه‌ری زۆریان له‌سه‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی ئه‌ده‌بی فارسی هه‌بووه‌و زیاتر له‌ حه‌ڤده‌ كتێبی عه‌ره‌بی و توركی وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی فارسی هاوكات چه‌ندین به‌رهه‌می تایبه‌ت به‌خۆی له‌ بواره‌كانی ئه‌ده‌ب و سیاسه‌ت و شارستانییه‌ت و ئاكاری مرۆیی و زانستی ئابووری و بیركاری هه‌یه‌و كه‌ خۆی له‌ ژیاندا بووه‌ به‌ شێوازێكی زۆر جوان و بێهاوتا چاپیكردوون. 
په‌روین ئیعتسامی ناوی راسته‌قینه‌ی ره‌خشنده‌ میرزا یوسفی ئیبراهیمی ئیعتسامییه‌، ساڵی 1906 له‌ شاری ته‌ورێز له‌دایكبووه‌و هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ چاوی به‌ كه‌شوهه‌وایه‌كی لێوانلێو به‌ ئه‌ده‌ب كردۆته‌وه‌و ماڵه‌كه‌ی باوكی هه‌میشه‌ له‌ نووسه‌ران و ئه‌دیبان و شاعیران جمه‌ی هاتووه‌و شه‌وانه‌ دیوه‌خانێكی گه‌وره‌ی كۆڕو كۆبوونه‌وه‌ی رۆشنبیران بووه‌، هاوكات په‌روین له‌ژێر چاودێری باوكی فێری خوێندن و نوسین بووه‌ چونكه‌ هه‌میشه‌ له‌وباوه‌ڕه‌دابووه‌ ژنی خوێنده‌وار ده‌بێته‌ مرۆڤی كارامه‌و خێزانی به‌خته‌وه‌ری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ كتێبێكی به‌پێزی شارستانی به‌ناونیشنی په‌روه‌رده‌ی ژنان نووسیوه‌ كه‌ بۆته‌ هۆی گۆڕانكاری كولتووری له‌ناو چینی رۆشنبیردا. 
په‌روین هێشتا كچۆڵه‌یه‌كی بچووك بووه‌ باوكی ده‌یباته‌ شاری تاران و له‌وێ فێری زمانی فارسی و عه‌ره‌بی ده‌كات و رۆده‌چێته‌ ناو جیهانی زانست و ئه‌ده‌ب و ئه‌فسانه‌كانی ئه‌ده‌ب و شیعره‌ جوانه‌كانی فارس چ له‌ رێگه‌ی خوێندنه‌وه‌وه‌ ده‌یانناسێت و چ سه‌ردانی دیوه‌خانه‌ گه‌وره‌كه‌ی باوكی ده‌كه‌ن له‌ تاران و پێكه‌وه‌ كۆ ده‌بنه‌وه‌، په‌روین هه‌میشه‌ جێی سه‌رسامی میوانه‌كان بووه‌ به‌وه‌ی به‌ كاتێكی كه‌م زۆرترین شتی له‌به‌ركردووه‌، دواتر په‌ره‌ی به‌ توانا ئه‌ده‌بیه‌كانی داوه‌و ئیستاتیكای شیعری جوانی له‌ خه‌یاڵێكی سه‌یره‌وه‌ داڕشتوه‌، به‌ تایبه‌ت ئه‌و كتێبانه‌ی باوكی له‌ زمانی عه‌ره‌بی و توركییه‌وه‌ وه‌ری گێڕاون. 
باشترین ده‌رگای به‌خت له‌ په‌روین كرابێته‌وه‌ له‌ تاران باوكی ده‌یخاته‌ به‌رخوێندن و له‌ قوتابخانه‌ی ئه‌مریكی له‌ ئێران له‌ژێر چاودێری مس چۆله‌ر كه‌ به‌رێوه‌به‌ری قوتابخانه‌كه‌ بووه‌ فێری زانسته‌كانی زمان و ئه‌ده‌بی ئینگلیزی ده‌كرێت و به‌ سه‌ركه‌وتوویی له‌ ساڵی 1924 كۆتایی به‌ خوێندن دێنێت، دواتر په‌روین به‌ هاوه‌ڵی باوكی چه‌ندین گه‌شت به‌ناو ئێران و هه‌نده‌راندا ده‌كات و ئه‌وه‌ش زیاتر بیری رۆشنتر ده‌كاته‌وه‌، په‌روین ساڵی 1929 داواكاری شاهنشا ره‌تده‌كاته‌وه‌ به‌وه‌ی له‌ناو كۆشكی شاهانه‌ كاربكات و وانه‌ بڵێته‌وه‌، هاوكات باوه‌ڕی به‌ خه‌ڵاتی ئه‌ده‌بی نه‌بووه‌و هه‌رچی خه‌ڵاتی ئه‌ده‌بی پێ به‌خشراوه‌ ره‌تی كردۆته‌وه‌.
په‌روین كاریگه‌ری زۆری ناسر خوسره‌وی قوبادیانی شاعیری جه‌ربه‌زه‌ی شیعری كلاسیكی فارسی به‌سه‌ره‌وه‌ بووه‌، بۆیه‌ مۆركی ره‌وشتبه‌رزی و عیرفانییه‌ت و جۆرێك له‌ سۆفیگه‌ری و یاخیبوونی پێوه‌ دیاره‌و زۆربه‌ی قه‌سیده‌كانی لێوانلێون له‌ دانایی و به‌ زمانێكی شیعری په‌تی كه‌ كاریگه‌ری به‌سه‌ر خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌بێت شیعره‌كانی نووسیوه‌، یه‌كه‌م ژنه‌ شاعیره‌ توانی شیعر له‌ قاوغی كلسینی رۆحی ئه‌رستۆكراتیزم ده‌ربهێێت و ببێته‌ ویردی ده‌می خاكه‌ساران و عاشقه‌ هه‌ژاره‌كانی وڵاته‌كه‌ی، ئه‌ویش به‌هۆی په‌روه‌رده‌و پێگه‌ی له‌ خانه‌واده‌یه‌كی شیعردۆستی مرۆییدا بووه‌. هاوكات یه‌كێك بووه‌ له‌ ده‌روێشانی هه‌ردوو شاعیری گه‌وره‌ حافیزو سه‌عدی شیرازی و شیعره‌كانی ئاوێته‌یه‌ك بوونه‌ له‌ رۆحی كلاسیزمی تێكه‌ڵ به‌ واقعیه‌تی سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆی چونكه‌ هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بووه‌ رابوونێكی ئه‌ده‌بی نوێ دروست بكات. 
په‌روین شیعره‌كانی شاعیری سه‌رده‌می خۆی مه‌لیك به‌هاری خۆشده‌ویست و رێزی تایبه‌تی بۆ ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ ئه‌ده‌بیه‌ ناوداره‌ دانابوو، هه‌ر به‌و هۆیه‌وه‌ پێشه‌كی دیوانی یه‌كه‌می له‌ لایه‌ن ناوبراوه‌وه‌ نووسراوه‌، به‌وه‌ش دیوانه‌ نۆبه‌ره‌كه‌ی پێگه‌ی تایبه‌تی له‌ ناوه‌ندی ئه‌ده‌بی پێوه‌درا كه‌ بریتی بوو له‌ زیاتر له‌ سه‌د قه‌سیده‌و هاوبار چه‌ندین چوارینه‌و مه‌سنه‌وی و پێنج خشته‌كی له‌ قه‌سیده‌كانی ده‌بینرا، بلیمه‌تی و به‌هره‌ی شیعری په‌روین بووه‌ هۆی نووسینی چه‌ندین شیعری باڵاو كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی ره‌خنه‌گران گومانیان له‌ نووسینی ئه‌و جۆره‌ شیعرانه‌ ده‌كرد له‌لایه‌ن ژنێكه‌وه‌ هۆنرابێنه‌وه‌.
ئیعتسامی شاعیری باڵای سه‌رده‌می خۆی بووه‌و به‌ زمانێكی پاراوو ئاسان چه‌ندین شیعری نۆبه‌ره‌ی نووسیوه‌ كه‌ پێشتر هیچ شاعیرێكی تر له‌وجۆره‌ هۆنراوانه‌ی نه‌نووسیوه‌ به‌ سوكی بخوێنرێته‌وه‌و به‌ حیكمه‌ته‌وه‌ بچێته‌ دڵه‌وه‌، زۆربه‌ی ره‌خنه‌گران كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی شیعره‌كانی بۆ هه‌موو چین و توێژێك وه‌ك یه‌ك ده‌خوێنرێنه‌وه‌و ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی زیره‌كی شاعیربووه‌ له‌ چۆنیه‌تی داهێنانی شیعره‌كانیدا. 
په‌روین له‌ ته‌مه‌نی (35) ساڵیدا تووشی نه‌خۆشی سورێژه‌ ده‌بێت و ماوه‌ی چه‌ندین مانگ به‌ده‌ست ئازاره‌كانی ئه‌و نه‌خۆشییه‌وه‌ ناره‌حه‌ت ده‌بێت و له‌ سه‌ره‌تای به‌هاری ساڵی 1941 له‌ نه‌خۆشخانه‌ی گشتی تاران كۆچی دوایی ده‌كات و به‌وه‌ش گه‌نجینه‌یه‌كی گه‌وره‌ی شیعری فارسی پێشوه‌خته‌ هه‌ڵده‌وه‌رێت و چه‌ندین به‌رهه‌می جوان و به‌پێز بۆ نه‌وه‌كانی دوای خۆی جێ ده‌هێلێت. 

قه‌ده‌ر تاڵی پێ چه‌شتین
په‌روین ئیعتسامی
ده‌بێت باده‌ی ده‌ستی قه‌ده‌ر بنۆشین 
كاتێك كه‌ رووداوه‌ دڵته‌زێنه‌كان دێن 
تاكه‌ چاره‌سه‌رمان خۆراده‌ستكردنه‌، 
ره‌وشت واتا ملكه‌چی!! 
ژن یان كوشتنه‌ یان خۆدزینه‌وه‌، 
ئه‌مه‌ نه‌ریتێكی دێرینه‌ 
ئه‌ی باڵنده‌ی كێوی ئازاد 
كه‌ ده‌خرێیته‌ قه‌فه‌سه‌وه‌ 
كه‌وی ده‌كرێیت، 
ئه‌وه‌یه‌ قه‌فه‌سی رووداوه‌كان و 
كێ سته‌می ئه‌و قه‌فه‌سه‌ 
ده‌ربه‌ده‌رو ماڵوێرانی نه‌كردووه‌؟!
كه‌ تیر له‌ كه‌وانه‌ ده‌رده‌په‌ڕێت 
زامنی گه‌ڕانه‌وه‌ی نییه‌.

‌ 596 جار بینراوه‌
4/7/2018 9:37:38 AM
Print Friendly and PDF
بابەتی زیاتر ...
سەرەکی  |    دەربارە  |    پەیوەندی  |    ئەرشیف
© 2015 HewalNews.com, All Rights Reserved